AŞI ILE ÇOGALTMA

Semiha PIRLAK - Ziraat Mühendisi
Asilar anaca takilan parçanin özelligine göre ikiye ayrilir.
a)Göz asilari
Bu asilarda anaca takilan parça tek bir gözden olusur.
b)Kalem asilari
Bu asilarda anaca takilan parça genellikle üzerinde 1-3 göz bulunan, 7-15 cm uzunlugunda “kalem” adi verilen 1 veya 2 yasli dal parçasidir. Ancak onarim amaciyla yapilan kemer ve köprü asilarinda kalemin boyu 50-80 cm uzunlugunda olabilmektedir.
Asilar yapilis zamanlarina, diger bir ifadeyle gelisme dönemi içinde sürme durumlarina göre de "Sürgün" ve "Durgun" asilar olarak ayrilirlar.
a.Meyve agaçlarinda ve asmalarda erken ilkbaharda yapilan kalem ve göz asilari ile Haziran ayinda yapilan göz asilari asi yapildiktan kisa bir süre sonra sürerler. Bunlara "sürgün asilar" denir.
b.Yine asmalarda ve meyve agaçlarinda Agustos veya Eylül ayinda yapilan göz asilari kaynasir, tutar, ancak yapildigi dönem içinde sürmez. Bu gözler takip eden ilkbahar döneminde sürerler. Bu asilara da “durgun asilar” denir.
Asida kullanilacak kalem veya gözü hazirlamak amaciyla, genellikle bir yasli sürgünlerden hazirlanan dal parçalarina "asi kalemi" denir. Asi kalemleri erken ilkbaharda uygulanacak kalem ve göz asilari için, yaprak dökümünden kis sonuna kadar olan dönemde alinabilir. Kis soguklarinin bir yasli sürgünlere zarar verme ihtimali bulunmayan kislari ilik geçen yörelerde asi kalemlerinin bitkide uyanma baslamadan, yani asi uygulamasindan birkaç hafta önce alinmasi daha uygun olmaktadir.
Asi kalemleri, uygun sicaklik ve nem sartlarinda gözleri dinlenme halinde tutacak sekilde saklanmalidir. Su kaybinin önlenmesi sartiyla 2-3 haftalik bir süre için, 4-10°C''de, ya da 1-4°C sicakliktaki soguk hava depolarinda polietilen torbalar içinde asi zamanina kadar saklanmalari mümkündür.
Agustos ve Eylül aylarinda yapilacak durgun göz asilari için kullanilacak asi kalemleri ise, o yilin sürgünlerinden gözler iyice olgunlastiktan sonra, asinin yapilacagi dönemde alinmaktadir.
Bir yillik sürgünler üzerindeki bütün gözlerin asida kullanilmalari mümkün degildir. Asida kullanilacak kalem ve gözler, genellikle sürgünlerin orta kisimlarindan alinmalidir. Çünkü sürgünlerin uç kisimlarinin yeteri kadar odunlasmamis, buna karsilik dip kisimlarinin gereginden fazla odunlasmis olabilir.
GÖZ ASILARI

Göz asilari, üzerinde tek bir göz bulunan küçük bir kabuk parçasi ile yapilan asilardir. Bu asilarin uygulanmasi, kabugun odundan kolaylikla ayrilabilmesine baglidir. Kabugun odundan kolayca ayrilabilmesi durumuna "kabuk verme” denir. Asilama zamani, bitkinin ve kambiyum dokusunun aktif gelisme halinde oldugu ilkbaharda baslar ve sonbaharda büyümenin durmasina kadar devam eder. Ancak bu dönemde, susuzluk, yapraklarin herhangi bir nedenle dökülmesi veya zarar görmesi ya da olumsuz çevre sartlari gibi nedenlerle bazen kabuk verme zorlasabilmektedir. Bu durumda da asi yapmak mümkün olmaz.
Meyve türlerinin çogaltilmalarinda yaygin olarak kullanilan göz asilarinin, kalem asilarina göre bazi üstünlükleri bulunmaktadir.

Göz asilari kursun kalem kalinligindaki (5-6 mm) anaçlara bile uygulanabildiginden anacin kalinlasmasi için uzun yillar beklemeye gerek yoktur. Asiya erken baslanmasi nedeniyle, göz asilariyla asilanan agaçlar daha erken meyveye yatmaktadirlar.
Göz asilarinda her anaca yalniz bir tek göz takildigi için, daha az asi kalemine ihtiyaç duyulur.
Göz asilarinda asi uygulanirken anaçta çok az yara açildigindan, asinin tutmasi daha kolay olmaktadir. Genelde göz asilarinda tutma orani % 80-95 arasindadir.
Göz asilarinda asinin tutup tutmadigi 15-20 gün sonra belli oldugundan, tutmayan asilar ayni yil içinde yenilenebilmektedir.
Göz asilarinin ögrenilmesi ve yapilmasi daha kolay olup, usta bir asici ile baglayici günde 800-1200 asi yapabilmektedirler.
Durgun göz asilari, fidanliklarda diger islerin azaldigi bir dönemde yapilmaktadir.
Göz asilarinda asi macunu kullanilmasina gerek yoktur.
Meyvecilikte ve bagcilikta göz asilari, ilkbahar basinda, Haziran ayinda, Agustos ve Eylül aylarinda olmak üzere üç dönemde yapilmaktadir.
Erken ilkbahar göz asilari, anaçta aktif büyüme baslar baslamaz, kis dinlenme döneminde alinan asi kalemlerindeki gözler kullanilarak yapilir. Bu asilar, yapildigi dönem içinde sürerler.
Haziran göz asilari o yilin sürgünlerinden hazirlanan asi kalemlerindeki gözleri kullanarak, yaz basinda yapilmaktadir. Özellikle seftali ve kayisi gibi sert çekirdekli meyve türlerinin asilanmasinda kullanilmaktadir. Bunlar da ayni mevsimde süren asilardir.
Geç yaz göz asilari, Agustos-Eylül aylarinda, o yilin sürgünlerinden hazirlanan asi kalemlerindeki gözlerin kullanilmasi ile yapilan asilardir. Bu asilar, asilama döneminin daha uzun sürmesi, yaz sonundaki yüksek sicakliklarin asilarda daha iyi kaynasma saglamasi, asi kalemlerinin saklamaya ihtiyaç göstermemesi ve fidanliklarda bu dönemde daha az is yükü olmasi gibi nedenlerle meyve fidani üretiminde diger dönemlerde yapilan asilara tercih edilmektedir. Bu asilar yapildiklari yil tutarlar, ancak kisi dinlenme halinde geçirerek ertesi yil ilkbaharda sürerler.
Yapilis sekillerine göre göz asilarinin birçok çesidi vardir. Ancak bunlar arasinda özellikle meyve fidani üretiminde en yaygin kullanilan "T" göz asisidir.
"T" göz asisi
src="http://www.konyatarim.gov.tr/tkimg/tgozasisi.gif">
Bu asi, genellikle meyve fidanliklarinda 0.6-2.5 cm çapinda ve kolay kabuk veren anaçlara uygulanir. Asida gözler, anaçlarin toprak yüzeyinden 5-25 cm yüksekligine, kabugun düzgün bir yerine takilmaktadir.
Bu asi için önce anaç hazirlanir. Bu amaçla anacin kabugu asi biçagi yardimiyla “T” seklinde kesilir. Bu kesimde önce yukaridan asagiya kesimin, sonra buna dik olan yatay kesiminin yapilmasi tesviye edilmektedir. Bunun için anaç üzerinde önce 2.5 cm uzunlukta dikey bir kesim yapilir. Sonra, dikey kesimin üst ucunda, gövde çevresinin 1/3''ü kadar kisminda kabuk yatay olarak kesilir.
Gözün hazirlanmasi için, asi kaleminde gözün 1.0 cm kadar asagisindan egimli bir sekilde kesime baslanir. Gözün altindan geçip, 2.5 cm kadar üstünde kesim bitirilir. Gözün 2 cm üzerinden yatay kesim yapilarak göz kalemden çikarilir. Gözün hazirlanmasinda "odunlu" ve "odunsuz" olmak üzere iki teknik uygulanir. Bazi asicilar, gözü çikarirken, uygulanan egimli kesimi, odun dokusuna geçecek sekilde biraz derin yaparlar. Bazi asicilar ise odunu çikarilmis gözleri tercih etmektedirler. Ancak, gözün odunsuz hazirlanmasi durumunda, gözün altinda bulunan ve göze su ile besin maddelerini saglayan iletken dokulardan ibaret küçük bir odun kismi mutlaka bulunmalidir.
Asinin son asamasi, hazirlanan gözün anaçta açilan “T” ye yerlestirilmesidir. Gözün üst yatay kesim yüzeyi, anaçtaki yatay kesim yüzeyi ile çakisincaya kadar göz asagiya itilir. Bu islemin ardindan, gözün kabuk kismi anacin kabuk kanatlariyla kapatilmali, ancak göz açikta kalmalidir.
Göz asisinda macunlamaya gerek yoktur, ancak asida kaynama oluncaya kadar asi yeri sikica sarilmalidir. Bu amaçla lastik veya plastikten yapilan esnek asi seritleri tercih edilmektedir. Esnek asi baglari asi bölgesinde ortaya çikacak bogulmayi önlemekte, ayrica asi kaynadiktan sonra çevre sartlari nedeniyle çürüyerek kendiliginden kopabilmektedirler. Asida esnek olmayan rafya, ip vb. gibi baglar kullanildiginda asilamadan 10-14 gün sonra asi baglari asilarin arka kismindan bogulmanin önlenmesi için kesilmelidir. Asiyi izleyen 2-3 hafta içinde asi yerinde kaynasma tamamlanmaktadir. Ancak, asi tutmamissa ve anaç kabuk vermeye devam ediyorsa asi tekrarlanabilir.
Yarma Göz Aşıları "Yama" göz asisi:
Özellikle ceviz, dut ve incir gibi kalin, girintili çikintili kabuga sahip olan meyve türlerinde kullanilir. Bu türlere ait fidan üretiminde daha çok Agustos-Eylül aylarinda yapilan durgun asi tercih edilir. Bu amaçla, yama göz asisi, o yilin sürgünlerinin topraktan 8-10 cm yüksek kismina yapilir. Cevizlerde asidan sonra asi kesitinden sizan siyah renkli kanama suyu, burada birikerek asinin tutmasina engel oldugundan, asidan önce anaçta asi yapilacak kismin altinda odun tabakasina kadar inen V seklinde bir çentik açilarak kanama suyu disari akitilir.
Anacin hazirlanmasi için çift agizli biçak yardimiyla anaç çevresinin 2/3’ü uzunlugunda iki paralel yatay kesim yapilir. Bu iki yatay kesim uçlarindan iki dikey kesim ile birlestirilir. Böylece anaçtan dikdörtgen seklinde bir kabuk çikarilmis olur. Bu asi tekniginin esasi anaçtaki bu kesim yerine üzerinde bir göz bulunan bir kabuk parçasinin yerlestirilmesidir. Kalemden de asi gözünün çikarilmasinda çift agizli asi biçagi kullanilir ve ortasinda bir göz bulunan dikdörtgen eklinde kabuk çikarilir. Hazirlanan asi gözü anaçtaki yere kabuklar birbirine temas edecek sekilde yerlestirilir. Daha sonra asi yeri göz disarida kalacak sekilde esnek asi bagi ile sarilmalidir
"Yongali" göz asisi:
Bu göz asisi, kabugun kalkmasina gerek duyulmayan bir asi teknigi oldugu için bagcilikta yaygin olarak kullanilir. Ancak diger meyve türlerinde de basarili bir sekilde uygulanabilir. Diger göz asilarinda oldugu gibi her üç asi döneminde basari ile yapilabilirse de, sicakligin daha elverisli oldugu Agustos ayindaki durgun asi tercih edilmektedir. Bagcilikta bu asinin en önemli avantaji, 6 mm kalinligindaki gövdelere bile kolaylikla yapilabilmesidir.
Bu asi için anacin kabugundan odun kismina dogru meyilli bir kesim yapilir. Ilk kesimin yaklasik 2-3 cm üzerinden baslayarak içeriden asagiya dogru ikinci bir kesim yapilarak yonga seklinde bir parça çikarilir. Bu asi tekniginin esasi anaçta açilan yaraya uygun bir gözün hazirlanip bu yere takilmasidir. Asi kaleminde anaçta yapilan kesimlere benzer iki kesim ile üzerinde bir göz bulunan yonga seklinde bir parça çikarilir. Hazirlanan göz anaçtaki yerine kabuklari çakisacak sekilde yerlestirilerek göz açikta kalacak sekilde baglanir . Bagcilikta bu teknige göre yapilan asilar, baglamadan hemen sonra ince nemli bir toprakla kümbet yapilarak kapatilir. Bu örtü ertesi ilkbaharda geç don tehlikesinin atlatilmasindan sonra açilir. Asi bagi da genellikle bu dönemde kesilir.
Yongali göz asisi, asmalarin daha yasli ve kalin dallarina çevirme asisi olarak da basari ile uygulanmaktadir.
Göz asilarinin tutup tutmadigini anlamak için asagidaki özellikler incelenir.
1.Gözün kabugu, normal açik kahverengi veya yesil rengini koruyorsa ve üzerindeki göz siskinse,
2.Gözün yaninda bulunan kisa yaprak sapi (erken ilkbahar asilarinda bulunmaz) düzgün bir sekilde kopuyorsa asinin tuttugu anlasilir.
Buna karsilik tutmayan asilarda;
Asi yerinde kabuk kararmaya baslar,
Yaprak sapi düzgün bir sekilde kopmayip, yerinde burusarak kararip kalir.
Ilkbahar ve Haziran sürgün asilarinda, asidan iki hafta sonra, Agustos durgun göz asilarinda ise ertesi ilkbaharda gözlerin patladigi dönemde anaçlar asi gözünün 1-1.5cm üzerinden vurulur.
KALEM ASILARI
Uzun yillardir meyve agaçlari ve asmalarin asilanmalarinda çok farkli kalem asisi yöntemleri uygulanmaktadir. Ancak hangi tip asi uygulanirsa uygulansin, asilamanin basarili olmasi için bes sart önem tasimaktadir.
1)Anaç ve kalem mutlaka uyusur olmalidir.
2)Asilamada kalem ve anacin kambiyum dokulari birbirleriyle temas etmelidir.
3)Asi en uygun zamanda yapilmalidir. Kalem asilarinin çogu ilkbaharda anaçta su yürümenin basladigi dönemde yapilmaktadir. Ancak kullanilacak kalemin tomurcuklarinda uyanma baslamamis olmalidir. Bu nedenle asi kalemleri dinlenme döneminde alinarak, asi zamanina kadar uygun sartlarda saklanmalidir.
4)Asilama bittikten sonra, nem kaybini önlemek amaciyla, bütün asi yüzeyleri asi macunu veya uygun bir materyal ile kapatilmali ve baglanmalidir.
5)Asilamadan sonra, belirli bir süre asilara özel bir bakim gösterilmelidir. Örnek olarak anaçta olusan sürgünler ile bazi durumlarda kalemden olusan köklerin alinmalari gereklidir. Ayrica kalemden meydana gelen sürgünler çok kuvvetli gelistikleri için kirilmalarini önlemek için bu sürgünlerin baglanmalari zorunludur.
Meyve agaçlarinin asilanmalarinda yaygin olarak kullanilan bazi kalem asisi yöntemleri asagida verilmistir.
"Kabuk (Çoban)" asisi:
Bu asi genellikle, çesit degistirme amaciyla çaplari 25-30 cm''ye kadar olan kalin dallarda yapilmaktadir. 30 cm''den daha kalin dallarin bu yöntemle asilanmalari, yaranin kapanmasi güç olacagindan önerilmemektedir. Kabuk asisinin kolay uygulanabilmesi, kabugun odundan ayrilmasina bagli oldugundan bu asi ilkbaharda agaçta aktif büyüme basladiktan sonra yapilmaktadir. Asilamada kullanilacak asi kalemleri dinlenme döneminde alinip, asi zamanina kadar uygun sartlarda saklanmaktadir.
Kabuk asisinda farkli metotlar kullanilabilmektedir. Yaygin olarak kullanilan ve çoban asisi olarak bilinen metotta ilk olarak asilanacak dallar, bir kesici ile asilanacaklari kisimdan, kesit yüzeyi dalin ana eksenine dik olacak sekilde düzgün olarak kesilmelidir. Asida her dala, kalinligina göre 3-5 adet asi kalemi yerlestirilebilir.
Her kalem için, dalin ucunda, kabuktan oduna kadar inen yaklasik 5 cm uzunlugunda yukaridan asagiya dogru çizgi halinde bir kesim yapilir. Sonra kalemi yerlestirmek amaciyla, kabuk bu kesitin her iki kenari boyunca hafifçe kaldirilir. Asi, kabuk üzerindeki dik kesimin yalniz bir kenari boyunca kaldirilmasi seklinde de yapilmaktadir.
0.6-1.2 cm kalinliginda, 10-12.5 cm uzunlugunda hazirlanan kalemlerde 2-3 adet göz bulunmalidir. Kalemin alt ucunun bir kenari boyunca, 5 cm uzunlugunda bir kismi kesilerek inceltilir. Kalem kalin ise kesim ve inceltmenin basladigi yerde, kalemin yaklasik üçte biri oraninda bir ökçe birakilir. Böylece kalemin anaca daha iyi yerlesmesi saglanir. Kalemin uzun kesilen kisminin aksi yönünde, ikinci bir kisa kesim daha yapilir. Yapilan kesimler ile kalemin alt ucu, keskin bir kama sekline getirilir.
Daha sonra, hazirlanan kalemler anaca kabuk ile odun arasina yerlestirilir. Her kalem için ince ve bassiz iki çivi kullanarak, kalemin anaca çivilenmesi basariyi artirmaktadir. Ya da kalemler anaca baglanmalidir. Ancak asi baginin asiyi bogmasini önlemek için bir süre sonra kesilmesi gerekir.
Asilama islemi tamamlandiktan sonra bütün asi kesim yerleri asi macunu ile kapatilir.
"Yarma" asi:
Meyve yetistiriciliginde küçük agaçlarin gövdelerinde veya büyük agaçlarin dallarinda çesit degistirme amaciyla uygulanan bir diger kalem asisi yöntemi de yarma asidir. Yarma asi dinlenme dönemi boyunca yapilabilirse de, ilkbaharda gözlerin kabarmasindan hemen önce yapildiginda daha basarili olmaktadir. Aktif büyüme basladiktan sonra asi yapilirsa, anacin kabugu ayrilmakta, bu da asinin tutmasinda sorun yaratabilmektedir.
Meyvecilikte ise çesit degistirme veya kalin anaçlarin asilanmasi amaciyla kullanilan yarma asiya 2.5-10 cm kalinligindaki anaç veya dalin asinin yapilacagi kisimdan kesimi ile baslanir. Daha sonra özel yarma asi aletlerinden birisi veya kalin gövde ve dallarda kasap biçagi benzeri agir bir biçakla, asilanacak kismin merkezinden 5-7.5 cm derinlikte dik bir yarik açilir. Bu islem asi tokmagi veya çekicin biçaga vurulmasi ile yapilir. Asi yapilacak bölgenin 15 cm''lik kisminin düz, bogumsuz olmasi çok önemlidir. Aksi durumda düzgün bir yarma açilamaz.
7.5-10 cm uzunlugunda ve üzerinde 2-3 adet göz bulunduran kalemler uç kisimlari yaklasik 4-5 cm uzunlukta hafifçe meyilli kesilerek kama seklinde hazirlanirlar. Kamanin anacin dis tarafinda kalacak olan kenari, iç tarafindaki kismina göre biraz daha genis olmalidir.
Kalemler hazirlandiktan sonra açilan yarigin iki tarafindan kambiyum tabakalarinin bulundugu yerlere iki kalem yerlestirilir. Yarigi açik tutmada kullanilan alet, kalemleri oynatmadan çikarilir. Kalemler anacin basinci ile sikica tutulduklarindan, çivileme ve baglama genellikle yapilmamaktadir. Meyvecilikte asilama uygulamasi bittikten sonra asi yüzeyinin tamami asi macunu ile kapatilir "Kakma" Asi:
Bu asi, çesit degistirme amaciyla 7.5-10 cm veya daha kalin çapli dallarin asilanmasinda, yarma asinin yerine kullanilabilmektedir. Yarma asida oldugu gibi hastalik etmenlerinin girisi için uygun bir kapi olan büyük yarma açma sakincasi, bu asida söz konusu degildir. Ancak asiya yeni baslayanlar için yapimi biraz daha güçtür. Iyi uygulandiginda seftali gibi asilanmasi zor bazi türlerde basari orani yüksek olmaktadir.
Kakma asi da ilkbaharda anacin gelismeye baslamasindan hemen önceki dönemde yapilmalidir. B asi için anaçta keskin bir biçakla V seklinde bir kesit yapilir. Bu kesitin içi bosaltilarak kalemin takilmasina uygun hale getirilir. Yaklasik 10-15 cm uzunlukta ve üzerinde 2-3 göz bulunan asi kalemlerinin dip kismi da V seklinde kesilir. Hazirlanan kalem anaçtaki yere kabuklari çakisacak sekilde yerlestirilir. Daha sonra açik yüzeyler asi macunu ile kapatilir. Bu asida anacin kalinligina bagli olarak bir anaca birden fazla kalem takilabilir
Dilcikli Asi
El ve makina ile yapilabilen dilcikli asilar 0.6-1.2 cm çapindaki fidan üretim materyalinin asilanmasinda kullanilmaktadir. Bu asida kambiyum bölgesinde büyük ölçüde bir temas oldugu için teknigine uygun olarak yapilirsa basari orani yüksektir. Tutma oraninin yüksek olmasi için kalem ve anacin ayni kalinlikta olmalari gerekmektedir.
Anacin üst tarafinda yapilacak kesit kalemin alt kisminda yapilan kesite tamamen esit olmalidir. Anacin üstünde 2-5 cm uzunlugunda meyilli bir kesim yapilir. Ilk kesit yüzeyinin uzunlugunun 1/3’ünden baslamak üzere asagiya dogru ikinci bir kesim yapilir. Kalemde de anaçtakine benzer bir kesim yapilir. Yine ilk kesitin altinda ikinci kesim yapilir. Anaç ve kalem birbiri içine sokulur ve diller birbirine kenetlenir. Anaç ve kalem birbirine iyi temas ederse baglamaya gerek kalmaz. Ancak yara yüzeyleri macunlanmalidir.

konyatarım