1.3.1.5.2. Sulama*
Daha önce (1.1.2.1.1.4) de fidanlıkların faydalanabilecekleri su kaynaklan, su ihtiyaçları ve kullanacakları suyun kalitatif nitelikleri hakkında bilgi verilmiş, (1.2.1.4)de de fidanlıklarda kullanılması söz konusu çeşitli sulama yöntemleri ve tesisleri tanıtılmış idi.
Bir kültür bakımı uygulaması olarak sulama, çeşitli fiziksel ve kimyasal iş lemlerle suyun besi maddelerini eriterek bitkinin bünyesine alınabilirliğini sağla ması ve bu besin maddelerini dokulara, taşıması suretiyle bitki beslenmesinde önemli rol oynar. Ayrıca toprağı kurutmayarak mikroorganizma faaliyetinin deva mını da sağlar. Sulama yoluyla gübrelerin bitkilere verilmesi de ucuz ve kolay bir yöntemdir. Özellikle kaplı fidanların gübrelenmesinde bu yöntem çok kullanılır. Gelişmiş ülkelerde birçok fidanlık her seferinde suya az miktarda (özellikle azot gübreleri) ilave ederek sulamanın yapılması gelişmeye çok müsbet etki yapmaktadır. Bilhassa azot gübreleri olarak amonyum nitrat, amonyum sülfat, potasyum nitrat ile potas gübreleri olarak potasyum klorit ve potasyum sülfat suda erimiş halde kolaylıkla verilebilirler. Fosfat gübreleri ise suda erimez ve aynı zamanda püskürtme memelerini de tıkar.
Sulamada kullanılan suyun miktarı; toprağın niteliklerine, yörenin yağış, sı caklık, hava rutubeti ve rüzgar gibi iklim koşullarına, sulama yöntemine, türün özelliklerine, fidanların büyüklük ve yaşlarına göre oldukça değişir. Toprak nite-

(Aldhous, J.R. 1994: Irrigation s. 148-166. Ed. Aldhous, J.R. ve Mason, W.L. Forest Nursery Practice (G.B.
Forestry Commussion Bulletin No. 111), London. -Davidso, H. et ali. 1988: Nursery Management (Admi-
nistration and Culture), Prentice Hail, Englewood Çlifts. New Jersey. -Dural, 1.1968: Fidanlıklarda yağmur
lama sistemleri, Fidan Üretmi Tohum ve Toprak Semineri (18-25 Eylül 1967) bildirisi, Eskişehir. -Efeoğlu,
1969: Bitki - su münasebetlerinin düzenlenmesinde kullanılan tansiyometreler ve orman fidanlıklarında
sulamanın önemi. Fidan Üretimi, Tohum ve Toprak Semineri (18-25 Eylül 1967) Bildirisi. Eskişehir. -Enğst-
rom, H.E. and Stoeckeler, 1941: Nursery Practice for Trees and Shrubs, U.S. Dept. of Agriculture, Forest
Service Mise. Publ. No. 434, U.S.A. -Orman Genel Müdürlüğül986: Fidanlık Çalışmaları, Fidanlık ve To
hum işleri Dairesi Yayını, Ankara. -Pamay, B. 1952: Fidanlıklarda alçak ve yüksek yastık problemi, I.Ü. Or
man Fakültesi Dergisi, Seri B, Cilt 5, Sayı 2. -Sataçioğlu, F. 1976: Fidanlık Tekniği, I.Ü. Orman Fakültesi
Yayın No. 2188/223. -Stoeckeler, J.H. and Jones, C.W. 1957: Forest Nursery Practice in the Lake States. Ag
riculture Handbook No. 110, U.S. dept., of Agriculture, Forest Service. -Swanson, B.T. 1984: Trickle sys-
tems-Irregation problems are avoided with good planning and equipment. American Nurseryman Vol. 160,
No. 4, -Preston, F.G. 1967: The Greenhouse. Chaucer Press Ltd. Suffolk, Englend. -Tolay, U. 1987: Yaprak
lı Tür Orman Ağaçlan Fidanlık Tekniği, Kavak ve H.G. Y.T.O.G. Araştırma Enst. Teknik Bülteni No. 140, İz
mir.
İlkleri olarak her toprak türünün bir azami su tutma kapasitesi vardır. Verilen su yun tarla nem kapasitesinin (yani toprağın boşlukları içinde yer çekimine karşı tu tabileceği en yüksek su miktarını) aşmaması gerekir. Hem fazlası topraktaki güb re ve besin elementlerinin yıkanıp fidanların faydalanamayacağı alt katmanlara gitmesine yol açar, hem de toprağın havalanma gücünü zayıflatır ve kök solunu munu azaltır. Topraktaki mikroorganizma faaliyetine menfi etki yapar, bitkilerde olgunlaşma ve ligninleşmeyi geciktirir. Ayrıca birçok durumda tuzlaşmaya da ne den olur. Zira taban suyu ile birleşen sulama suyu, tuzlu topraklarda içerdiği yük sek konsantrasyondaki tuz, kapillar etki ile su ile birlikte tekrar toprak yüzüne çı kıp buharlaşır ve tuzu toprak yüzeyinde kalır. "Çoraklaşma" dediğimiz bu durum sağlıklı bitki yetiştirmeyi büyük ölçüde engeller.
Bu itibarla toprağa verilen suyun miktarını, yeterli olup olmadığını, iyi ayar lamak gerekir. Deneyimli fidancılar el muayenesiyle parselde sulama ihtiyacının olup olmadığını veya yapılan sulamanın mevcut koşullara ve türe göre yeterli bu lunup bulunmadığını kolaylıkla saptayabilir. Toprağın rutubet derecesini ve sula ma ihtiyacını daha sağlıklı şekilde toprak rutubet ölçerleri veya tansiyometre de nilen aletlerle tesbit mümkündür.
Sulamada ekim ve repikaj yastıklarını farklı düşünmek gerekir. Ekim yastık larında az miktarda su ile fakat sık sulanarak, toprak sathı, yeterli rutubette tutul malıdır.
Ekim yastıklarında, hafif ve az olarak yağışlı hayalar dışında her gün sulama gerekir. Hatta çimlenme başlayıncaya kadar sabah ve akşam veya gece olduğu gi bi, sıcak saatlerde de sulama icabeder. Daha sonra bu sulama günde iki ve bilaha re de bir defaya indirilir. Her defasında ekim yastıklarında, 5-10 dakika sulama yeterlidir. Ekim yastıklarında en iyi sulama yöntemi yağmurlamadır.
Repikaj yastıklarında ise, daha seyrek fakat her defasında daha fazla su ver mek gerekir. Bu sulama aralıkları, toprak rutubetini kaybetmeyecek şekilde daha önce belirtilen faktörler dikkate alınacak ayarlanır.
Yaşlı topraklı fidanlar özellikle Kavaklar ise karık usulü ile sulanabilir. Pey zaj materyalinde kaplı fidanın yeri dikkate alındığında bugünkü gelişmiş fidanlık larda kaplı fidanların sulanması oldukça farklılık gösterir.
Küçük kaplı fidanlarda üstten yağmurlama ile sulama en yaygındır. Tesisi ve işletilmesi kolay ve ucuzdur. Ancak suyun büyük bir kısmı kaba girmeden kaplar arası boşluklardan kaybolup gider. Bu kayıplar, kaplar arasındaki mesafeye ve kapların daire veya kare kesitli oluşlarına göre suyun % 80'ine kadar çıkabilir.
Kaplı fidanlarda kapiller sulama da uygulanabilmektedir. Bu tip sulama sera larda yapılabildiği gibi açık alanlarda da yapılabilir (Resim: 78). Ancak burada düzgün ve aynı seviyeli bir zemin üzerine yerleştirilen kaplar, resimde görüldüğü gibi depodan doğrudan altta kum tabakasına verilen suyun kapillarite ile yüksel mesi sonucu bu suyu alır. Bu yöntem küçük ve sık yerleştirilmiş kaplar için uy gun bir sulama düzenidir. Yastıktaki su seviyesi etkili bir şekilde bir taşkın valfı ve mikro anahtarı ile istenen dengede tutulabilir.
Kaplı fidanlar otomatik olarak mikro tüp sistemi ile de sulanabilir. Bu sistem de daha büyük kapların sulanması esastır. Geniş bir boru ve tüp sistemi ile oluştu rulan bu sulama ağının arasına yerleştirilen kaplı fidanlarda, her kapa küçük bir bo-rucukla sokulan bir mikro tüple su verilir. Böylece her kap otomatik olarak kolay lıkla sulanmış olur (Resim: 79). Buna "sipagetti sistemi" de denir. Borular genel likle 2,5 cm'lik plastik borulardır ve bunlardan da her kaba ince dimenziyonlu bir boru ile mikro tüp yerleştirilir. Sistem kolay ve hızlı işler. Ancak ince borular çe şitli tortularla kolay tıkanabilir. Bunun için filtrasyona önem vermelidir, işçiler, hatta küçük hayvanlar ve kemiriciler ince boru ve tüpleri yerlerinden oynatabilir, tahrip edebilir. Tüp içinde donan su, tüplerin yarılmasına neden olabilir. Tüplerin içinde algler gelişebilir. Ancak kemiriciler için ilaç, algler için de tüplerin siyah renkli olması önerilmektedir. Don zamanlan da tüpler iyice boşaltılmalıdır.
Kaplı fidanların su ihtiyaçları; türe, kapların büyüklüğüne kabın su depolama kapasitesine, kap içindeki ortama, iklim koşullarına (sıcaklık, rutubet, rüzgar) vesu-lama sistemine göre değişir. Bazı türler diğerlerinden daha fazla ve daha hızlı trans-pirasyon yaparlar. Geniş ve sığ kaplarda evoporasyonla daha fazla ve çabuk su kay bı olur. Uzun ve derin kaplar suyu daha fazla ve daha uzun süre muhafaza eder.
Kaplar küçük ve sık olarak yerleştirilmiş ise, kayıplar daha az olur. Koşulla
ra göre değişmekle beraber çok kaba bir fikir vermek gerekirse 4,5 lt'lik kaplar için hektara bir defada kabaca 225.000 İt su gerekir. Yani 15x15 cm kare kesitli ve 20 cm derinlikte kaplar düşünürsek hektarda 440.000 civarında kap bulunacak demektir. Bu miktar su, her kaba 0.5 İt su verilmesi esas alınıyor anlamına gelir. Buna karşılık 65 lt'lik kabın, bir defadaki sulama ihtiyacı kabaca 9 lt'dir. Serince günlerde kapların 3-6 günde bir sulanması yeterlidir. Fakat sıcak günlerde her gün, bazı türlerde de iki günde bir sulama gerekebilir. Akşam üstü sulaması, en az evaporasyonla su kaybına neden olur. Ancak hastalıklar açısından en iyi sulama sabah sulaması olduğu belirlenmiştir.
FİDANLIK VE YETİ?TİRME TEKNİ?İ
Prof Dr. Suat Ürgenç