MEŞE (Quercus sp.) HASTALIKLARI
(Ağaç)

"Ak meşe'ler" kümesi'nde Macarmeşesi (Quercus frainetto), Istrancameşesi (Q. hartwissiana), mazımeşesi (Q. infectoria), İspirmeşesi (0- macranthera), sapsızmeşe (Q. petraea), Doğukaradenizmeşesi (Q. pontica), tüylümeşe (Q. pubescens), saplımeşe (Q. robur), kasnakmeşesi (Q. vulcanica); "Kırmızı meşe'ler" kümesi'nde İranmeşesi (Q. brantii), kestaneyapraklımeşe (Q. castaneafolia), saçlımeşe (Q. cerris), palamutmeşesi (Q. aeğilops), Truvameşesi (Q. trojani), Lübnanmeşesi (Q. libani); "Herdemyeşil meşe'ler" kümesi'nde pırnalmeşesi (Q. aucheri ve Q. ilex), kermesmeşesi (Q. coccifera); "Yabancı meşe'ler" îkümesi'nde Endülüsmeşesi (Q. cocc/nea), bataklıkmeşesi (Q. palustris), kırmızıamerikameşesi (Q. rubra); tür'leri yer almaktadır.
Yaprak Lekelenmesi : Monochaetia monochaeta, Septoria quercicola, S. quercus, Leptothyrium califomicum, L. dryinum, Phyllosticta livida, P. tumericola, Septoğloeum quercum, Gloeosporium quercinum, G. umbrinellum, G. septorioides, Marssonina quercus, M. martini, Dothiorella phomiformis, Microstroma albüm ve Cylindrosporium microspilum mantarları meşe'lerde "yaprak lekelenmesi" hastalıklan yaratırlar.
Mücadele : Tüm düşmüş yaprakların toplanması ve yok edilmesi, olağan yağışlı mevsimlerde çoğu hastalıktan kırım'ları uzak tutmak için çoğunlukla yeterlidir. Kıymetli meşeler, yapraklar açıldığı zaman erken ilkbaharda başlatılarak 2 haftalık aralıkla birkaç "zineb" veya "bakır'h" püskürtme ilacı uygulaması ile korunabilir.
Gerçek Kütleme : Sphaerotheca lanestris mantarı meşe'lerde can sıkıcı bir külleme yapıcıdır. Yapraklarda beyaz ve unsu bir misel örtüsü oluşumu yaratır, örtünün altında kalan yaprak dokusu daha sonra esmerleşir. Sürgün'lerin en uçları kadar, yaprak yüzeyi büsbütün esmer ve örgü gibi misel ile örtülür. Yaz sonunda misel örtüsünün arasında mantarın eşeyli üreme yapı'ları olan siyah renkli ve toplu iğne başı boyutundaki kleistothesiyum'lar oluşur. Mantar hem eşeyli askospor'lar ile, hem de büyüme mevsimi boyunca misel'de oluşturulan eşeysiz oidiospor'lar ile yayılır.
Meşe'leri etkileyen diğer "gerçek külleme" mantarları arasında Microsphaera alni, M. alphitoides, M. quercina, Phyllactinia corylea ve Erysiphe trina bulunmaktadır.
Mücadele: Yapraklara bulaşan "gerçek külleme" mantarları, "benlat", "karathan" veya "akti-dion PM" ilaçlarından biri ile denetim altına alınabilir.
Yaprak Kabarcığı: Taphrina coerulescens mantarının yarattığı "yaprak kabarcığı" hastalığı, soğuk ve ıslak ilkbaharlar esnasında tüm meşelerin yapraklarında görülür. Yaprak üst yüzeylerinde çap bakımından 1 santimetreye kadar olan yuvarlak ve yükselmiş kısımlar dağınık durumda yer alır, yaprak alt yüzlerinde aynı boyutta çöküntü meydana getirirler. Çıkıntının üst yüzeyi sarımsı beyaz, alt yüzeyi sarımsı

esmerdir. Yapraklar ağaca bağlı kalır, bunların işlevinin bozulması hususunda nadir olarak bir belirti vardır.
Mücadele: Baharın, tomurcuk şişmesi zamanında, tomurcukları ve ince sürgünleri tam olarak örtecek biçimde ve kuvvetli bir püskürtme makinesi ile, "fore", "zineb" ve "kaptan" ilaçlarından tek birinin uygulanması, mantarın denetimini sağlamaktadır. İlaçlar imalatçının talimatları yönünde seyreltilmelidir.
Pas : Cronartium çuercuum mantarının ara konukçuları bazı çam {Pinus sp.) türleridir, bunlarda "ur" gibi büyümelerin ortaya çıkması ile biraz hasar olur. Meşe yaprak'larında, önce alt yüzlerde küçük ve sarımsı "leke"ler gözükür, daha sonra esmer ve kıl gibi spor boynuzları gelişir. Meşe'ye olan hasar azdır, bundan dolayı herhangi bir denetim usulü uygulamak gereksizdir.
Doku Ölümü : Gnomonia quercina mantarının eşeysiz devresi Gloeosporium çuercinum'dur, "ak meşeler" ve "kırmızı meşeler" kümelerine mensup meşelerde, bazı karaağaçlarda (Ulmus sp.) ve karaceviz'de (Juğians nigra) oldukça yaygındır. Yağmurlu havalar hastalığı teşvik eder ve hastalıktan dolayı "yapraksızlanma" olayı ortaya çıkar. Yaprakları döküldüğü takdirde, zayıf ağaçlar sık sık ölür. Yapraklar üzerindeki "leke"ler birleşir, yaprakta bir "yapra*k çillenmesi veya yanıklığı" görünüşü ortaya çıkar. Ölü kısımlar yaprak damarlarını takip eder, geniş damarlar ile sınırlanır. Bu "çil"ler açık esmer renktedir. Hastalık yaz ortasında görülebilir.
Mücadele : "Zineb" veya "maneb" püskürtme ilaçlarının üç defa uygulanması bu hastalığı denetim altına alır; birinci uygulama yapraklar açıldığı zaman, ikincisi yapraklar tam büyüklüğe ulaştığı zaman, üçüncüsü bundan 2 hafta sonra yapılır.
Solgunluk : Ceratocystis fağacearum mantarı meşe'lerin son zamanlardaki tanınan bir hastalığını yaratmaktadır. Bu sebepten dolayı ağaçlar ile uğraşanlar, ormancılar, fidanlık ile uğraşanlar ve ağaç sahipleri bu hastalık ile ilgilenmektedir. Etkilenmiş ağaçlar kıvrık, sarkık ve esmer renkli yapraklara sahip olur ve diri odunda zaman içinde siyah veya esmer bir renk bozulması ortaya çıkar. Hastalanmış ağaçlar çoğunlukla bulaşmanın bir yılı içerisinde ölürler. Hastalık, "kök kaynaşması" ile ve bazı böcekler ile yayılır. Aletler ve keresteciler, ormancılar, ağaç işi ile uğraşanlar tarafından kullanılan tırmanma mahmuzları, mantarın yayılmasını sağlarlar. Sincapların da taşıyıcılar olduğuna inanılmaktadır. "Kırmızı meşeler" kümesinden üç türün en hassas olduğu bilinmektedir, halbuki "ak meşeler" kümesi mensupları belirgin olarak dirençlidir. Tabiatta bu mantarÇinkestanesi'nde (Castanea mollissima) bulunur.
Mücadele : Etkili bir denetim usulü bilinmemektedir. Halihazırda hastalıklı ağaçların tahrip edilmesi benimsenmektedir. Hastalıklı ağaçların uzaklaştırılmadığı ve yok edilmediği yerlerde, bulaşma merkezleri oluşur. Böyle ağaçlara "ammate" uygulanması, "kök kaynaşması" veya kökte yaşayan böcekler vasıtası ile yayılma için mevcut olacak mantar bulaşma kaynağında azalma sonucunu doğurmaktadır. "Meşe solgunluk" hastalığı mantarı, yeni ilkbahar odunu iletim borularının gelişmekte olduğu büyüme mevsimi başlarında en bulaşıcı durumda olduğu için, meşedeki budama işlemlerinin Temmuz veya daha ileri zamana kadar geciktirilmesi teklif edilmektedir.
Doku Bozuklaşması : Strumella coryneoidea mantarının yarattığı "doku bozuklaşması" hastalığı esas olarak orman meşe'lerinde görülmesine rağmen, "doku bozuklaşması" oluşumu zaman zaman süsleme ağaçlandırmalarında yer

alan kırmızı meşe'leri ve kermesmeşesini etkilemektedir. Amerikakaymı (Fagus
grandifolia), kestane (Castanea sp.) ve kırmızıakçaağaç (Acer rubrum) gibi ağaçlar
da bu hastalığa hassas durumdadır. Gövdede, ağacın yaşına ve etmen mantarın
büyüme oranına bağlı olarak birkaç çeşit "doku bozuklaşması" oluşumu husule gelir.
» Düz yüzeyli, yayılmış ve hafifçe gömülü oluşumlar, 7-10 santimetrelik bir çap ile
genç ağaçlarda yaygındır. Yaşlı ağaçlardaki oluşumlar, yara dokusu ile sırtlı haldeki
pürüzlü yüzeye sahiptir. İkincil çürümenin ve kabuğun dökülmesinin sonucu olarak
geniş oluşumların merkezinde açık yaralar mevcut olabilir. Kırmızımeşeler kümesi
mensubu türlerdeki "doku bozuklaşması" oluşumları genelde Fusarium solani
tarafından sebep, olunmaktadır; bu kümedeki meşelerdeki diğer oluşumları da
Botıyodiplodia türleri, canlı meşelerde Fusarium türleri, Hypoxylon mediterranium, H.
atropunctatum, Polyporus hispidus ve Endothia gyrosa mantarlarınca yaratılmaktadır.
Mücadele: muhtemel ve önemli bulaşma kaynağı ortadan kaldırmak üzere ölmekte
ve ölü olan dallar budanır; gövde üzerindeki küçük boyutlu oluşumlar kesip çıkarma
yolu ile uzaklaştırılır; ağaçların kuvvetli olmasını ıslah etmek üzere bunlar gübrelenir
ve sulanır. f
Phaeobulgaria inquinans mantarı, "dip doku bozuklaşması" hastalığına sebep olarak bu oluşumların üzerinde uzanan gömülü kabuk çatlaklarının içinde gelişir. Mantar açık yaralardan içe girer fakat daha sonra çevreleyen kabuk ve odunu istila eder, sonunda ağacı kuşaklama yaparak öldürür. Olgun üreme organları fincan biçimlidir ve kabuk içine uzanan kısa gövdelerden çıkarlar. Rutubetli olduğu zaman, üreme organları lastik gibi görünür ve hissedilir. Mücadele ; yukarıdaki "doku bozuklaşması" hastalığındaki gibidir.
Odun Çürümesi : Meşe'ler, kabuğun altında ve çoğunlukla toprak seviyesi yakınında "çürüme"ler yaratan çok sayıda mantarın saldırısına maruzdur. "Beyaz öz çürüklüğü" ve "esmer öz çürüklüğü" olmak üzere iki çeşit çürüme ortaya çıkmaktadır. Polyporus, Fistulina, Stereum ve Fomes cinslerine mensup mantarlar bu çürüklük'leri yaratırlar. Aynı ağaç bu mantarlardan biri veya daha fazlası ile hastalık durumu gösterebilir, çoğu durumlarda bir mantar çürüme ile ilgilidir. Stereum gausapatum mantarı meşe'nin çoğu dip çürümelerinden ayrıklanmıştır. Çürüme'nin ilk safhalarında, sağlam odunda beyaz çizgiler oluşur, uzunluğuna bakış yapıldığı zaman alacalı bir etki görülür. Bu beyaz çizgiler veya şeritler dikey olarak ilkbahar odununu takip eder, fakat bunlar sık sık çatallanır ve zaman içinde yıllık halkaların içine giriş yapar. Yaz odunu sonraları daha fazla çürür ve son safhada tüm odun açık renkli ve gevrek olur.
Mücadele : Odun çürümesi bir kere yaygınlaştı mı, bunun ilerlemesini denetleyebilecek pek az şey yapılabilir. Bununla beraber, bu çürümelerin varlığına rağmen ağaçlar uzun zaman yaşar. Haşeratın yeme yerlerini yok etme dışında, aşırı çürümenin zuhur ettiği yerlerde çatlak kapatma işi nadir olarak yapılmaktadır.
Sürgün Yanıklığı : Sphaeropsis malorum, S. querc\na, Physalospora rhodina, P. obtusa, P. giandicola, Diplodia longispora, Coryneum kunzei ve Pseudovalsa longipes mantarlarının çoğu ölü sürgünlerde ve büyük dallardaki "doku bozuklaşması" oluşumlarında "kışlama" yapar. Gelecek baharda yağmurlu havalar sırasında, ölü kısımlardan çok büyük sayılarda spor çıkar. Bunlar genç sürgünler üzerine ve kabuk , hasarlarının içine sıçratılır, burada çimlenir ve yeni bulaşmaları yaratırlar. , Mücadele : Hastalıklı sürgün'ler ve dal'lar, yaz sırasında sağlam oduna kadar

budanır. Kural olarak, görülebilen hastalıklı kısmı 10 santimetre kadar aşağısına kadar kesme, odundaki tüm mantar bulaşmış dokuların uzaklaştırılmasını sağlar. Şiddetle zayıflamış ağaçlarda, daha fazla doku uzaklaştırılmalıdır, çünkü mantar dal içinde aşağıya 60 cm veya daha fazla girmiş olabilir. Değerli ağaçlar gübrelenmeli ve sulanmalıdır, yaprakları "methoksikhlor" ve "bakır'lı" ilaçları içeren bir karışım ile örtülmelidir, böylece yaprak çiğneyen böcekler tahrip edilmiş olur ve "yaprak lekelenmesi"ne sebep olan mantarların bulaşması önlenmiş olur.
Kök Çürüklüğü : Armillaria mellea mantarının yarattığı bu hastalığın teşvik edilen konukçuları meşe'lerdir.

Prof.Dr.Sabri SÜMER --SÜS BİTKİLERİ HASTALIKLARI ---2008