FASULYE Botanik Özellikleri
FASULYE 3.1. Bitki Oluşumu

Fasulye tohumlarının çimlenmesiyle, önce 5-10 cm uzunluğa varan bir kazık kök oluşur. Kotiledon yapraklar toprak yüzüne çıkarken, kazık kök üzerinde 3-4 adet yan kök oluşumu başlar. Kotiledon yapraklar toprak yüzüne çıkar ve 4-6 gün içinde ilk hakiki yapraklar görülür. Fasulyelerde kotiledon yapraklar uzun süre bitki üzerinde asılı kalır. İlk büyüme hipokotilin uzamasıyla meydana gelir. Daha sonra tepe sürgünü sürerek boyuna uzama devam eder. Alçak çalı tiplerde 4-7 yaprak, orta çalı tiplerde 8-10 yapraktan sonra tepe sürgünün uzaması durur. Yaprak koltuklarından yan sürgünler sürerken bir yandan da çiçek salkımlarının oluştuğu, çiçeklerin açtığı ve meyvelerin teşekkül ettiği gözlenir. Sırık fasulyelerde boylama sürekli devam eder, bitki tırmanıcı özelliği ile bir sarmaşık şeklini alır. Kışı sert geçen yerlerde bitkiler soğuktan ölür, kuruyan bitkiler üzerinde bulunan baklalar çatlar ve tohumlar etrafa saçılır. Bu dökülen tohumlardan ertesi yıl yeni bitkiler meydana gelir.

FASULYE 3.2. Kök

Fasulye köklerinin genel görünümü zayıftır. Kazık kök 5-10 cm uzunluğu aldığında dallanmaya başlar. Meydana gelen tali kökler kısa sürede kuvvetlenerek derinlemesine ve yanlara doğru yayılır. Bu kökler de zamanla dallanır. Fasulye kökleri 50-100 cm derinliğe kadar iner. Yalnız köklerin büyük çoğunluğu % 50-60’ı 0-50 cm, % 30-40’ı 50-80 cm ve geri kalan köklerde 80 cm daha derinlere iner. Çok ender hallerde, özellikle kumlu topraklarda kökler 150 cm derinlikte görülebilir. Yanlara yayılma 40-80 cm’lik çevre içindedir. Kökün büyümesi çiçeklenme dönemine kadar çok hızlı seyir eder ve çiçeklenme ile beraber tempo azalır. Meyve oluşumu döneminde ise duraklama dönemine girer. Köklerin büyük bölümü bu sırada toprak yüzeyini yakın yerde toplanır. Bitki üzerinde çiçek oluşumuna yakın bir safhada köklerde nodoziteler meydana gelir. Bu nodoziteler Rhizobium ohasioli bakteri türü tarafından oluşturulur. Havanın azotunun kullanılmasında bitkiye yardımcı olur. Bitki meyve bağladıktan sonra, nodozitelerin için boşalmaya başlar. Bu bakımdan, fasulyeler yeşil gübrelemede kullanılacaksa çiçeklenmeden sonra toprağa karıştırılmaları en uygun devrededir. Nodoziteler boşaldığı an, bu kısımlarda kurumalar görülür ve kökler kopar. Fasulye toprakta iyi kök artığı bırakır ve kendinden sonra gelen bitkiye faydalı olur.

FASULYE 3.3. Gövde, Dal ve Yaprak

Fasulye gövdesi, bodur ve çalı iki form gösterir. Her iki tipte de gövde boğum ve boğum aralarından meydana gelir. Sarılıcı, çalı tipli türlerde boğum sayısı fazladır. Ayrıca gövde üzerinde sülükler bulunur. Sülükler her 3-4 boğumda bir teşekkül eder. Çalı tiplerde, fasulyenin boyu ortalama 1,5-2 m’dir (Şekil 41.1). Bazen 2-3 m’ye ve hatta 3 m’nin üzerine çıkabilir (DILLINGEN, 1956). Başlangıçta gövde yuvarlak kesitlidir. İleride boğumlar köşeli bir durum alır. Bodur formlu fasulyelerde boylanma 40-60 cm kadardır. Orta ve bodur tipler toplu veya gevşek bir taç meydana getirir. Toplu taçlananlarda yapraklar gövdeyi ve dalları örter ve taç kapalı olup meyveler kolayca görülmez. Gevşek taç oluşturanlarda dallar açıktır ve yapraklar ve meyveler belirgin olarak görülür.
Fasulyede ilk çıkan yapraklar renk, şekil bakımından dış koşulların etkisinde kalarak modifikasyon gösterir. Bununla beraber yürek, yuvarlak yürek, geniş yürek, uzun yürek ve şekilsiz yaprak şekilleri tespit edilir. Çeşitlerin özelliğine göre bu şekiller karakteristiktir (EKİNCİ, 1939). Yaprakların kenarları düz, girintili ve çıkıntılı olabilir. Yaprak uçları ok gibidir. Yapraklarda dar, geniş uzun okluluk görülür. İlk çıkan yapraklar genelde iki adettir ve bazen üç adet yaprağa da rastlanır (EKİNCİ 1939, ŞEHİRALİ 1979).

Şekil 41.1. Sırık fasulyesi

İlk çıkan yapraklar iyice oluştuktan sonra, hakiki yaprak oluşumu başlar ve hakiki yaprak birleşik yapraktır. Birleşik yaprak, bir sap üzerinde birisi ortada, ikisi yanda, üç yapraktan ibarettir (Şekil 41.2). Orta yaprak genelde yumurta şeklindedir ve ucu sivridir. Yan yapraklar kısmen kalp şeklinde olup, uç kısımları hafif eğilmiştir. Yaprak uçları oval, ucu sivri kısa oval, ucu sivri oval, ucu mızrak biçimindedir (ŞEHİRALİ, 1979). Yaprağın üst yüzü parlak veya donuktur. Rengi koyu yeşilden açık yeşile kadar değişir. Üstü ince damar sistemi ile bir ağ gibi donatılmıştır, üzerleri sık veya seyrek tüylerle kaplıdır. Yaprağın alt yüzü daha açık renklidir. Oldukça tüylüdür. Tüyler daha uzun ve incedir.
Yaprak sapı kısa ve uzun olabilir. İnce tüylerle sapın üzeri az veya çok kaplanmıştır. Orta kısmı olukludur (Şekil 41.3). Rengi genelde yeşildir. Bazı çeşitlerde antosiyanın tesiri ile kısmen kırmızı görünüş kazanabilir. Yaprak sapının sonunda yaprakçık bulunur.

FASULYE 3.4. Çiçek

Fasulyenin çiçekleri bir kelebek görünümündedir. Beş çanak yaprağın ve taç yaprağın birleşmesiyle bir çan şeklini alır. Çanak yapraklar yeşil; taç yapraklar beyaz, sarımsı beyaz, pembe, mor renktedir. Taç yaprakların en büyüğüne bayrak (vexillum) adı verilir. Bayrak yaprağı yanında, iç tarafta, birbirine benzer iki kanatçık (alae) bulunur. Kanatçıklar ince bir uzantı ile çiçek tablasına bağlıdır. Kanatçıkların iç kısmında iki taç yaprağın bir kenar boyunca birleşerek meydana getirdiği kayıkçık (carina), helezon gibi kıvrılmış durumdadır. Erkek organlar alt tarafta birleşmiş, üstte serbest 10 adettir. Erkek organ anterleri, çok sayıda çiçek tozu taşıyan yeşil beyaz keselerdir. Dişi organ, erkek organların oluşturduğu boru içinden çıkar. Dişicik tepesi tek parçalı ve içinde 2-8 tohum taslağı bulunur.

Şekil 41.2. Fasulye bitkisinde ilk yaprak

Şekil 41.3. Fasulye yaprağı, yaprak sapları ve çiçek oluşumu
Çiçekler 3-15 adeti bir arada, değişik salkım şeklindedir (Şekil 41.3). Salkımlar yaprak koltuklarında tohum kozluğu bulunur. Çiçek salkımları, çiçek saplarının sapları bağlanma durumuna göre, rozet, salkım ve ikisi arasında geçit tipindedir (BUISHAND, 1956). Çiçekler gece yarısından itibaren sabah erken saatleri arasında açılır ve saat 10-11’den sonra çiçeklerin açılması durur. Çiçeklenme, bir salkımda aşağıdan yukarı doğru olur. Fasulyelerde kendine döllenme vardır. Çiçek açılmadan önce, erkek organ dölleme ve dişi organ döllenme olgunluğundadır. Döllenmeden sonra çiçek açılır. Büyük böcekler çiçek kapalı iken, çiçeğin içine giremez, ama küçük böcekler girebilir. Küçük böceklerin toz taşımasıyla, bazen az da olsa % 1-2 oranında yabancı döllenme olasılığı vardır (BATEMAN 1952, KODISTRA 1962). Döllenmeden sonra her çiçek meyve oluşturmaz. Çevre koşullarına bağlı olarak meyve tutumu değişir. Ayrıca kültür şeklinin ve bakımının bunda rolü büyüktür. Çevre koşullarından en önemlisi sıcaklık ve nemdir. Döllenme sırasında kurak ve sıcak havalar meyve tutumuna olumsuz etki yapar, döllenmeyi engeller ve içi boş kapsül meydana getirir. Bir çok döllenmiş çiçek, meyve tutmasına karşın, biçimsiz ve şekilsiz meyve oluşturur.

FASULYE 3.5. Baklalar

Bahçe sebzeciliği açısından, fasulye meyveleri yeşil olgunlukta hasat edilir. Bu açıdan kuru fasulye bizim için burada önemli değildir. Meyve bir bakladır (Şekil 41.4) ve iki karpel yaprağı arasında tohumlar bulunur. Tohumlar henüz süt olumundayken ve dışardan bakıldığında henüz karpel yaprakları arasında tohumların yerleri belirginleşmeden hasat yapılmalıdır. Baklanın düz, uçları hafif kıvrık, açık bir C harfi ve S harfi gibi üç şekli vardır. Baklanın uç kısımda bir gaga bulunur. Gaga uzun, kısa ve orta boyda olup düz, yukarı kıvrık, aşağı kıvrık durumlar gösterir (Şekil 41.4).

Şekil 41.4. Fasulye meyvelerinin şekli ve gaga durumu

Baklanın enine kesiti yuvarlak, elips, basık elipstir. Bir bakla içinde 8-10’na kadar çıkabilen tohum taslağı bulunur. Baklanın ileri olgunluğunda yeşil renk üzerinde, bazı çeşitlerde kırmızı antosiyan renk teşekkül eder. Ayrıca iplikleşme başlar ve renk sarıya doğru dönüşür. Baklanın uzunluğu 5-25 cm arasında oynar. Baklası 14 cm’den aşağı olanlar kısa, 14-18 cm arasında olanlar orta ve 18 cm’den yukarı olanlar uzun baklalıdır. Baklanın eti çok kalın olabileceği gibi, çok ince bir kabuk görünümüne kadar değişebilir.

FASULYE 3.6. Tohum

Fasulye tohumu herkesçe böbrek şeklinde bilinir (Şekil 41.5). Oysa silindirik ve yuvarlak şekilleri ve bunların arasında birçok geçit formları bulunur. Tohumun oldukça sert bir kabuğu vardır. Kabuğun altında dolgun iki adet kotiledon yaprak, endosperm görevini yüklenmiştir. Tohumun olgunlaşması sırasında besin maddeleri bu yapraklarda depolanır. İki kotiledon yaprak arasında embriyon bulunur.
Tohumun büyüklüğü oldukça farklıdır. Bu yüzden 1000 dane ağırlığı 150-1000 gr arasında değişir. ŞEHİRALİ (1973) sınıflamayı 100 gr tohumda 600’den fazla dane varsa çok küçük, 600-400 dane arasında ise küçük, 400-250 dane arasında ise orta, 250 daneden az ise iri tohumlu olarak yapmaktadır. DILLINGEN (1956), 100 gr tohumlukta, bodur fasulyelerde 150-600 adet, sırık fasulyelerde 100-500 adet tohum bulunduğunu bildirmektedir. EKİNCİ (1939) yaptığı araştırmada, Türkiye’deki fasulyelerde 1000 dane tohum ağırlığını 225-1065 gr arasında değiştiğini ve Ferasetsiz fasulyede 476 gr; Şeker fasulyede 416 gr; Beyaz çiçek fasulyede 225 gr ve Horoz fasulyede 311 gr gibi değerler aldığını saptamıştır. Tohumluğun 1 kg’ında 750 ile 6000 adet arasında tohum bulunur. Tohumların temizlik oranı % 98-100 ve çimlenme % 50-100 arasında oynar. Tohum çimlenme özelliğini 3-4 sene saklar. Çimlenme denemesi 4-10 gün sürer. Tohumlar tarla koşullarında 9°C toprak, 10-14°C hava sıcaklığına ulaşınca çimlenmeye başlar. Optimal laboratuvar çimlenme sıcaklığı 20-25°C'dir.

Şekil 41.5. Fasulye tohumları