Y.Y.U. Veteriner Fakultesi Dergisi, 2009, 20 (1) 11 - 18 ORİJİNAL MAKALE
ISSN: 1017-8422; e-ISSN: 1308-3651
Halk Sağlığı Amaçlı Kullanılan Pestisitlerin (Biyosidal) Güvenilirlik Standartlarının Karşılaştırılması *
Sorumlu araştırmacı (Corresponding author): İdris TÜREL
Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Veteriner Fak, Farmakoloji ve Toksikoloji AD. Kampus, Van, Türkiye. Tel: +90 432 2251024 Fax: +90 432 2251127,
e-mail: iturel@yyu.edu.tr *: Aynı isimli Yüksek Lisans Tezinden özetlenmiştir
Ümit TARAKCI1 1 Askeri Veteriner Okulu ve Eğitim Merkez Komutanlığı, Bursa, Türkiye
İdris TÜREL2 2 Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Veteriner Fakültesi, Farmakoloji ve Toksikoloji AD, Van, Türkiye

Geliş tarihi: 09.02.2009
Kabul Tarihi: 21.02.2009
ÖZET
Yaşamımızı kolaylaştırmak için üretildiği iddia edilen birçok kimyasal, aslında üretimden tüketime kadar, insan sağlığı ve çevre açısından küresel bir tehdit oluşturmaktadır. Dünyadaki kimyasal sanayi ise çoğunlukla çok az deney yapıp, insan sağlığı ve çevreye etkilerini araştırmadan her yıl binlerce kimyasal bileşiği üretip piyasaya sürmektedir. İnsan yaşam kalitesini arttırmak amacı ile kullanılmakta olan pestisitler; kontrolsüz, bilinçsiz, gereksiz kullanımı sonucunda yaşamı tehdit eder konuma gelmiştir. Mevcut sorun, sadece ülkemizin bir sorunu olmayıp, küresel bir problem olarak karşımıza çıkmaktadır. Dünya genelinde pestisitlerle ilgili sorunların yaşanmadan bertaraf edilmesi için Dünya Sağlık Örgütü, küresel bir hizmet vermektedir. Bilimsel çalışmalar ışığında, üretilen pestisitlerin deneysel saha denemeleri yapılarak insan ve çevreye etkileri en az olan ürün standartları belirlenmektedir. Ülkemizdeki yasal mevzuatın yetersizliğine bağlı olarak pestisitlerle ilgili sorunların boyutları dahi bilinmemektedir. Yaşanan sorunların münferit olaylar olarak basın ve medyaya yansıması ile gündeme gelen hadiseler, aslında buzdağının görünen kısmından ibarettir. Avrupa Birliği ile olan tarama süreci içerisinde ülkemizin mevcut durumu tüm çıplaklığı ile ortaya konmaktadır. Çalışmada, A.B.D., İngiltere, DSÖ ve AB pestisit mevzuatı ve uygulamaları ile ülkemizde durum karşılaştırılmıştır.
Anahtar Kelimeler
Pestisit, Biyosidal, WHOPES, ABD Pestisit Politikası, İngiltere Pestisit Politikası
Comparison of Safety Standards of the Pesticids (Biocidal) That are Used for People?s Health
SUMMARY
Many chemicals, asserted that they were produced to make human being life easier, are actually a global menace for public health and environment. On the other hand, chemical industry produces puts thousands of chemical compounds on the market without doing enough experiments on their potential hazardous effects on public health and environment. The uncontrolled, insensible and unnecessary usage of pesticides which have being used on the contrary for the purpose of improving the life quality of human being leads to endanger the life. The present problem is not only the problem of our country but also appears as a global problem. This problem was standardized in the developed countries of the world by means of studies for years and the experiences cost a lot. World Health Organization (WHO) serves globally to stave off the problems with pesticides before coming into existence. In the light of scientific studies, the less hazardous forms of pesticides for public health and environment are defined following the pilot experiments of prototype pesticides. Unfortunately, even the extents of related problems with pesticides in our country remain unclear due to the lack of current laws. Individual events becoming a current issue by some media programs are only the apparent part of the iceberg in deed. The current status of our country has being exposed markedly by the processes for the integration with European Union (EU). In the present study, the laws and the regulations on and the applications of pesticides in USA, United Kingdom, WHO and EU were compared to the status of our country.
Key Words
Pesticides, Biocidal, WHOPES, USD Pesticides Policy, UK Pesticides Policy
GİRİŞ
Dünyada ve ülkemizde zararlıları yok etmek, daha rahat bir yaşam ve kaliteli ürünler elde etmek amacıyla kullanılmakta olan pestisitler, hedef organizmaları yok ettiği gibi hedef dışı canlılara da zarar verebilmektedir (Mc Even ve Stephenson 1989). Bu maddeler hedef dışı organizmalara çeşitli yollardan etkimekte ve organizmada sinir sistemi, endokrin sistem, immün sistem, karaciğer, kas, kalp, kan, boşaltım ve diğer sistemleri etkileyebilmektedir (Guest ve ark. 1991, Ami ve Haim 1992, Izushi ve Ogata 1990, Weizman ve Sofer 1992, Blasiak ve ark. 1991). Tarımın M.Ö. 8000 yılında başladığı kabul edilmektedir. İlk pestisit uygulamasının ise Sümerler tarafından M.Ö. 2500 yılında böcekleri ve özellikle keneleri kontrol altına almak için sülfür bileşiklerinin kullanmaya başlanması ile kayıt altına alındığı görülmektedir (Anonymus 1).
Yarar ? zarar değerlendirmesinin bile yapılamadığı durumlarda pestisitler hayat kurtarıcı olarak ilgi görmüşlerdir. Tıpkı II. Dünya Savaşı?nda, insanları tarumar eden bulaşıcı hastalıkları yayan
[Halk Sağlığı Amaçlı Kullanılan Pestisitler] YYU Vet Fak Derg
12
haşarata karşı biyolojik silah olarak DDT (dikloro difenol trikloroethan)? nin kullanılmasında olduğu gibi. Moses (1989) ve Blain (1990); yapmış oldukları çalışmalarla pestisit uygulamalarında gerekli koruyucu önlemler alınmaması durumunda pestisitlerin akut ve kronik toksik etkilerinin ortaya çıkacağını bildirmişlerdir. Aynı araştırmacılar pestisitlerin akut toksik etkisi ile ilgili pek çok çalışma yapılmış olmasına rağmen kronik toksik etkilerin tespitine yönelik çalışmaların azlığından yakınmışlardır. Günümüzde ise gelişmiş ülkelerde, pestisit kaynaklı zararların en aza indirgenmesi hususunda koruyucu tedbirler alınmakta, ülkemizde ise bu konuya gereken önemin verilmediği yapılan araştırmalarla ortaya konmaktadır (Çömelekoğlu ve ark. 1998). Hiç pestisit uygulaması yapılmayan kutuplardaki penguenlerde, ayı balığı ve Eskimolarda DDT?nin varlığının saptanması, bazı pestisitlerin dünyadaki sirkülasyonunun ne kadar güçlü olduğunu göstermesi bakımından çarpıcı bir örnektir. Büyük Britanya?nın Ana Hatlarıyla Pestisit Politikası (Anonymous 2003) Pestisit düzenlemelerinin 1940?larda başladığı, Büyük Britanya Krallığı (BBK) sisteminde pestisitler iki ana kategori altında değerlendirilmektedir.

Tarımsal Pestisitler
Tarımsal Olmayan Pestisitler
BBK?da pestisitlerin kontrolü ile ilgili çok sayıda kanun ve düzenleme bulunmaktadır.
The Food and Environment Protection Act 1985 ? FEPA (Gıda ve Çevre Koruma Kanunu): FEPA pestisitler konusunda 4 ana hedefe sahiptir.
a. İnsanların, hayvanların ve bitkilerin sağlığını korumak.
b. Çevreyi pestisitlerin zararlı etkilerinden korumak.
c. Haşerelerle ilgili güvenli, efektif ve insani uygulamaları desteklemek.
d. Pestisitlerle ilgili verileri halkın erişimine sunmak.
The Control of Pesticide Regulations 1986 ? COPR (Pestisit Kontrol Yönetmeliği): COPR, FEPA?nın öngördüğü amaçların gerçekleştirilmesi için gerekli mekanizmayı açıklamakta / sağlamaktadır.
The Plant Protection Products Regulations 1995 ? PPPR (Bitki Koruma Ürünleri Yönetmeliği): Bu yönetmelik Avrupa Birliği?nin bitki koruma ürünleriyle (tarımsal pestisitler) ilgili 91/414/EEC numaralı kararının, BBK? nda yürütülmesini sağlar.
The Plant Protection Products Regulations 1997 (Bitki Koruma Ürünleri Yönetmeliği 1997): Bu yönetmelik, FEPA ? COPR ilişkisinde olduğu gibi, PPPR?ın uygulanması için gerekli mekanizmayı açıklamakta / sağlamaktadır.
The Biocidal Products Directive 98/8/EEC (98/8/EEC numaralı Biyosidal Ürünler Avrupa Birliği Kararı): Bu karar biyosidal (tarım alanı dışında kullanılan pestisitler) ürünlerin AB dahilinde ruhsatlandırılması için gerekli altyapıyı sağlamaktadır. Biyosidal ürünler, bitki koruma amacı dışında (tarımsal olmayan amaçlarla) kullanılan diğer (91/414/EC kapsamında olmayıp, halihazırda COPR kapsamında olan) ürünleri kapsamaktadır
Maximum Residue Levels (MRL) in Crops, Food and Feeding Stuffs Regulations 1999 (Tarım Ürünleri, Diğer Gıda Maddeleri ve Yemlerde Maksimum Kalıntı Seviyeleri (MKS) Yönetmeliği 1999): Bu yönetmelik binlerce gıda maddesindeki MKS?leri belirtmektedir. MKS, Good Agricultural Practice (GAP) ? İyi Tarım Uygulamaları?na göre yapılmış bir pestisit uygulamasının ardından, gıda maddesinde bulunması gereken maksimum pestisit konsantrasyonunu (miligram kalıntı/kg gıda maddesi cinsinden) belirtmektedir.
The Control of Substances Hazardous to Health 1999 ? COSHH (Sağlığa Zararlı Maddelerin Kontrolü 1999): COSHH, işyerinde ve uygulamalar esnasında, zararlı maddelere minimum oranda maruz kalınması için gerekli düzenlemeleri içerir. Zararlı maddelere maruz
kalınmamasının mümkün olmadığı durumlar için maksimum maruz kalma limitlerini belirler.
Halihazırda BBK?de pestisitlerin ruhsatlandırılmasıyla ilgili iki paralel sistem kullanılmaktadır. Bunlardan ilkinde, pestisitlerin ruhsatlandırma süreci tamamen ulusal olarak gerçekleştirilmektedir. İkinci sistemde ise; ruhsatlandırma için yapılan bilimsel değerlendirmenin büyük bir kısmı Avrupa Birliği Komisyonu tarafından organize edilmektedir. Bu kapsamda;
a. Ruhsatlandırma aşamasında, her ne kadar güvenilirlik açısından tüm çalışmalar gerçekleştirilmiş olsa da, bilim; ürünün tamamen öngörülen şekilde etki göstereceği konusunda tam bir garanti sağlayamamaktadır. Bu nedenle ürünler, ruhsatlandırılıp, kullanıma girdikten sonra da yan etkileri açısından sürekli takip altında tutulmaktadır.
b. Ruhsat sahibi firmalar, ürünlerinin güvenilirlikleriyle ilgili şüphe yaratacak bir veriye ulaştıklarında, durumu acilen ilgili kurumlara bildirmekle yükümlüdürler.
c. The Department for Environment, Food and Rural Affairs ? DEFRA (Çevre, Gıda ve Tarım Departmanı), düzenlediği Pesticides Usage Surveys ? PUS (Pestisit Kullanım Anketleri) ile ülkedeki tarımsal pestisit kullanımı hakkında bilgi toplamakta ve bunları derleyip yayınlamaktadır.
ç. Pestisitlerin gıdalar üzerindeki etkileri The Pesticides Residues Committee ? PRC (Pestisit Kalıntı Komitesi) tarafından takip edilmektedir. Yapılan kontrollerde kanuni maksimum kalıntı ve günlük gıda yolu ile alım limitlerinin aşılıp aşılmadığı kontrol edilir. PRC?nin bir yıl içerinde çeşitli pestisit kalıntıları açısından kontrol ettiği gıda örneği sayısı yaklaşık 4.000?dir. Bu şekilde kontrol edilen pestisit/gıda maddesi kombinasyonu yaklaşık 100.000 adedi bulmaktadır.
d. Pestisitlerin sular üzerindeki etkileri ise ?Çevre Dairesi? tarafından takip edilmektedir. 180 farklı pestisitin değişik su kaynaklarındaki kalıntıları, numuneler alınarak kontrol edilmektedir. 2000 yılında 3.000 farklı kaynaktan yaklaşık 400.000 adet numune alınmıştır.
e. Pestisitlerin insan sağlığı üzerinde olan etkileri HSE?ye (Health and Safety Executive= Sağlık ve Çevre İdaresi) bağlı olan Pesticides Incidents Appraisel Panel ? PIAP (Pestisit Vakaları Değerlendirme Heyeti) tarafından yakından takip edilmektedir. Sağlık Bakanlığı ve yerel otoriteler tarafından bildirilen, pestisitlerin insan sağlığını etkilediği her vaka PIAP tarafından yakından incelenmektedir. Bu vakalara ait raporlar her yıl PIAP tarafından yayınlanmaktadır. Bu raporlar ek bir eyleme gerek olup olmadığının tespit edilmesi açısından The Advisory Committee on Pesticides - ACP (Pestisit Öneri ve Danışma Komitesi) tarafından da incelenmektedir.
f. Wildlife Incidents Investigation Scheme (Doğal Yaşam Vaka İnceleme Örgütü) de PIAP gibi çalışmakta ve pestisitlerin doğal yaşam ve pet hayvanları üzerindeki etkilerini incelemektedir.
g. BBK? da pestisitlerle ilgili konulardan aşağıdaki devlet birimleri sorumludur.
The Department for Environment, Food and Rural Affairs (Çevre, Gıda ve Tarım Bölümü)
The Department for Transport and Local Regions (Yerel ve Bölgesel Taşımacılık Bölümü)
The Department of Health (Sağlık Bölümü)
The Scottish Executive Environment and Rural Affairs Department (Çevresel Tarım Uygulamaları Bölümü)
The National Assembly of Wales and the Department of Agriculture and Rural Affairs (Kraliyet Çevre ve Tarım Uygulamaları Bölümü)
The Food Standards Agency (Gıda Standartları Ajansı)
h. BBK?da pestisitlerin ruhsatlandırılmasından iki devlet otoritesi sorumludur.
Tarımsal pestisitlerin ruhsatlandırılması işlemlerinden, Department of Environment, Food and Rural Affairs ? DEFRA (Çevre, Gıda ve Tarım Departmanı) ?ya bağlı bulunan The Pesticides Safety Directorate ? PSD (Pestisit Güvenlik Müdürlüğü).
[Ümit TARAKÇI ve İdris TÜREL] YYU Vet Fak Derg
13
Tarımsal olmayan pestisitlerin ruhsatlandırma işlemlerinden ise Health and Safety Executive ? HSE (Sağlık ve Çevre İdaresi)?na bağlı bulunan Biocides and Pesticides Assessment Unit (Biyosid ve Pestisit Değerlendirme Birimi).
ı. PSD ruhsatlandırma fonksiyonlarına ek olarak, bakanlıklara pestisit politika regülasyonlarının geliştirilmesi ve yürütülmesi konularında tavsiyeler vermekle, ek olarak pestisit ruhsatlandırma süreçlerinin iyileştirilmesi konusunda öneriler oluşturmakla sorumludur. PSD, HSE ile birlikte ACP üyeleri ve alt grupları için uzman da sağlamaktadır. i. ACP, 1977 yılında Bakanlıklara pestisitlerle ilintili tüm konularda danışmanlık yapmak üzere kurulmuştur. FEPA (Gıda ve Çevre Koruma Yasası) pestisit regülasyonlarının düzenlenmesi, yeni ürünlere ruhsat verilmesi, mevcut ruhsatların askıya alınması ya da iptal edilmesi gibi konularda ACP? ye danışılmasını zorunlu kılmaktadır. j. Komite başkan, başkan yardımcısı ve 18 üyeden oluşmaktadır. Üyeler pestisitlerle ilintili konularda uzman olan kişilerden seçilmektedir. ACP üyelerinin uzmanlık alanları aşağıda sıralanmıştır.
Deneysel ve klinik insan toksikolojisi,
Haşere mücadelesiyle ilgili mesleklerle ilgilenen kişilerde, meslek dolayısıyla meydana gelen sağlık problemleri,
İnsan salgın hastalıkları,
Ekotoksikoloji (insan dışındaki türler için toksikoloji),
Ekoloji (çevrebilim),
Çevre korunması ve çevre kirliliği,
Pestisitlerin doğadaki akıbeti,
Haşere biyolojisi, mücadelesi, kontrol yöntemleri ve haşerelerde gelişen direnç,
Kimyasal analizler, kalıntılar ve pestisitlerin gıda yoluyla alımı,
Tarımsal ve tarımsal olmayan pestisit uygulamaları,
Ekonomik açıdan risk ve fayda değerlendirmeleri.
k. ACP, ticari ürünlerin ruhsatlandırmasıyla ilgili kararlar verdiği için, hükümetten ve endüstriden bağımsız olması büyük önem taşımaktadır. Bu nedenle komite başkanının endüstri ile hiçbir finansal ilişkisinin olmaması gerekmektedir. Bilimsel araştırma yapan uzmanların çoğunluğu, bilimsel çalışmalarında bir şekilde endüstri tarafından desteklenmekte olduğu ve komite üyelerinin de uzman kişilerden seçilmesi gerektiği için, komite üyelerinin tamamının bağımsız kişilerden seçilmesi mümkün olamamaktadır. Bu nedenle seçilen üyelerin tamamı, endüstri ile ilgili tüm bağlantılarını beyan etmek zorundadır. Eğer görüşülen konu, üyenin bağlantılı bulunduğu kurumlarla ilgiliyse, bu üye ancak komite başkanın özel izni ile katılımda bulunabilmektedir. l. ACP kararları tavsiye niteliği taşımakta olup nihai karar değildir. Nihai kararlar ilgili bakanlıklar tarafından verilmektedir. Ancak bakanlıkların vereceği kararların altyapısının oluşturulmasında ACP tavsiyeleri büyük öneme haizdir. m. ACP çalışmalarında yardım alabilmek amacıyla 3 alt komite oluşturmuştur.
Environmental Panel (Çevre Heyeti): Pestisitlerin insanlar dışındaki canlılar ve çevre üzerindeki etkileri konusunda ACP? ye tavsiyelerde bulunur.
The Medical and Toxicology Panel (Medikal ve Toksikoloji Heyeti): Pestisitlerin insanlar üzerindeki etkileri konusunda çalışır.
Working Party on Pesticide Usage Surveys-WPPUS (Pestisit Kullanımı Anketleri Çalışma Grubu): Pestisit kullanımına ait verilerin toplanması, değerlendirilmesi ve yayınlanması konularında çalışır.
n. Bu üç alt komiteyi oluşturan üyeler, ACP üyeleri arasından olabileceği gibi, endüstri temsilcileri, ticaret örgütü üyeleri gibi dış uzmanlardan da oluşabilir. Bu alt komiteler çalışma sonuçlarını ACP? ye raporlar şeklinde sunmaktadır. o. The Biocides Consultative Committee-BCC (Biyosid Danışma Komitesi): ACP?de olduğu gibi, uzman olan kişilerden oluşan ve devlet otoritelerine biyosidler konusunda tavsiyelerde bulunan bir komitedir. Üyeleri bakanlıkların oluruyla Health and Safety Commission (Sağlık ve Güvenlik Komisyonu) tarafından atanmaktadır. ACP ile arasındaki en büyük fark, BCC? nin kanuni bir temele dayanmıyor oluşu ve dolayısıyla kanundan kaynaklanan işlevlerinin olmayışıdır. BCC, ortak konularda ACP ile işbirliği içinde çalışmaktadır. Amerika Birleşik Devletleri Pestisit Politikası Amerika Birleşik Devlet?lerinde pestisitlerin ruhsatlandırılmasından bir devlet kurumu olan EPA (U.S. Enviromental Protection Agency ? Birleşik Devletler Çevre Koruma Kurumu) ve eyaletler sorumludur. EPA ruhsatlandırma konusundaki bu yetkiyi FIFRA (Federal Insecticide, Fungicide and Rodendisit Act ? Federal Insektisit, Fungisit ve Rodendisit Kanunu)?ndan almaktadır. Birleşik Devletlerde herhangi bir pestisit ürününün dağıtımı ya da satışı yapılmadan önce EPA?den ruhsat almak gerekmektedir. EPA yeni bir ürünü ya da mevcut bir ürünün yeni bir kullanım alanını ruhsatlamadan önce, bu ürünün etiket talimatlarına göre kullanıldığı durumlarda insanlara ve çevreye (makul olmayan ölçülerde) zarar vermeyeceğini ve hedef organizmalar üzerinde etkin olacağını tespit etmek için çalışmalar yapmaktadır. Bu tespitleri yapabilmek amacıyla EPA, ruhsat başvurusu yapan kurumdan yaklaşık 100 adet civarında bilimsel çalışma ve test sonucu istemektedir. İstenilen bu testler ruhsat talep edilen pestisitin insanlara, yabanıl hayata, suda yaşayan türlere, bitkilere, soyu tükenmekte olan ırklara ve diğer hedef olmayan organizmalara, yer üstü ve yeraltı sularına zarar verip vermediğini değerlendirmektedir. Pestisitin insanlar için teşkil ettiği risk, akut zehirlenmelere ek olarak, kanser ve kısırlık gibi uzun süreli etkiler de göz önünde bulundurularak değerlendirilir (Anonymus 2). FIFRA uyarınca ürünlere farklı biçimlerde ruhsat verilebilmektedir: