NERGİS (Fulya, Zerrin) (Narcissus sp.) HASTALIKLARI
(Park-Bahçe Çiçeği)
Yaprak Lekelenmesi: Süsen (İris sp.), frezya (Freesia sp.) ve belli başka bahçe bitkilerinde "lekelenme"ye sebep olan Didymellinia macrospora mantarı, çiçeklenme mevsiminden sonra nergis'e saldırabilmektedir. Yapraklarda geniş "lekele"ler veya "çil"ler gelişir, sonunda yapraklar solar ve ölür. Netice olarak, soğansı gövdeler (bulb) yeterli ölçüde beslenemez ve tamamen olgunlaşamadan kalırlar.
Mücadele : Hastalanmış yaprak'ları bulunan nergis bitki'leri uzaklaştırılır ve yok edilir. Büyüme mevsimi sırasında erken zamanda bitkilere, içine yayıcı-yapıştırıcı madde katılmış "bakirli" bir mantar ilacı veya "fore" püskürtmesi yapılır.
Ateş Yamkığı : Sclerotinia polyblastis mantarı rutubetli havalarda çiçeklerde "lekelenme" ve "çürüklenme" hastalığı yaratır, daha sonra yapraklara yayılır ve bunları hızla tahrip eder. Bu mantar bir soğansı gövde "çürüklüğü" oluşturmaz. Hastalığın yapraklardaki başlangıç belirtileri, yaprağın yeşil dokusundan çok farklı olan koyu ve kırmızımsı esmer "leke"lerdir. Leke'ler damarlara paralel olarak biraz uzamıştır. Lekeler, saplar üzerinde beraberce kümelenmiş sporlar ile örtülü olabilir. Ilık ve ıslak havada hastalık, yaprakları birdenbire ve hızla öldürerek ekim-dikim alanlarında çabucak yayılır. Mantarın dinlenen ve misel devresi, 1-2 santimetre çapında olabilen büyük boyutlu sklerotium'lardan ibarettir; bunlar ıslak yerlere düşen ölü yapraklar üzerinde gelişmektedir.
Mücadele :ski yapraklar tırmıklanır ve atılır. Yeni gelişmekte olan yaprakları ve çiçekleri korumak için ilkbaharda "ferbam" veya "zineb" püskürtmesi yapılır.Yağmurlu ilkbaharlarda, püskürtme ilaçları, çiçeklergözükünceye kadar 2-3 defa uygulanmalıdır. Mantarın "ölü doku (lezyon)" oluşturmuş bulunduğu yapraklar toplanıp yok edilir, bunlar nergis yetiştirilen fidanlık yastıkları yakınında yere atılmaz.
Çürüklük: Penicillium sp. mantarı depodaki soğansı gövdeleri etkileyerek "mavi küf çürüklüğü" hastalığı yaratır. Bu hastalık, mekanik hasarı veya mite'ler tarafından yaratılan hasan takip eder. Beyaz bir mantar miseli soğansı gövdenin pullarının içine işler. Misel daha sonra sertleşir ve kuru olur. Mücadele ; kılıççiçeği (Gladiolus sp.)

"yeraltı gövdesi çürüklüğü"nde bahsedildiği gibi soğansı gövdeler "benlaf'a batırılır, bu işlemden sonra soğansı gövdeler hemen kurutulur.
"Tepe çürüklüğü"ne sebep olan mantarlardan; toprakta Pellicularia rolfsii'nin mevcut olduğu yerlerde soğansı gövdenin yüzeyi kaba ve beyaz "küf "tabakaları ile örtülebilir; küçük ve kırmızımsı esmer sklerotium'lar "küf" ile karışık halde de bulunur; Sclerotium delphinii'rim sklerotium'ları P. ro/fe/7'ninkinden belirgin biçimde daha büyüktür. Mücadele ; tüm toprakaltı kısımlar da dahil olmak üzere hastalıklı bitkiler dikkatle uzaklaştırılır; toprak buhar ile pastörize edilir; 2-3 yıllık bir zaman aralığı geçinceye kadar hastalıklı yerlere nergis ekim dikiminden kaçınılır; hastalıklı soğansı gövdeler, "sıcak su ve formalin" eriyiğine sokulur.
"Kuru pul çürüklüğü" hastalığını-husule getiren Sclerotinia narcissi mantarı, kılıççiçeği'nin (Gladiolus sp.) "kuru çürüklük" hastalığına sebep olan Stromatinia giadioli mantarı ile yakın akrabadır. Mantar sklerotium'ları ile, birkaç tabaka derinliğinde ölü pullar üzerinde bulunabilir. Şiddetli nematod istilasınıı takip ederek ortaya çıkmaktadır. Çok dikkate değer biçimde ağır topraklarda, özellikle soğansı gövdeler sıcak su işleminden sonra ıslak ekilirse, gelişmektedir. Mücadele; soğansı gövde'ler "sıcak su ve formalin" karşımı ile işleme sokulur ve ekilmeden evvel hemen kurutulur.
Cylindrocarpon radicicola mantarının husule getirdiği "kök çürüklüğü" hastalığı, yaprak uçlarında bir "sararma"ya ve büyüme duraklaması"na yol açar. Bitkilerin "bodurlaşma"sı ve "solma"sı da bu mantardan bilinmektedir.Bitki'deki sararma ile beraber, kök'lerde sarımsı veya esmerimsi rengi bozulmuş çizgi-şerit'ler oluşur ve çürümeye uğramış kısımlar bulunur. Soğansı gövde'ler sağlıklı kalır. Çoğu bilim adamları bunun ve benzer bir çürüklük'ün nematod'larca sebep olunduğunu düşünmektedir. Mücadele ; uzun zaman nergis yetiştirmesi yapılan topraklarda bu hastalık çok ciddi hastalık husule getirdiğinden, aynı yerde yetiştirme devam edecekse toprak buhar ile pastörize edilmeli veya tütsüleyici maddelerden biri ile işleme sokulmalıdır.
Fusarium oxysporum var. narcissi (Fusarium bulbigenum) mantarı'nın meydana getirdiği "dip çürüklüğü veya soğan çürümesi" hastalığfnda; çürüklük köklerde veya pulların dibinde başlar, içerden bilhassa merkezden yukarı doğru yayılır. Dışarı doğru tüm yönlerde yayılma gösterir. Borazan çeşidi nergislerde en ciddi hasar yaratmaktadır. Belli bazı varyetelerin bir derece dirençli olduğu söylenmektedir. Son durum bitkinin "bodurlaşma"sı ve çiçeklerin "olağandışı gelişmesi"dir. Mücadele ; bir soğansı gövdenin hastalanmış olup olmadığı erken bir muayene ile tayin etmek zor olduğundan, birkaç büzülmüş ve rengi bozulmuş köke, hastalıklı çukurlara sahip olan soğansı gövdeler atılmalıdır; çürüme işaretleri gösteren kıymetli soğansı gövdeler, dış ve kuru pulları soyularak incelenmelidir; hastalığın başlangıç dönemi, soğansı gövdelerin 15-30 dakika süre ile 30-35 oC sıcaklıktaki ılık suyun her 5 litresine 2 kaşık "benlat" katılarak hazırlanan çözeltiye sokulması ile atlatılabilir.
Toprak'dan bulaşan Botrytis narcissicola mantarı'nın etkisi ile, yapraklarda "küflenme" oluşur, küf örtüsünün rengi bozdur, sürgünlere de bulaşır. Soğansı gövde; küf örtüsü altında kalır, "çürüme" ve hastalık ilerlemesi ie "siyahlaşma" olur. Botrytis polyblastis mantarı da "sürgün ölümü"ne sebep olur.
Sclerotinia narcissicola mantarı'nın sebep olduğu "yavaş yanıklık" hastalığı'nda; depolanmış nergis soğansı gövdeleri "çürüme"ye; soğuk ve ıslak mevsimlerde yapraklar ve çiçekler "çürüklük" uğramaktadır. Mücadele ; etkilenmiş bitkiler hemen

uzaklaştırılır ve yok edilir, bunların civarındaki toprak da hemen uzaklaştınlır; yağmurlu ilkbaharlar esnasında her 2 haftada bir "bakirli" bir mantar ilacı püskürtülür.
Beyaz Küf: Ramularia vallisumbrosae mantarı yapraklarda ve çiçek saplarında "çürüme" yaratır. İlk "leke"ler veya "ölü doku"lar yaprak ucu yakınında gelişir. Soluk yeşil ve yuvarlak bölgelerde tozumsu beyaz veya soluk sarı sporlaryer alır. Spor taşıyan bölgelerin dış tarafı, olağan dokudan daha koyu ve yeşil kuşak halindedir. Mevsimin sonuna doğru, yapraklar solar solmaz hemen çok sayıda, küçük ve siyah dinlenme oluşumları yani sklerotium'lar gelişir. Bunlar mantarı hayatı bakımından uygunsuz şartları ve mevsimleri atlatma görevi yaparlar. Kuru havalarda ne sklerotium'lar ne de lekeleri geliştiren beyazımsı sporlar oluşturulmaz.
Mücadele : Mantar soğansı gövde içinde taşınmadığı için, mantarın dinlenen oluşumlarını barındırabilen tüm eski yapraklar tırmıklanır ve yok edilir. Mevsim boyunca bitkilere "bakır'h" bir mantar ilacı püskürtülür. Bu hastalık, rutubetin yüksek olduğu yerlerde, bitkiler az oranda yetiştirildiği zaman ve başka sebeplerden dolayı zayıflatılmış bitkiler üzerinde özellikle ciddi olmaktadır.
Kavrulma : Stagnospora curtisii mantarının sebep olduğu bu hastalık sık sık oldukça ciddi olur ve bitkileri olgunlaşamadar? öldürür. Etkilenmiş olan lekeler esmerimsidir, çoğunlukla dokuları çevreleyen bir "sararma" olur. Mantar, soğansı gövde pullarının tepesinde bulunabilir. Yapraklar, soğansı gövdelerden çıkarken hastalığa yakalanmaya böylelikle eğilimli olurlar.
Aynı mantar güzelhatunçiçeği'ne (Amaiyilis sp.) ve uzunçiçeklizambak'a (Crinum sp.) da saldırır ve "kırmızı lekelenme" yaratır; nergis'de ise böyle bir renk bozulması görülmez. Mücadelesi güzelhatunçiçeği'nde olduğu gibidir.
Mozayik: Nergis'deki mozayik virüsü ile husule getirilen bu hastalık, "küf mozayiği" olarak da bilinir, bitkiler ilk çıktığında göze çarpan herhangi bir belirti göstermez. Çiçeklenme zamanına doğru, yapraklar mavi-yeşil alacalanma sergilemektedir. Çiçeklerde çizgilenme olmaz. Mücadele için, etkilenmiş bitkiler esas veya ana bitki çoğaltma kısımlarında ortadan kaldırılır.
Beyaz Çizgilenme : Nergis'deki gümüş yaprak virüsü'nün etkisi ile ortaya çıkan bu hastalık, yapraklarda çikolata renkli lekelere ve mor uçlara sebep olan başka bir virüs ile sık sık beraber olur. Beyaz çizgilenme virüsü tek başına veya diğer virüs ile beraberce, bitkide mevsim sonunda genel bir sağlık düşüşü yaratırlar. Bu karmaşa açıkça anlaşılmış değildir. Mücadele ; ticari üreticiler tüm hastalıklı bitkileri ayıklamaktadır; hasattan yaklaşık 2 hafta kadar önce belirtiler gözükür; dahası, hızh davranmak esastır.
Sarı Şerltlilik: Nergis'deki sarı şeritlilik virüsü'nün sebep olduğu bu hastalık'da; yapraklar kuvvetli sarı çizgili, alacalı ve pürüzlü hale döner. Çiçeklerin "pürüzlenme"si ve "şeritlenme"si de ortaya çıkar. Mücadele ; hastalıklı bitkiler büyüme mevsiminde erken olarak ayıklanır; 6 adet bit (aphid) türünün taşıyıcı olduğu bilinmektedir; bunun için zaman zaman "malathion" veya "sevin" uygulaması yapılır.
Çiçek Çizgilenmesi : Bu hastalığa sebep olan virüs bazı nergis varyetelerini kuvvetle "çizgili" hale getirir. Bu yüzden hastalıklı soğansı gövdeler zorlamaya gelmez. Mücadele ; çiçeklenme zamanında ticari ve esas çoğaltma bitkileri ortadan kaldırılır.
Kök Ölü Doku Nematodu : Pratylenchus sp. nematodu, yaşlı olanlardan başlayarak ve yukarı doğru genç olanlara ilerleyerek yaprakların olgunlaşmadan ölümüne sebep olmaktadır. İstila edilmiş bitkiler birkaç köke sahiptir, bunlar da kısa

ve küt'dür. Böyle kökler "ölü dokıT'lara veya "ölü leke"lere sahip olur, bunlar da sık sık kırmızımsıdır, sonra koyu esmerden siyaha döner.
Mücadele ; Bu nematod kuruyup bitmeye çok hassastır. Dahası, birkaç nematod depoda tutulan soğansı gövdeler üzerinde hayatım sürdürme kabiliyetindedir. Çoğu istilalar bulaşık topraktan olmaktadır. Ekim-dikim yapılmadan evvel, toprak "nemagon" veya başka uygun bir tütsüleyici madde ile gazlanmalıdır.
Gövde ve Soğansı Gövde Nematodu: Ditylenchus dipsaci nematodu ile husule getirilen bu hastalığa "halka hastalığı" denir. Çünkü hastalıklı bir soğansı gövde enine kesildiği zaman, saldırıya uğramış olan pullar, istila edilmemiş olanların olağan beyaz rengine zıt olarak koyu renkli daireler halinde gözükür. Pullardaki sarımsı çukurlar birçok nematod taşır. Kötü hastalanmış olan soğansı gövdeler ilkbaharda büyüme göstermezler, eğer gelişirlerse çiçek oluşturmadan kalırlar. İstilaya uğramış yapraklarda sarımsı dokulu küçük şişkinlikler vardır, bu dokular yaprağın parmak ile çekilmesi ile hissedilebilir. Sürgünler azçok olağandışı haldedir ve kıvrıktır.
Mücadele : İlkbaharda bitkiler muayene edilir. Hastalıklı yapraklar küçük ve sarımsı leke'lere sahip olur, bu leke'ler gölgede daha dikkat çekicidir. Tek tek bitkiler öyle bir usulde uzaklaştırılır ki beraberinde civarındaki toprak9 ve soğansı gövde de götürülür. Aynı nematodu barındıran tüm otsu yabani ve başka bitkiler yok edilir. Yüksek humuslu, ıslak ve zengin toprak kullanmaktan kaçınılır. İstila edilmiş soğansı gövdeler, aşağıda açıklanan sıcak su işlemi uygulayarak nematod'dan yoksun hale getirilir.
Nematod'ların ve Bazı Böceklerin Denetim Altına Alınması İçin Sıcak Su Muamelesi : Erken olarak kazılıp çıkarılan soğansı gövdeler, işleme sokulmadan önce 3-5 hafta bekletilir. Buna karşılık, mevsim içinde geç olarak kazılıp çıkarılanlar 2-3 hafta içerisinde işleme sokulur. Eğer bu tedbirler uygulanmazsa, soğansı gövdeler işlem ile ciddi hasara uğrayabilir ve çiçeklerin niteliği düşer. Soğansı gövdeler tel sepetler içinde veya soğan torbası gibi açık ve geniş ağ gözlü torbalar içinde gevşek olarak paketlenir. İçinde pervanesi bulunan bir tank gibi, suyu dolaşım halinde ve soğansı gövdelerin boyutuna bağlı olarak 3 saat kadar 43-44 oC sıcaklıkta tutan bir cihaz bu işleme uygundur. Diğer bir kısım soğansı gövde aynı su içinde işleme sokulmadan evvel su, mantar sporlarını öldürmek üzere sıcaklık 20-30 oC yükseltilir daha sonra işlem sıcaklığına soğutulur. Eğer soğansı gövdeler, Fusarium sp., Trichoderma sp. veya başka mantarlar ile olası biçimde hastalıklı ise, 100 litre suya yarım litre oranında "formalin" katılır. Soğansı gövdeler işlemden sonra hemen ekilmelidir, aksi takdirde tamamen kururlar. Eğer hastalıklı bitki materyali stoku ile aynı zaman esnasında uğraşılıyorsa, işlemden geçirilmiş stokun kirlenmeden korunması için önlem alınmalıdır.

Prof.Dr.Sabri SÜMER --SÜS BİTKİLERİ HASTALIKLARI ---2008