KAVAK (Populus sp.) HASTALIKLARI
(Ağaç)
Yaprak Lekelenmesi : Mycosphaerella populicola, Phyllosticta alcides, Marssonina populi, Plagiostoma populi, Ciborinia confundens ve C. bifrons mantarları kavak'da "yaprak lekelenmesine sebep olur. Ayrıca Mycosphaerella populorum hem "Septoria doku bozuklaşması" hem de "yaprak lekelenmesi" hastalıkları husule getirmektedir. Marssonina populi ise hem koyu esmer kenarlı "esmer lekeler" ve olgunlaşmadan "yaprak dökümü" hastalıkları yaratır ve hem de bunların en yaygını olan hastalık etmenidir. Etmen mantar ince sürgünleri de istila eder ve öldürür. Mücadele : "Yaprak lekelenmesi" hastalıklarını denetim bakımından ilk gereklilik, önemli bir bulaşma kaynağını uzaklaştırmak üzere tüm dökülmüş yaprakların toplanması ve yok edilmesidir. Kayak ağaçları nadir olarak mantar mücadele ilaçları ile muamele edilir, fakat değerli bitkiler için "bordobulamacı" veya herhangi bir "bakirli" ilaç bahar başında kullanılabilir. "Difolatan" da "yaprak lekelenmesi"ni denetlemektedir.
Fusicladium radiosum ve Venturia tremulae mantar'ları, akkavak (Populus alba) yapraklarında, baharın; yuvarlak biçimli, siyahımsı zeytin yeşili renkte leke'ler meydana getirmektedir. Genç sürgün'lerde de bu hastalık belirti'leri görülebilir. Böyle yaprak'lar kısa bir zaman içinde "sararma" ve "kuruma" sergilerler.

Gerçek Külleme : Uncinula salicis mantarı ile husule getirilen bu hastalık genelde yüzeyseldir, yaprakların her iki yüzünde beyaz bir "külleme" görülür, hasar çoğunlukla ciddi hal almaz. Mücadele ; eğer bitkiler kıymetli ise ve hastalık ciddi hal alırsa, "benlat" veya "karathan" püskürtmesi yapılır.
Yaprak Kabarcığı : Taphrina aurea mantarı uzun dönem süren serin ve ıslak havalardan sonra kavak yapraklarında zaman zaman parlak sarıdan esmere değişen ve çeşitli boyutlarda "sivilce"ler belirmesine sebep olmaktadır. Başka bir tür olan Taphrina johansonii de çiçek kediciklerinde biçim bozukluğuna yol açmaktadır.
Mücadele : İlkbahar başlarında "ziram" veya "ferbam" püskürtülmesi "yaprak kabarcığını denetim altında tutacaktır. Böyle uygulamalar sadece kıymetli bitkiler için teklif edilmektedir.
Doku Bozuklaşması : Nectria cocçinea var. sanguinella, N. ğalligena, N. ğalligena var. majör mantar'ları tarafından sebep olunan bu hastalık ile; kavak darlarında ve ana gövdesi'nde bozuklaşmış yaraya benzer oluşum'lar ortaya çıkar. Bozuklaşma oluşumu odun dokusu'na kadar ilerler, böylelikle oluşmuş bulunan kat kat tabakalar ağaca yayılır. Şiddetli hastalık durumunda, dal'lar tümden "kuruma"ya uğrar. Bozuklaşma oluşumlarında ufak boyutlu ve-beyaz renkte kabarcık'lar gelişir, bu üreme yapılarından dağılan spor'lar, kabuk'daki açık yaralardan ve donma çatlaklarından doku'lara "giriş" yapar. Mücadele : Hastalıktan kurumuş dal'lar, spor yaymaması için kesilip "yakma" işlemine tutulmalıdır.
Kabuk Yanıklığı : Dothichiza populea mantan'nın etkisi ile; kavak darlarının kabuğu'nda veya genç gövde'lerinde siyah renkli leke'ler ortaya çıkar; buradan "giriş" yapan mantar dal'da "ölüm"e sebep olur; hastalığın ilerlemesi sonucunda hasta dal'larda "yarılma" olur; dal'da ve gövde'de "kuruma" ve "ölme" olur. Kurumuş ve ölmüş dal'larda; küçük boyutlu ve kambur biçimli çıkıntı oluşum'ları gelişir; burada oluşan üreme yapf larından sarımsı beyaz-boz renkte spor'lar çevreye yayılır. Mantar bir "yara parazitedir; elverişli durum gerçekleştiğinde yaprak'lara ve yaprak sap'larına bulaşab ilmektedir. Mücadele : Hastalığı; çok kurak veya fazla ıslak gibi uygunsuz arazide gelişip zayıf durumdaki kavak ağaçlarında ortaya çıktığına dikkat edUir.
Yaprak Pası: Melampsora abietis-canadensis ve M. medusae mantarları kavak yapraklarının alt yüzlerinde sarımsı turuncu çıkıntı'lara sebep olur. M. mecfusae'nın ara konukçusu melez (Larix sp.) ve M. abietis-canadensis'\nW\ tsuga (Tsuga sp.) ağaçlarıdır.
Başka yaprak pas hastalıkları Melampsora occidentalis ve M. albertensis mantarlannca yaratılmaktadır.
Mücadele : Yapraklarda gelişen pas hastalıkları nadir olarak özel denetim önlemlerine lüzum görülecek kadar hasar yaratmaktadır.
Doku Bozuklaşması : "Septoria doku bozuklaşması" hastalığına sebep olan Mycosphaerella populorum mantarı tarafından melez (hibrid) ve tabii kavaklarm tüm türlerinde "yaprak lekelenmesi" hastalığı ' "gövde doku bozuklaşması" oluşumları meydana getirilir. Mantarın eşeysiz devresi Septoria mus/Va'dır, dahası hastalık için genel bir isimdir. Septoria sp. devresine ait üreme yapıları sık sık "bozuklaşma"lı kısımlarda yer alır. Mücadele; bu hastalığın "doku bozuklaşması" devresi ile mücadele etmenin en etkili yolu melez kavak klonları kullanmaktır, bu klonlarm tabiattan dirençli oldukları ispatlanmıştır; süs kavak'larındaki "yaprak lekelenmesi" devresi, "bakirli" mantar mücadele ilaçlarının dönem dönem uygulanması ile belki önlenebilir.

"Kavak doku bozuklaşması" hastalığını husule getiren Cryptodiaporthe populea mantarının eşeysiz devresi Chondroplea popu/ea'dır, önceleri bu devre Dothichiza populea olarak bilinmekteydi. Hastalık gövde, kaim dal ve sürgünlerde uzamış, koyu renkli ve çökük "doku bozuklaşması" oluşum'ları halinde ortaya çıkar. Oluşumun bulunduğu kabuk ve kambiyum tahrip edilir, diri odun istila edilir ve rengi bozulur. Oluşumlar gövdeyi veya dalı bütünüyle "kuşaklama" yaptığı zaman, bunun yukarısındaki bitki kısımları ölür. Büyüme mevsimi başlarında, yapraklar da hücuma uğrar. Karakavak (Populus niğra var. italica) en hassas türdür. Mücadele ; bilinen hiçbir etkili denetim önlemi yoktur; tüm yara çeşitlerinde kaçınılmalıdır; çoğu "doku bozuklaşması" hastalıklarında olduğu gibi hastalıklı kısımların budanmasının hastalığın denetimine yardımcı olduğu görülmemektedir, gerçekte bu işlem hastalığı yaymaktadır; mantarın sürgün'lere hastalıklı yaprak'lara bulaşmakla girmesinden dolayı, yaprak bulaşmalarını azaltmak üzere "bakirli" püskürtme ilaçlarının tekrartekrar uygulanması tavsiye edilmektedir; kural olarak, tek tek ağaçlara her yıl bir ilacın 4 ve daha fazla uygulanmasının faydası yoktur; bununla beraber böyle uygulamalar, genç bitki stok'unu hastalığın tehdit etmekte olduğu fidanlıkta uygulanabilir; mücadelede tek umut dirençli varyeteler geliştirilmesinde yatmaktadır.
uHypoxylon doku bozuklaşması" hastalığı Hypoxylon pruinatum mantarı tarafından meydana getirilir. Bozuklaşma oluşumları boz renkli ve çeşitli boyuttadır, gövde boyunca görülüp hiçbir zaman dallarda ortaya çıkmaz. Dış kabuk, "bozuklaşma" oluşumunun yüzeyinden kalkarken rengi de siyaha değişir. "Kestane yanıklık (ölümü)" hastalığı etmeni olan Endothia parasitica mantarınınkine benzeyen fakat rengi farklı olan, örgü halindeki ma/ıtar miseli de soyulan kabuğun altında görünür hale gelir. Bu hastalık öyle bulaşıcı ve tahripçidir ki mücadele için hastalanmış ağaçlar tanınır tanınmaz hemen kesilip yok edilmelidir; hasarlardan mümkün olduğu kadar kaçınılmalıdır.
"Fusarium doku bozuklaşması" hastalığını Fusarium solanı mantarı bazı kavak türlerinde husule getirmektedir. Bu hastalık için mücadele tedbirleri geliştirilmemiştir.
"Cytospora doku bozuklaşması" hastalığı, Cytospora chıysospemna mantarınca sebep olunarak zayıf düşmüş kavak'lara dadanmaktadır. Genç sürgünler üzerinde ilk önce çok sayıda kırmızı kabarcık ile örtülü, esmer ve çökük kısımlar gözükür. Mantar aşağıya gövdeye hareket eder ve daha geniş dalları hatta gövdeyi istila eder. Etmen mantarın eşeyli devresi Valsa sordida olarak bilinmektedir. Mücadele ; bu "doku bozuklaşması" hastalığı esas olarak zayıf ağaçların hastalığı olduğundan, sulama ve gübreleme, ayrıca yapraklardaki böceklerin ve mantar parazitlerin denetim altında tutulması işlemleri ile ağaçların kuvvetli yüksek tutularak en etkili önleme sağlanır; ilave olarak ölü ve ölmekte olan dallar uzaklaştırılır, tüm lüzumsuz yaralardan kaçınılır.
Dal Ur'u : Macrophoma tumefaciens mantarının husule getirdiği bu hastalık'da, kavak ince sürgünlerinin dip kısmında zaman zaman küçük, yuvarlak ve çap bakımından 3-4 cm olan ur'lar zuhur eder. Birincil olarak kabuk aşırı büyümeye (hipertrofi) uğrar, buna karşılık odunsu dokularda da bazı şişkinlik'ler ortaya çıkar. Sürgünler ve bazı dallar öldürülebilir, ancak hastalık nadir olarak ciddi hal alır. Mantarın küçük, siyah ve toplu iğne başı boyutundaki üreme organları bilhassa yarıklar boyunca "ur"un kabuğu içinde gömülüdür. Mücadele ; "ur"lu dalları ve ölü

sürgünleri sağlam oduna kadar budama ve atılan odunu yok etme işlemleri mantarı denetim altında tutma için yeterlidir.
Uçtan Ölüm : Sebebi bilinmeyen bu hastalık'da, bazı kavak ve söğüt tür'lerinin • tepesinin ve tümden ağacın "uçtan ölüm"ü gerçekleşir. Kavak türlerinde odun önce suya sokulmuş gibi, daha sonra kırmızı ve nihayet esmer görünür. Gövdenin enine kesitinde tam bir esmere renklenme olduğu zaman ağaç da ölür. Rengi bozulmuş kısmın kenarlarından bakterilerin ayrıklanabilmesine rağmen bunların birincil sebep olduğu hakkında fazla işaret yoktur. Kuvvetli bir ihtimale göre, suya sokulmuş gibi görünüş ve ardından gelen renklenme gerçekte aşırı düşük kış sıcaklıklarından doğmaktadır ve hasar oluştuktan sonra bakteriler giriş yapmaktadır.

Prof.Dr.Sabri SÜMER --SÜS BİTKİLERİ HASTALIKLARI ---2008