Cevap: Arz ve Talebe Göre Fiyat Oluşumu
a) Çok Kısa Devre Dengesi:
Çok kısa piyasa devre dengesi, bir veya bir kaç günlük kısa bir zamanı ifade eder ki, bu devrede arzın hiç değişmediği, yani arz eğrisinin tam manasıyle elastiki olmadığı kabul edilebilir. Bu bakımdan, özellikle tarımsal ürünlerden çabuk bozulan ve stok yaparak bekletil*meye uygun olmayan çilek, süt, sebze ve benzeri gibi tarımsal ürünlerde fiyat teşekkülünde, fiyatı tayin eden esas faktör, taleptir. Tarımsal ürünlerin bu özelliği, ziraat işletmelerinin kuruluş yerlerine de geniş ölçüde etki yapmaktadır. Burada, arz, gayri elastiki kabul edildiğinden, arz eğrisi, Şekil 3'deki gibi, fiyatlar eksenine paralel bir vaziyet gösterir ve talebin azalması halinde, fiyatlar düşer ve talep artınca da fiyatlar yükselir. Bu hale göre, günlük piyasalarda talebin, fiyat üzerinde aktif bir rolü olduğu görülür.
b) Kısa Devre Dengesi
Kısa devrede arz, talepteki değişmelere karşı reaksiyon gösterebilecek kadar bir zamana sahiptir, yani çeşitli işletmeler bu süre içinde üretim miktarlarını, bir dereceye kadar, daraltmak veya genişletmek suretiyle, talebe göre ayarlayabilecek durumdadırlar. Yani fiyat teşekkülünde, talep ve arzın birlikte etkisi olmaktadır.
c) Uzun Devre Dengesi:
Uzun devrede işletmeler, üretimlerini ayarlayabilmek olanağına sahip olurlar. Bu devrede fiyat dengesinde arzın oynadığı rol daha önemlidir. Zira, kurulmuş ve çalışmakta bulunan işletmeler, üretim*lerini sabit masraflar yüzünden, derhal asgariye indiremezler ve ancak bunu, alacakları yeni tedbirlerle yapabilirler.
Uzun devrelerde, özellikle tarımsal ürünlerde, fiyat dengesi üzerine talep ve arzın etkisi aynı şiddetle olmamaktadır. Zira arzın talebe uyması, yani onu karşılayabilmesi uzun zamana ihtiyaç gösterir. Örneğin, bir memlekette pamuk talebinin arttığını düşünelim. Bunu karşılamak için pamuk üretimini derhal çoğaltmak mümkün değildir ve
PAZARLAMA HAKKINDA GENEL BİLGİLER 23
en az bir yıl beklemek gerekir. Uzun ömürlü ürünlerde, örneğin elmada 6-7 yıl, zeytinde 15-16 yıl sonra ürün alınabilir. Bu durum karşısında pamuk fiyatları yükselecek ve bu hal, pamuk ziraatının gelişmesine yol açacaktır. Bu işi çiftçiler, ya tatbik edecekleri teknik tedbirleri saye*sinde, daha fazla ürün almak suretiyle ya da pamuk ekim sahasını arttırmak yolu ile yapacaklardır. Ancak artan ürünü talep aynı kaldığı takdirde, bir yıl evvelki fiyattan satmaya imkan yoktur. Bu yüzden çiftçiler, pamuk fiyatını düşürmeğe mecbur kalacaklar ve dolayısıyle pamuk ekim sahasını da yeniden daraltacaklardır.
Sonuç olarak uzun devrede, denge fiyatını tayin eden esas faktörün arz olduğu görülür. Özellikle tarımda arzın çeşitli nedenlerle (iklim değişmeleri, periyodisite, ekim alanı ve hayvan sayısı değişmeleri gibi) yıldan yıla ve gayri muntazam olarak değişmeleri, fiyatları da değiştirmekte ve yeni dalgalanmalara sebep olmaktadır. Fiyatlardaki arza bağlı olarak meydana gelen bu değişmeler, uzun zaman dönem içinde devri dalgalanma karakteri kazanmaktadır.
Tarımsal ürün fiyatlarının, arzdaki değişmelere bağlı olarak devri değişmeleri ve bu değişmeler içinde fiyat oluşumu, Örümcek Ağı (Cobweb) teoremi ile izah edilmektedir. Bu teorem, tarımsal ürün fiyatlarının, mesela patates fiyatlarının daha geniş zaman (uzun) dönemlerinde, daha ziyade arz ve talebin kesiştikleri noktada değilde, bu ürünlerin üretimlerindeki dalgalanmalar yüzünden, denge noktası etrafında devri hareket ettiğini açıklamaktadır. Çünkü tarımsal ürünlerin arzları, piyasaya daima geçmişte verilmiş olan kararların neticesinde girmektedir. Yani çiftçi, iklim ve toprak elverişli olduğu hallerde, işletmesinde yetiştireceği ürünleri, mevcut piyasa fiyatına göre kararlaştırmaktadır. Bu durumda gelecek yılın arzı, bu yılın fiyatına, bu yılın arzı da, geçen yılın fiyatına bağlıdır. Eğer piyasada fiyat yüksek ise, yetiştirici bu fiyatı dikkate alarak üretimini daha fazla olarak planlamaktadır. Halbuki çiftçi gelecek yıl ürününü piyasaya getirdiği zaman talep artmamışsa, daha yüksek arz karşısında piyasa fiyatı düşmekte ve yeni düşük bir fiyat meydana çıkmaktadır. Bu durumu gören yetiştirici, gelecek sene o ürünün üretimini azaltmakta ve bu yüzden de, fiyat yükselmekte ve bu dalgalanmalar bu şekilde devam etmektedir.
Bu durum Şekil 4'de açıklanmaktadır. Şekilde görüldüğü gibi önce belirli bir yılda (1 ci yıl) M! üretim miktarı ile Fx fiyatı oluşmaktadır. Bu yılı izleyen yıl (2 ci yıl) üretim miktarındaki bir azalma ve üretimin M2 ye
düşmesi; sabit talep dolayısıyla fiyatı F2 ye yükseltecektir. İkinci yıl meydana gelen bu yüksek fiyat, üreticileri ertesi yıl (3. yıl) daha fazla üretime yönlendirecektir. Böylece 3. yıl daha fazla olmak üzere M3 üretim miktarı meydana gelecektir. Üçüncü yıl bu M3 yüksek üretim miktarı, aynı sabit taleble karşılaşınca, fiyat F3 e düşecektir. Şekilde görüldüğü gibi talebin ve arzın elastikiyetleri biri birine eşit olduğu zaman fiyatların, üretim miktarına bağlı olarak devri hareketi kapalı bir kutu şeklini göstermektedir ki, buna nötr denge de denilmektedir.
Kaynak: Sera Ürünlerinin Pazarlanması
Prof.Dr.Atilla GÜNAY - Prof.Dr. Mehmet BÜLBÜL
