Önemli Türlerin Tohumlarının Ekimleri

Ekim Tekniği
Tohumlar ya soğuk ve sıcak camekânlar, seralar gibi kapalı yerlerde ekilir ve ya fidanlıkta açık alanda ekilir.
Yöntem ve teknik bu iki duruma göre farklı olur.
Açık alan fidanlık işletmeciliğinde uygulanan ekim yöntemleri daha ön-ce'Tidanlıkta Ekim" (1.3.1.1) başlığı altında ele alınmıştı. Burada ise kapalı me kanlarda, sera ve camekânlarda yapılan ekimler ele alınacaktır.
Fidecikleri çok küçük ve narin olan bazı hassas bitki türleri tohumları açık alanlarda ekilemez. Kıymetli türlerin tohumlan da en yüksek oranda fide elde et mek üzere ancak sera ve camekân gibi kapalı yerlerde yetiştirilip özel bakım gör meleri gerekir. Gene ayni şekilde dışta yetişme ortamı koşullarının müsait olma dığı durumlarda ve zamanlarda ekimler ancak soğuk veya sıcak camekân ve sera gibi kapalı yerlerde az çok veya tamamen ayarlanan koşullarda yapılabilir. Bu du rumda ilkbaharın geç geldiği ve büyüme mevsiminin kısa olduğu bölge ve yük seltilerde peyzaj düzenleme sahalarında kullanılmak üzere bitkisel materyal ye tiştirmede, kıymetli ve hassas türleri üretmede bu yol büyük ölçüde kullanılmak tadır. Memleketimizde bu kabil yörelerde ve koşullarda bu yola gitmek zorunlu-ğu vardır. Bu kapalı yerlerde muhtelif şekillerde ekilen tohumlardan çıkan fideler önce gölge çardaklarına bilahare de açık sahalara emniyetle alınabilir.

- Gordon, A.G. and Rovve, D.C.F. 1982: Seed Manuel for Ornamental Trees and Strubs. Forestry Commissi on Bulletin 59, 132 Sayfa, Londra.
Anon. 1974: Seeds of Woody Plants in U.S.A.
Ürgenç, S. 1986: Ağaçlandırma Tekniği, I.Ü. Orman Fakültesi Yayın No. 3314/375, İstanbul.
Hartman, H.T. and Kester, D.E. 1959: Plant Propagation (Principles and Practice) Prentice-Hall, Inc. U.S.A.
Saatçioğlu, F. 1971: Orman Ağacı Tohumlan, I.Ü. Orman Fakültesi Yayını 1649/173, 242 S.
Willan, R.L. 1985: A guide to forest seed handling FAO Forestry Paper 20/2. Rome. 379 S.
326

FİDANLIK VE YETİŞTİRME TEKNİĞİ
Bu tip yetiştirmede ekilen tohumun büyük kısmı, dış koşullar az çok veya ta-mamiyle kontrol altında tutulduğundan fideye dönüşebilmektedir. Bu suretle ve rim yükselir. Bu "durum bilhassa kıymetli ve nadide yabancı ve yerli bitki türleri tohumlarında büyük önem taşır.
Bu itibarla dış koşulların elvermediği durumlarda bu kıymetli türlerin yetiş tirilmesinde pahalı olmasına rağmen bu yönteme çok yer verilir. Yöntem pahalı dır dedik zira camekân veya ısıtılan bir seranın maliyeti yüksektir, yetiştirme de neyimli kişilerle ve ihtimamla yapıldığından işçilik giderleri de fazladır. Son yıl larda bu konuda daha önce belirtilen portatif plastik seralar bugün geniş bir uygu lama alanı oluşturmaktadır.
Bu tip ekimler amatörce çok küçük ölçülerde yapılacaksa ısıtılabilen camlı kapalı bir balkon veya güneşli bir pencere bu işe yeterli bir mekan oluşturabilir ve bu mekana kasa içinde yapılan ekimler yerleştirilebilir. Hatta bahçede, kenarları tahta ile kapatılmış üstü de cam veya plastik örtü altında veya basit plastik tünel lerde dahi, açık alan şartlanndan farklı bir yetişme ortamı yaratılabilir.
Ekimler sıcak veya soğuk camekân ve seralarda veya plastik tünellerde yas tık veya üretme masalan üstünde oluşturulan yastıklarda (ekim tavalarında) yapı labildiği gibi tahta veya plastik kasa veya kaplarda, basık saksılarda veya plastik torbalarda yapılabilir. Bu çeşitli kapların hepsinde altta muhakkak fazla suyu tah liye eden bir drenaj deliği bulunması gerekir. Bu konuda kabın altında 1,5-2 cm kalınlığında bir tabaka halinde kiremit parçalan veya çakıllann dizilmesi de faz la suyu drene etmede etkili olur. Bu suretle kök çürümeleri önlenir.
Kaplara ekim yapmak suretiyle fidan yetiştirilmesi üniform yetiştirmeyi sağ ladığı gibi hava koşullan ve olanaklara göre sera, camekân ve plastik tünellere de ekim fidelerinin nakline imkan verir. Aynca fidanlık toprağının çok iyi olmama sına karşılık kap ortamlannı daha iyi materyallerle hazırlamak mümkündür. Çim lenme ve fidan kayıplan kaplarda daha azdır. Özellikle ihtimam gerektiren du rumlarda basan şansı yüksektir. Ancak beher kaba genellikle az (hatta saksılara bir veya emniyet payı dahil birkaç) tohum ekildiğinden muhakkak çimlenme ka biliyeti yüksek tohum kullanmak gerekir. Ekim hazırlığı ve kültür bakımı bunlar da daha ihtimamlı yapılmalı, her türe uygun tipte (kazık köklülerde daha derin) kaplar ve onlara uygun yetişme ortamlan hazırlamalı, sulamada özen gösterilme li (zira kaplardaki ekimde çimlenmekte olan tohumlar yastıktakilerden daha ça buk kururlar)dir.
Bu çeşitli tipteki yastık ve kaplarda çimlendirme ortamı olarak buhar veya kimyevi yoldan sterilize edilmiş, zararlı böcek ve mantarlardan temizlenmiş top rak, daha önce belirtilen, ekilecek türe uygun karışım formüllerinden birine göre
327

PROF. DR. SUAD I. ÜRGENÇ
hazırlanır. Çimlenme ortamı olarak kum ve perlit karışımları da kullanılabilir. An cak bu kabil bir ortamın çıkan ekim fideciklerini besleme gücü yoktur. Eğer bu ortamda fıdecikler uzunca bir süre geliştirmeye bırakılacaklarsa yani hemen repi-kaja ahnmayacaklarsa uygun bir besin çözeltisi ilavesi gerekir.
Ekim yöntemi, çok küçük tohumlarda, tohumun kum veya destere talaşı (to zu) ile karıştırılarak yeterli seyreklikte ortam alanına ekilmesi şeklinde uygulanır. Tohumlar belli belirsiz hafif bir kapama materyali ile biraz örtülür veya hiç örtül mez. Bunlarda sulama, kasa bir su havuzuna batırılarak alttan rutubet almak su retiyle yapılması daha faydalı olur. Zira üstten sulama bu küçük ve hafif tohum lan dağıtabilir.
iri tohumlar ise tek tek belli aralıklarla (örneğin 2.5 cm) ekilir. Orta büyük lükteki tohumlar ise üzerinde çeşitli büyüklük ve aralıklarda delikler bulunan lev halar kasa üzerine konarak ve herbir deliğe bir tohum isabet edecek tarzda hazır lanarak, bir pinset ile gerekli düzeltmeler yapılarak muntazam aralık ve mesafe lerde ekilebilir.
Çimlenme ortamı olarak toprağın üzerine ince kıyılmış ve gerekirse elenmiş bir tabaka yosun konup ekim bunun üstüne de yapılabilir. Bu yosun tabakası daha kalın alınıp tek başına bir çimlenme ortamı olarak da kullanılabilir. Yalnız nemli tutulmasına özen gösterilmelidir, ister toprak yüzünde bir tabaka halinde, isterse ortamın tümünü oluştursun yosun özellikle Açelyalar, Palmiyeler, Kaktüsler, suk-kulentler, çok yıllık otsu bitkiler hatta yıllık bitkiler bu yolla basan ile üretilebil mektedirler. Bu ortama uygun bir besin çözültesinin ilavesi de gelişmeyi hızlandı-nr, çıkan fideleri güçlendirir. Özellikle bu besin çözeltisi ilâvesi bu fideler mevcut ortamda uzun süre kalacaksa zorunluk olur. Yosun, damping-off gibi ekimlerde za-rarlan çok etkin olan mantarlara karşı da, koruyucu bir ortam oluşturur.
Ancak ortamı hazırlarken yalnız sterilize edilmesi veya ortamın kısmen veya tamamen yosunda oluşturulması kâfi'değildir. Kullanılan kaplar da sterilize edil melidir. Sterilize edilmiş bu kasa ve kaplar, yetiştirme ortamı harçla tamamen dol durulur. Bir hava boşluğu kalmayacak tarzda bir tahta parçasıyle yüzey düzeltilir ve toprağın fazlası alınır. Bundan sonra bir baskı tahtasıyle kabm kenarından iti baren harç 1.5 cm kadar aşağı bastınlır. Tohumlar küçükse ekimden önce, büyük se ekimden sonra sulama yapılır.
Ekim yapılacak toprağın çok ıslak veya fazla rutubetli olmaması, vasat dere cede nemlendirilmiş bulunması da gerekir. Kuru ortamlar çimlenmeyi engeller.
Ekilen tohumlann üzeri tohum çapının 2-4 katı kalınlıkta hafif bir örtü ma-teryaliyle örtülür. Bu örtü veya kapatma materyali ince elenmiş toprak, gübre, tes tere tozu, humus veya torf kanşımı olabilir. Böylece tohumlar rutubetli tutulmuş
328

FİDANLIK VE YETİŞTİRME TEKNİĞİ
olur. Yalnız pek küçük tohumlarda bu kapatma materyalinin kullanılmasına lüzum yoktur. Ancak üst toprak tabakasının çok ince elenmiş olmasına özen göstermeli ve ekimi takiben tohumların üzerleri düz bir tahta ile hafifçe bastırılmak veya bir kalınlık yapmayacak tarzda hafifçe bu materyali sermelidir.
Ekimi takiben kasalar veya kaplar çok ince delikli süzgeçle veya ince su püs kürten pompalarla sulanır. Veya kasa alttan suyu alacak şekilde içinde az miktar da su bulunan bir kap içine oturtulur. Tohum yatakları bu durumda suyu kapilla-rite ile alır. Sulama devamlı olmalı fakat aşırıya kaçılmamalıdır. Ortamın üst ta bakasını nemli tutmak için sık sık fakat her defasında az sulama yapılmalıdır. Kök sistemi geliştikçe sulama yavaş yavaş azaltılmalıdır. Fazla rutubet damping-off zararlarını arttırmaktadır. Fideleri fazla rutubette bırakmamak için gece veya ak şam üstü değil sabah sulaması daha uygundur.
Tohum kasaları sera ve camekânlarda türlere göre değişmekle beraber genel likle 20-21°C bir sıcaklıkta tutulursa iyi sonuçlar verirler. Bu sıcaklık sıcak yöre ler veya tropik iklimler bitkilerinde 21-24°C (bazı durumlarda 30°C'ye kadar)dır. Geceleri ise bundan 5-8°C daha düşük sıcaklıklar aranır. Serin iklim bitkileri için de gündüzleri 16-18°C ve geceleri bunun 3-5°C daha düşük dereceleri uygun olur. Ancak türün istediği sıcaklığın altında olan sıcaklık derecelerinde, fideler bodur bir gelişme yapar. Buna karşılık istenilenden yüksek olan bir sıcaklık da (Örneğin 30°C ve üstündeki sıcaklıklar) fıdecik gövdelerinin çok sulu olmasına ve büyük ölçüde nem kaybına ve bazı zararlı organizmalann daha kolay gelişmesine sebep olur. Bu arada ortam yüzeyinin bilhassa çimlenme aşamasında daimi olarak rutu betli tutulması, fakat asla çok ıslak olmaması gerekir.
Fideler toprak yüzüne çıkınca kasa üzerine konan örtü alınmalı ve yeterli ışık alımları sağlanmalıdır.
Fidelerin ince ve uzun bireyler olması istenmez, kısa ve kuvvetli fidanlar re-pikajda daha iyi sonuçlar verirler. Bu durum verilen ışık entansitesiyle, yakınen ilişkilidir. Işıklanmanın zayıf olduğu durumlarda fidelerde ince uzun büyümeler gözlenir. Bu durumda ışık entansitesini vaktinde arttırmahdır. Ancak artma he men fideleri direkt güneş ışınlarına maruz bırakma şeklinde olmamalıdır. Bu ko nuda tedriciyet esastır. Yeterli ışık ayarlaması kasaların yerleri kolaylıkla değişti rilerek sağlanabilir. Ancak tezgahlarda veya yastıklarda ekimler bu bakımdan da ha az imkana sahiptir.
Sulama, başlangıçta ortam yüzeyini nemli tutmak için sık fakat hafif bir en-tansitede yapılmalı, daha sonra fideler geliştikçe sulama aralıkları arttırılmalıdır. Sulamanın günün erken saatlerinde yapılmasının da daha avantajlı olduğu dikka te alınmalıdır.

Cinslere ve hatta türlere göre de ilk oluşan primer yapraklar esas yapraklardan çok farklıdır (Resim: 119). Bu nedenle bunları kültür bakımı yapanların iyi tanıya rak yanlışlıkla yabancı bitkiler olarak öt almada koparıp sökmemeleri gerekir.

FİDANLIK VE YETİŞTİRME TEKNİĞİ
Fidelerin büyümelerinin ilk devrelerinde direkt güneş ışınla rına maruz bırakmamak gerekir ise de gelişme ilerledikçe şid detli olmamakla beraber yeterli bir güneş ışığı almaları istenir. Aksi halde fidanlar ince ve uzun oluşur. Bu oluşta şüphesiz ekimlerin sık yapılması da et kendir. Ancak iyi ışıklanan fide ler fazla boylu olmamakla bera ber kuvvetli ve tutma şansı yük sek fideler verirler.

Kurumayı önlemek ve çim lenme ortamının rutubetini mu hafaza için özellikle hassas ve küçük tohumlarda kasaların üs tü bir cam levha veya ıslak çu val parçası, ıslak bir gazete kâ ğıdı ile gölgelenmesi faydalı olur. Bu suretle çimlenme olun caya kadar üst toprak rutubetli tutulur. Fidanlar çıktıktan sonra bu örtü alınmalıdır.
Süs bitkilerinin plastik kap larda veya tahta kasalarda ekim lerinin yapılması onlarda tek tip standart boyutlarda fide üretimi ni sağlar. Tohumun fidan yapma randımanı yüksek olur, fide ve ya fidanlar iyi gelişir, sağlam ve kuvvetli yapıda olurlar (Resim: 120).
Resim: 120. Kasada yapılan bir ekimin safhaları.
Üstte : Delikli ekim tahtası, herbir deliğe bir tohum konarak
eşit aralıkla düzenli bir ekim sağlamjor.
: Fidelerin gelişmeleri, en sağda artık repikaja hazır
hale gelmiş fideler.
Kains, M.G. and Me Questen, L.M. Propagation of
Plants'den.
331
Çimlenen ve gelişmeye başlayan genç fideciklerin kasa larının yavaş yavaş daha serin, Altta havadar ve aydınlık yerlere gö türülerek dış şartlara alıştınlma-sı isabetli olur.

PROF. DR. SUAD 1. ÜRGENÇ
Fideler zamanında kasaların alınıp daha geniş aralıklarla başka kasa veya sak sılara dikilmezse zayiat fazla olur, sökümde fideler zedelenir. Bu durum sık ekim lerde daha büyük bir sakınca yaratır. Fideler ekim kasalarında elle tutulabilecek büyüklüğe yani 5-8 cm boya ulaştığı veya 2-4 yaprak oluşturduğu zaman alınıp şa şırtma kasalarında daha geniş aralıklarla (2.5-5 cm), kalemden daha kalın veya ona yakın bir çubuk veya plantuvarla açılan çukurlara dikilir. Seyrek ekimlerde müm kün ise fidelerin biraz toprağı ile şaşırtılması tercih edilmelidir. Ekimi takiben can suyu verilerek harcın köklerle iyi teması sağlanır. Kasalar birkaç gün serin ve göl ge bir yerde tutulur ve itina ile sulanır. Fideler daha gelişirse ve sıkışmalar başlar sa buradan da fidanlar, başka kap veya bahçeye veya fidanlığa alınır. Fidanlar sera veya camekân gibi kapalı mekanda yeni kaplarında gelişmeye devam edeceklerse gene kontrollü koşullarda büyüyecekler demektir. Bu açıdan bir problem olmaya caktır. Ancak sera ve camekândan yani kapalı mekandan alınarak açık sahaya, bahçeye veya fidanlığa dikilenlerde bu konuda daha dikkatlice davranmak gerekir. Bu nun için kapalı yerde yetiştirilen bu fide veya fidanların açık sahaya alınabilmesi için "pişkinleşme"ye ihtiyaçları vardır. Pişkinleşme, bitkinin değişik dış koşullara daha iyi dayanmasını temin eden karbonhidratların birikmesini ve böylece büyü menin kontrol altına alınması olayını da içine alır. Fide veya fidanın pişkinleşme-si, sulamanın azaltılması, sıcaklığın düşürülmesi ve fidanların açık sahaya tedricen alıştırılmak üzere soğuk camekân veya gölge çardaklarına alınması yoluyla olur. Buralarda 7-10 gün, açık alana çıkmak için intibak devresi geçiren fidanlar müm kün olduğunca fazla miktarda kendi topraklanyla ve kâfi genişlikte aralık ve me safelerle tarla veya parsele alınır. Veya doğrudan bahçeye dikilir. Dikimden sonra köklerin toprakla iyi teması için hemen can suyu dediğimiz dikim sonrası ilk su ve rilir. Eğer mümkünse hassas türlerde başlangıçta geçici bir gölgeleme de açıktaki dikim başansında çok etkili olur. Bu ilk günler kritik günlerdir, sulamada da itina gerekir. Gelişmeyi çabuklaştırmak için de bir miktar başlangıçta düşük konsantras yonda besin çözeltisi verilmesi faydalı olur.
Kapalı mekanlarda çimlenmeleri çok hassas olan bazı bitkilerin yetiştirilme sinde tohumların veya embriyoların aseptik kültürde çimlendirilmesi suretiyle de fide üretimi yapılmaktadır. Bu konuda çeşitli şekilde hazırlanan üretim ortamları kullanılır. Bu aseptik kültür çözeltilerinden Gül tohumlarında kullanılan bir örnek (Tukey çözeltesi) şöyle verilebilir. 10.0 gr Kel, 2,5 gr Ca So4, 2,5 gr Mg So4, 7 gr H2o, 2,5 gr Ca3 (Po4)2, 2,5 gr Fe3 (Po4)2 ve 2 gr KNO2 kuru tuz halinde karıştırı lıp kapalı bir şişede bu karışım muhafaza edilir. Kullanma gerektiğinde 1 İt suya bu karışımdan 1.5 gr ilave edilerek hazırlanan çözelti ağar ile (orkidelerde litreye 6-7 gr hesabı ile) karıştırılarak ağan eritmek üzere ısıtılır ve sonra karışım bir otoglav içinde 20 dakika süreyle bırakılarak sterilize edilir62. Bu arada kullanılacak alet ve tohumların da sterilizasyonuna itina edilmelidir.
62. Hızlı gelişen türlerde ise fidanlar doğrudan doğruya saksılara şaşırtılabilir.
332

FİDANLIK VE YETİŞTİRME TEKNİĞİ

Orkide tohumlarının çimlendirilmesinde daima bu yöntem kullanılmaktadır. Bu yöntemde Orkidelerde ve bilhassa çimlenme engeli olan değer tohumlarda ön ce tohumların embriyoları steril bir ortamda çıkarılır ve çeşitli şekillerde hazırla nan bir besin çözeltisine konur. Bu çimlendirme kaplan oda sıcaklığında ve difuz ışıkta tutulur. Embriyolar çimlenip fideler elle tutulabilecek bir büyüklüğe ulaşın ca kültür kaplarından çıkarılıp sterilize edilmiş yetiştirme kaplarına dikilir. Bu iş lemler esnasında kullanılan bütün alet ve kaplar sterilize edilmelidir.