Sulama; bitkinin ihtiyaç duyduğu ve yağışlarla karşılanamayan suyun, toprakta, bitkinin kök bölgesine gereken yer ve zamanda verilmesidir. Sulamada esas ilke tarla başına kadar getirilmiş suyun, en az kayıpla bütün tarlaya üniform bir şekilde yayılmasıdır.(Tekinel) Bitkinin gelişmesine etki eden etmenler şunlardır: Etkileyen etmen Etkileme yüzdesi (%) Sulama 40 Bitki koruma 20 Gübreleme 20 Tohumluk 10 Arazi işlemleri 10(Tekinel) Görüldüğü gibi sulamanın bitki veriminde önemli bir yeri vardır.Konya ovasında; özellikle son yıllarda kuraklıktan dolayı biçilemeyen ekinler olmuş biçilen ekinlerde yer yer dekara 40-50 kg'a kadar verim düşmüştür. Yağışların normal seyrettiği senelerde ise; kıraç alanlarda verim 150-250 kg/da arasında değişmektedir. Bu araziler sulanabilirse hububatta verim 500 kg/da'a kadar çıkabilecektir, aynı zamanda; yem bitkileri, endüstri bitkileri ve baklagiller gibi alternatif ürünlerde yetiştirilip çiftçilerin gelir seviyesi yükseltilebilecektir. Ülkemizde kişi başına düşen kullanılabilir su potansiyeli 1500 m³/yıl civarındadır. Bir ülkenin su zengini sayılabilmesi için kişi başına düşen su potansiyelinin 10.000 m³/yıl olması gerekir. Görüldüğü gibi ülkemiz su zengini değil; su azlığı yaşayan bir ülkedir. Devlet İstatistik Enstitüsü (DİE) 2030 yılı için nüfusumuzun 100 milyon olacağını tahmin etmektedir. Bu durumda 2030 yılı için kişi başına düşen kullanılabilir su miktarının 1.000 m³/yıl civarında olacağı söylenebilir. (www.dsi.gov.tr) Bu nedenle mevcut sudan en iyi şekilde yararlanılmalıdır. Yüzey sulama gibi su verimi düşük sulama yöntemleri yerine, verimleri yüksek yağmurlama, damla ve mini yağmurlama sulama yöntemlerinin uygulanması zorunludur. (Yıldırım ve ark 2004) Konya bölgesinde hangi sulama yöntemi kullanılırsa kullanılsın, yer üstü su kaynaklarının (baraj, kanal vb.) kullanım kısıtlılığı yüzünden, daha çok yer altı su kaynakları kullanılmaktadır. Verimi yüksek dediğimiz yağmurlama, damla ve mini yağmurlama sulama sistemlerini uygularken de eğer konusunda uzman ziraat mühendislerince agronomik ve hidrolik hesaplamaları yapılmadan rastgele malzeme alımı yapılırsa aşağıda sıralanan problemlerle karşılaşılacaktır: Basınçlı sulama sistemleri agronomik değerler baz alınarak, hidrolik hesaplamalar yapılarak projelendirilen bir sistemdir. Agronomik Hesaplamalar Nelerdir? Önemleri Nedir? Agronomik Tasarım: Toprak verileri (toprak su tutma kapasitesi, tarla kapasitesi ve solma noktası), iklim verileri (aylara göre düşen yağış miktarı) ve bitki verileri ( etkili kök derinliği, müsaade edilir nem açığı, aylara göre su tüketimi) dikkate alınarak, bitkinin yetişme dönemi içinde aylara göre sulama aralığının, sulama süresinin ve verilmesi gereken su miktarının belirlenmesidir. Hidrolik Hesaplamalar Nedir? Hidrolik Tasarım: Hangi sulama yöntemi olursa olsun, bir sulama sistemi içinde kullanılabilir boru çaplarının hem mühendislik ve hem de ekonomik açıdan, cristian eş dağılımı (%85 ve üstü) dikkate alınarak en uygun olanı seçebilmektir. Ölçüt, borular arasında % 20 basınç değişimidir. Bu değer % 10 debi değişimine tekabül eder. Konu uzmanı ziraat mühendislerince hazırlanacak bir sulama projesi, yapılan hesaplamalar (argonomik ve hidrolik) sonunda, bitki desenlerine göre toplam su ihtiyacını, aylara göre sulama aralığı ve sulama saatini içine alır. Ayrıca belirlenen su ihtiyacı değerlerini, istenilen basınçta verecek boru çap değerlerini de içine alır. Konu uzmanlarınca yapılmayan sulama projeleri, ne yazık ki randımanlı çalışmayarak uygulama aşamasında da bir çok sorunu beraberinde getirmektedir. Rastgele seçilen yağmurlama başlıkları, lateral, manifold ve ana boru çapları veya damlatıcı debisi ve uygun olmayan damlatıcı aralığı ve ayrıca manometrik yüksek ve gerekli debi değeri hesaplanmadan seçilen pompa ünitesi, bunların hepsi uygulamada problem yaratmakta ve dolayısı ile milyarlarca maddi kayıplara neden olmaktadır. Güç Kaynağı Seçiminde Karşılaşılan Problemler Pompa ve güç kaynağı seçimi çok önemlidir. Aynı debi ve basınç değerini veren iki pompanın verim değerleri farklı ise; A ve B pompası gibi: A POMPASI B POMPASIHm : 50mSS Hm : 50mSSQ : 100m3/h Q : 100m3/hVerim : %50 Verim : %70 Her iki pompanın %90 verimli bir elektrik motoruyla çalıştığı düşünülürse, gerekli pompayı çalıştıracak motor güçleri; A POMPASI B POMPASI Nm= 30,2 kW Nm = 21,6 kW Görüldüğü gibi A Pompası için saatte 8,6 kW daha fazla enerji harcanarak işletme gideri artmaktadır.200 da'lık bir mısır tarlası yağmurlama sulama sistemi ile sulandığında, motor yılda 1300 saat çalışmaktadır. Verimi düşük pompayla (8,6 kW lik daha fazla enerji harcayarak) çalıştığımız düşünülürse;Yıllık fazla harcanan enerji = 1300 x 8,6 = 11,180 kWYıllık fazladan harcanan para = (11,180kW) x (0,140 YTL/kW) =1,565 YTL/yılBir pompanın ekonomik ömrünün yedi yıl olduğunu kabul edersek; yedi yılda 11,000.-YTL para boşa gitmiş olur. Bu değer ülke geneline orantılandığında çok önemli bir maddi kayıp demektir.Pompa seçimi yaparken de aynı işletme şartlarını en verimli noktada sağlayan pompa seçimi yapılması çok önemlidir. Su kullanım açısından sulama yöntemlerinin karşılaştırılması sulama mödülü kullanılarak aşağıda verilmiştir: Sulama modülü(l/s/ha) bir hektarlık sulama alanındaki bitkilerin gereksinimi olan aylık sulama suyunun (l/s) cinsinden değeridir.Sulama Modülü (l/s/ha) ET : Bitkinin aylık su tüketim değeri (mm/ay/m2) T : Bitkinin aylık su tüketim periyodu (gün) : Su uygulama verimi (%) Sulama Yöntemlerine Göre Su Uygulama Verimi Sistem Su Uygulama Verimi (%)Yüzey Sulama 30-80Yağmurlama Sulama 70-80Damla sulama 90-95 İletim Şekline Göre Su Uygulama Verimi İletim Şekli Su İletim Verimi (%)Toprak Kanal 70Beton Kaplama Kanal 85Kanalet ve Beton Kanal Birlikte 95Kanalet 97Basınçlı Boru Hattı 100 Mersin erdemli ilçesinde yapılan bir doktora araştırması sonuçları aşağıda çizelge halinde verilmiştir:BitkilerNisanMayısHaziranTemmuz AğustosEylülEkimDomates1,080,831,110,911,1100Hıyar0,950,761,110,940,8100Fasulye0,640,771,10,940,5600Narenciye0,410,440,750,840,80,640,33Yaprağını Döken Meyveler0,090,621,191,510,870,750 Çizelge 1. Yüzey sulama yöntemine göre I. Gurup köy ve kasabalardaki bitkilerin sulanabilen aylardaki sulama modülleri (Uyan,A.,2005)BitkilerNisanMayısHaziranTemmuz AğustosEylülEkimDomates0,360,480,70,580,70,00Hıyar0,320,440,70,60,510,00Fasulye0,210,440,70,60,350,00Narenciye0,220,250,420,470,450,40,18Yaprağını Döken Meyveler0,040,320,660,840,490,40 Çizelge 2. Damla sulama yöntemine I ci Gurup köy ve kasabalardaki bitkilerin sulanabilen aylardaki sulama modülleri (Uyan,A.,2005) Bu modül değerleri, her bir bitkinin en çok su ihtiyacı olan ay dikkate alınarak 1 litre/s ile sulanabilecek alan değerleri aşağıya çıkarılmıştır: BitkilerPik AyYüzey(da)Damla(da)DomatesAğustos9,014,2HıyarHaziran9,014,2FasulyeHaziran9,014,2NarenciyeTemmuz11,920,0Yaprağını Döken MeyvelerTemmuz6,611,9 Çizelge 3. Yüzey sulama ve Damla sulama yöntemlerine göre pik aylarda 1 litre su ile sulanabilecek alan (da)Çizelge 3'te görüldüğü gibi yüzey sulama ile damla sulama arasında su kullanımı açısından % 40-60 arasında bir fark vardır. Konya ilinde şeker pancarı için damla, yağmurlama ve yüzey sulama sistemlerinin su tasarrufu açısından kıyaslanması aşağıda çizelge halinde gösterilmiştir. AylarDüşen Yağış (mm) PDüşen Etkili Yağış (mm)PeBitki Su Tüketimi (mm)Bitki Gölgelenme Yüzdesi (%)Damla İçin Dikkate Alınacak Bitki Su tüketimi (mm) EtDiğer Sulamalar için Dikkate Alınacak Bitki Su Tüketim değeri (mm) EtDamla sulama için Sulama modülüYağmurlama sulama için Sulama modülüYüzey sulama için Sulama modülüNisan27,26,3230300,430,790,060,12