İÇ MEKANLARDA KULLANILAN ÇOK YILLIK ÖNEMLİ SÜS BİTKİLERİNİN ÜRETME VE YETİŞTİRME TEKNİKLERİ
PROF.DR.SUAT ÜRGENÇ FİDANLIK VE YETİŞTİRME TEKNİĞİ KİTABI
Abutilon (Güzel hatmi)
Güney Amerika menşelidirler, güzel renk ve formlu yaprakları için y et iştir i-

Ananas comosus (Resim: 226-1)
Yaprakları şerit halinde, kenarları kertikli ve yolludur. A.c. varigiata'da yaprak kenarları sarı renklidir. Aydınlık, güneşli bir yer ister. Kışın 15°C'nin altına düşmeyen ve oldukça rutubetli olan (% 60-70) yerlerde iyi gelişir. Saksı toprağı 1 kısım balçık toprağı 1 kısım turba ve 1 kısım kum olarak hazırlanmalı ve her yıl ilkbaharda saksı değiştirilmelidir. Gübreleme Mayıs'tan Eylül'e kadar haftada bir kez 1-1,5 gr/lt eriğik halde kompoze gübre verilmesi, sulamanın yazın bolca yapılması ve günde 1-2 kere yapraklara su püskürtülmesi, yaprak honisinde su tutulması, kışın ise suyun en aza indirilip yaprak honisinde su tutulmaması önerilir. Üretim çelik ve ayırma ile yapılır. Çelik olarak taç sürgünleri kaba kumda kök- lendirilir. Ayırma ise, toprağın altından çıkan kök sürgünleri Mart ve Nisan aylarında ana bitkiden keskin bir bıçakla ayrılarak kompost içeren bir büyüme ortamına dikilmek suretiyle gerçekleştirilir.
Anthurium (Antoryum) Türleri (Resim: 226-2)
Antoryumlar (Flamingo çiçeği) cinsi, yaprak ve çiçekleri ile dekoratif fakat hassas tropik bölge bitkileridir. Ancak küçük Flamingo çiçeği (A. scherzerianum) rutubet bakımından büyük büyük çiçekli olan A. andreanum yani büyük Flamingo çiçeğine nazaran daha kanaatkardır. Antoryumlar genel olarak direkt güneş ışığı almayan aydınlık ve nemli yerler ister. Kışın sıcaklık 15°C'nin altına düşmemelidir. Sık ve bol ılık, kireçsiz su püskürtülmesi iyi gelişmesini sağlar. Üç yılda bir bahar ayları saksı değiştirmeli ve saksının altındaki 1/3 kısımlık drenaj materyali üzerine saksı toprağı olarak 3 kısım turba, 1 kısım sfagnum yosunu ve bir miktar balçıklı toprak ve odun kömürü tozu kullanılır.
Aphelandra squarrosa (Resim: 226-3)
Sarı göz alıcı çiçekleri, beyaz veya gümüşi geniş damarlı parlak yeşil yaprakları ile dekoratif bir tropikal bitki olan bu bitki direkt güneş ışığı almayan, yüksek neme sahip, kışın 12°C'nin altına düşmeyen sıcak yerler ister. Sıcak koşullarda yapraklara ayrıca su püskürtülür, toprağı nemli tutulur. Aksi halde yaprak dökülmeleri gözlenir. Her yıl ilkbaharda saksı değiştirmeli ve saksı harcı olarak 2 kısım turba, 2 kısım yaprak çürüntüsü, 1 kısım kum kullanılmalıdır. Nisan-Ağustos arası haftada bir normal saksılarda 1 gr/lt hesabı ile kompoze gübre verilir. Se*rada sıcak yastıklarda yaprak çelikleri ve tepe sürgünleri ile üretilebilir.
Araucaria excelca
Bu konuda daha önce Araucaria 'lar hakkında bilgi verilmiştir.

Aspilenium tıidus
Geniş yaprakları ışınsal dağılım gösteren hassas bir tropik bitkisidir. Ilık ve gölge bir ortam, yüksek nem ve kışın 16°C'nin üstünde sıcaklık ister. Yazın bol su püskürtülmelidir. Anaç bitkiden ayırma ile üretebiliriz.
Begonia rex (Rex begonya) (Resim: 226-4)
Yumru ve çiçek begonyalar dışında Rex begonyalar, direkt güneş ışığı almayan nemli ve kışın nisbeten sıcak bir ortam ister. Yaprak dökülmeleri görüldüğü zaman daha aydınlık bir yere almak önerilir. Saksı değiştirme 2-3 yılda bir ilkbaharda yapılır. Harç olarak 2 kısım balçıklı bahçe toprağı, 1 kısım turba, 1 kısım yanmış ahır gübresi ve 1 kısım kum karışımı olan harç toprağı kullanılır. Mayıs- Eylül arası 2 haftada bir normal saksıya 2 gr/lt kompoze gübre verilir. Genel kısımda görüldüğü gibi yaprak çelikleriyle kolaylıkla üretilebilirler.
Azalea veya açelya Türleri
Bu konuda diğer alt bölümde daha önce bilgi verilmiştir.
Cactus (Kaktüs) taksonları
Cactaceae familyasının üç alt familyası ve onlara bağlı 170 kadar cins ile 5000 kadar türe sahip olan kaktüslerin anavatanı kuzey ve güney Amerika Kıtası (özellikle Meksika) ve çevresindeki adalardır.
Alt familyaların birincisi Pereiskioideae alt familyası ince uzun ve çoğu kez yapraklı kaktüslerdir. Önemli cinsi Pereiskia'dır (Resim: 222 a).
ikinci alt familya Opuntioideae yassı veya sütunumsu kaktüslerdir. Önemli cinsi Opuntia'dır (Resim: 222 b).
Üçüncü alt familyası Cactoideae top ve sütun kaktüsler olup cins ve türce en zengin kaktüs alt familyasıdır. Cins olarak Oporo (Resim: 222 c) en önemli cinsi olarak, sözkonusudur.
Kaktüsler tür, form ve kültüvar zenginliği, bakım ihtiyaçlarının azlığı, güzel çiçekleri, az yer kaplama nitelikleri ile uzun yıllar fazla bir büyüme yapmadan muhafaza edilebilme özellikleri ile iç mekanlarda bilhassa evlerde oldukça ilgi çekicidirler. Bunlardan Opuntia türlerine yenen meyvaları ile Akdeniz ve Ege 'de bahçelerde çok rastlanır hatta çit olarak da faydalanabilir.
Bizi süs bitkileri olarak ilgilendiren ve esas üçüncü alt familyada yer alan cins ve türler sıcağı, güneşi ve yüksek ışık entansitesini isterler. Birçokları kışın 6-10°C, daha sıcak yörelerden gelenler ise 10-15°C sıcaklığa ihtiyaç gösterirler. Buna karşılık Echinopsis, Echinocereus, Lobiria ve Rebutia cinslerinin türleri 0°C'ye kadar dayanıklıdırlar. Genellikle direkt güneş gören pencereleri tercih eden çok sık dikenli Cleistocactus strausii ve uzun tüylü Esposto lanata gibi kaktüsler yanında, bazıları da örneğin Zygocactus truncatus (Yılbaşı çiçeği) gibi tür*ler gölgeli fakat aydınlık yerleri isterler.

Kaktüsler genellikle kış ayları daha az aydınlık olan yerlerde kalabilirler. Ancak karanlık kış aylarından sonra güneşe yavaş yavaş alıştırılarak çıkarılmalıdır. Yazın da kaktüslerin daha iyi havalanabilmeleri için balkon veya bahçeye çıkarılmalarında fayda vardır. Hatta yağmur almayan bir yerde havalar soğuyana kadar bekletilirse yeni gelişen dokuları iyice sertleşir ve kışı da fazla kalorifer sıcağı altında geçirmeme durumlarında çiçek verimleri de artar.
Kaktüsler kuru hava isterler. Bu konuda % 40-50'lik bir hava rutubeti uygundur. Fazla rutubetli hava bazı enfeksiyonlara sebep olur. Uzun bir yaz dönemi hiç-

yağmur görmeyen yörelerde de kaktüsler havanın nisbi rutubeti ve çiğ olaylarından faydalanarak ihtiyaçları bulunan suyu havadan alabilirler. Kışın soğukça yerlerde muhafaza edilen kaktüslere hemen hiç su verilmez. Ancak güney yarım küresi orijinliler bizde daha çok esas yetişme yerleri koşullarına uyarak daha ziyade kışın büyüme yaptıkları için bunlar kışın da sulanmalıdır. Ayrıca kışın sıcak yerlerde bulunan kaktüslerin az da olsa sulanmaları gerekir. Yalnız bu sulama az miktarda olmalıdır ki kaktüs bu devrede büyümeye zorlanmamış olsun. Aksi takdirde bu devrede büyümeye zorlanırsa ışık yetersizliği dolayısıyla da büyüme sağlıksız olur. Havalar ısındıkça sulama da arttırılır. Bu, yazın hızlı büyüyen kaktüs türlerinde, 4-5 günde bir defa verilecek kadar sıklaştırılır. Ancak çiçek açacak durumu gelmiş olanlara bu devrede su vermemelidir. Verilecek su miktarı, saksının büyüklüğüne, hava sıcaklığına, bitkinin güneşte veya gölgede oluşan, yetişme ortamı toprağının bileşimine, havanın nisbi rutubetine ve veriliş aralıklarına göre değişen ölçülerde olur. Bu konuda türler arasında farklılığı da dikkate almak gerekir. Epiphyllum (Atlas çiçekleri) ile Zygöcactus truncatus (Yılbaşı çiçeği) ve diğer epifit yani doğada ağaçların tepelerinde yaşamlarını devam ettiren türler her zaman hafif nemli ortamlar isterler. Bunlar dışında Hylocereus, Monvillea ve Se- lenicereus gibi tropik menşeli kaktüslerin ise su ihtiyaçları daha fazladır.
Kaktüsler iyi drenajı sağlanan saksılarda yetiştirilmelidir. Aksi halde fazla su kolaylıkla çürümelerine neden olur. Emin olmadığımız durumlarda su vermemek tercih edilmelidir. Zira üst üste iki kere su vermek kökleri çürütebilir. Buna karşılık aylarca su vermemek kaktüste ekseri türlerde bir kurumaya neden olmaz. Özellikle ilk dikildikleri zaman bir hafta kadar sulama yapmamalı, ancak gölge bir yerde muhafaza edilmeli ve arada bir su püskürtülmelidir.
Kaktüsler seramik, sert plastik süslü saksılarda da yetiştirilmektedir. Bunlarda da drenaj deliği açılmalı, bunun mümkün olmadığı durumlarda da saksının büyüklüğüne göre saksı dibine 2-5cm'lik bir çakıl tabakası yerleştirilmelidir. An*cak bu saksılar gene de fazla ve sık sulanmamalıdır. Zira bunlar pişmiş toprak saksılar gibi rutubeti yanlardan dışarı vermezler, muhafaza ederler.
Klorlu şehir suyunu bir gün bekletmeden vermemeli, yağmur suyu verilmesi imkanları varsa tercih edilmelidir.

Kaktüsler saksı harcı olarak genelde kumlu, süzek topraklar severlerse de kullanılacak harç kurak veya tropik bölgeler kaktüsleri ile kök durumlarına göre değişir. Kurak yöre orijinli ve uzun kazık köklere sahip kaktüs türleri için saksı toprağı olarak; daha kumlu topraklar, tropik orijinli yaygın ve saçak köklü türler için de; humuslu yani organik maddece zengin olan turba, yaprak çürüntüsü de içeren bir harç olması gerekir. Her iki durumda kaktüs toprağına ilave edilecek kumun yıkanmış dişli dere kumu olması uygun olur. En çok kullanılan genel bir ortam formülü ise 1/4 balçık toprağı, 1/4 yaprak çürüntüsü, 1/4 kaba dişli kum, 1/4 odun kömürü, tuğla ve saksı kırığı olarak önerilmektedir.
Kaktüslerde çok küçük saksılar dışında her yıl saksı değiştirilmez. Zira kaktüsler saksı değiştirme esnasında yaralanan kökleri ile kaybettikleri köklerini çok uzun zamanda tekrar kazanabilirler. Kaktüslerin hızlı büyüyenlerinde 2-3 yılda, yavaş gelişenlerinde de 3-4 yılda bir ilkbaharda Mart ve Nisan aylarında saksı değiştirme önerilir. Değiştirme esnasında kullanılan saksı eskisinin bir numara büyüğü olmalıdır. Fazla büyük olursa kaktüs vejetatif olarak büyür fakat çiçek açmaz. Kazık köklü kaktüsler daha derin, sığ ve saçak köklüler ise yayvan saksılara alınmalıdır.
Saksılara dikim sırasında altı delik olmayan seramik saksılarda delik açma olanağı yok ise daha evvel belirtildiği gibi altta saksı büyüklüğüne göre 2-5 cm bir çakıl tabakası bırakmak zorunlu olur. Ancak delikli her türlü saksıda çürümeye hassas kök boğumu çevresinde de kaba dişli kumdan bir tabaka olması ekseri görülen boyun kısmındaki çürümeleri engeller ve fazla suyu tutmadan alt katmanlara verir.
Kaktüsler hem generatif olarak tohumla ve hem de vejetatif olarak çelik, ayırma ve aşı yöntemleri ile yetiştirilebilirler. Ticari üretmede kitle üretimi tohumla yapılır.
Tohumla üretilmelerinde çiçekler sonbahara kadar olgun meyvalara dönüştükten sonra kapsüller toplanıp kuru ve serin bir yerde saklanır. Ekileceği zaman kapsüller açılarak tohumlar çıkarılır. Yılbaşı çiçeği ve atlas çiçeği kaktüsleri ile küçük yuvarlak formda olan ve bol çiçek açan Rebutia cinsine ait türlerin tohumları hemen taze iken diğerleri ise bir yıl dinlendirildikten sonra ekilirler. Tohumlar ekilmeden önce suda ıslatılır veya mekanik bir zedelemeye tabi tutulur ve 10 dakika kadar % 1-2'lik potasyum permanganat içinde bekletilir. Kuruduktan sonra ekim ilkbaharda yapılır. Tohumun, içinde 1/3 kum + 1/3 turba toprağı + 1/3 bahçe toprağı bulunan kasalarda ekilmesi uygun olur (Resim: 223). Tohumların iri olanlarını hafif bir örtü materyaliyle örtmek, daha ufak olan türlerin tohumlarını ise hiç örtmemek gerekir. Ancak hafifçe bir baskı tahtası ile bastırılarak toprakla iyi temasları sağlanmalıdır. Püskürtme su ile sulanıp üstleri bir cam ile örtülerek, kasalar aydınlık fakat gölge bir yere alınır. Çimlenme sırasında üst top*rak daima rutubetli tutulmalı, gündüz sıcaklığı 20-30°C, gece sıcaklığı 18-20°C olan bir yerde bekletilmelidir. Genellikle tohumlar bir yıla kadar (Rebutia cinsi türleri 4 günde olmak üzere) çimlenirler. Ufak kaktüsler birbirine değince artık repikaja alınma zamanları gelmiş demektir.