2.1.2.1.1.3. Sert (Odun) Çelikleri ile Üretme
Bir yaşında tamamen olgunlaşmış ve odunlaşmış sürgünlerden elde edilen çeliklere "Sert veya odun çelikleri" tabir edilir. Bu çelikler, büyüme durduğunda, ligninleşme oluştuğunda (çelik alınacak türler yaprağını döken türler ise bu tak dirde çelik alımı yapraklarını dökmüş halde) yani latent devrede gerçekleştirilir. Sert (odunlaşmış) çelik kullanım yöntemi daha çok kışın yapraklannı döken tür lerle iğne yapraklılarda kullanılır. Ancak bu tip çelik kullanımında genelde kök-lenme, türlere göre değişmekle beraber ekseriya yavaş olur. Bu köklenme süresi bir aydan bir yıla kadar hatta ikinci yıla da sarkarak zaman alır. Bu konuda Söğüt

Resim: 136. Koniferlerde çeşitli türlerde koparma çelikleri.
Solda : Sırasıyla Chamaceyparis lawsoniana, Picea abies ve Juniperus communis çelikleri.
Brumm, F. und Mehlisch, K: der Baumschulbetrieb'den. Sağda: Cupressocyparis leylandü koparma çelikleri.
Aldhous, J.R. Nursery Practice'den.

ve Kavak (Akkavak ve Titrekkavaklar dışında) türlerinde, iğne yapraklılardan sü-rünücü Ardıçlar ve Yalancı servilerde köklenme çabuk olur. Buna karşılık Ladin ler, Tsuga ve Sedirler ise bu konuda daha şanssızdırlar. Bunlar ekseri hormon kul lanımı ve bazı özel tedbirlerle (genç bitkiler ve alçak dallardan alınma gibi zor lukla köklendirilebilirler.
Geç ilkbahar veya erken kış, çelik alımları için uygun zamandır, iğne yaprak lı türlerde, anaç bitkiler ilk kış soğuğunu gördükten sonra tam dinlenme haline geçtikleri sonbahar sonu ve kış başlan, en iyi çelik alma zamanıdır. Bu süre ilk bahar başlarına kadar uzatılabilir. Fakat kesim ne kadar erken yapılırsa sonuç o kadar iyi olur. Don tehlikesi olmayan yerlerde çelikler ellilik yüzlük demetler ha linde hazırlanarak açılan bir hendekte kuma yatay veya alt uçları yukarı gelecek tarzda dik olarak istiflenir (Resim: 139). Böylece kök oluşturacak kısım daha sı cağa ve havalanması iyi sahaya gelmiş olup, köklenme daha gömüde teşvik edil miş olur. Üst uç ise alta geldiğinde, daha serin koşullarda kalarak üst gözün ge lişmesi çeliğin köklenmesi lehine olarak gecikir. Demetlerin üstü kumla kapatıl malıdır. Bu yerin, üstü kapalı bir yer olması ve iyi drene edilmesi, kışın ıslak kal malarını ve soğuk etkilerini azaltır. Kışlan sert geçen bir yerde gömünün bir bod rumda sandık içinde yapılması uygun olur. imkan varsa daha iyisi, çeliklerin di kim zamanına kadar bir soğuk hava deposunda 4-10°C sıcaklıkta saklanmasıdır. Bu da az rutubetli kumda mümkün olur. Böylece çelikler ilkbahara kadar az çok kallus oluştururlar. Bu, gelişmeyi müsbet yönde etkiler. Ancak az bir kallus olu şumu köklenme için uygun bir vasat hazırlarsa da haddinden bol bir kallus oluşumu da köklenmeyi duraklatır (Resim: 140). Kolayca köklenen türlerde çelik ler gene demet halinde hafif nemli yo suna konup, kâğıtla sarılarak 4-10°C'de ilkbahara kadar emniyetle saklanabilir. Muhafaza sırasında çelik ler ne kurumaya bırakılmalı ve ne de fazla nemli tutulmalıdır. Bazı kıymetli materyalin saklamada, kesit yüzeyleri nin parafinlenmesi de, kurumalarını büyük ölçüde engeller.
Çelikler muhafaza edilirken sık sık kontrol edilmelidir. Eğer gözlerde sürme görülürse mümkünse daha dü şük sıcaklıktaki yerlere aktarılmalı ve ya saha hazır ise en iyisi hemen dikil melidir. Eğer gecikilirse köklenmeden önce yaprak oluşumu gözlenir ve çelik yeterince köklenemeden ölür.

Çelikleri diplerinden bir çakı veya jilet le odun ve kabuk kısmını çizerek yara lama köklenmeyi tahrik etmektedir.
Hartmann, H.T. and Kester, D.E.
Plant Propagation, Principles and Practices'den.

Sürgünleri çeliklere ayırırken yu muşak çeliklerin aksine sürgün uçları kullanılmaz. Zira sert çelik için onlar çok zayıf kalır. Bu yüzden bunlarda genellikle baş çelikleri değil ayak çe likleri daha çok kullanılır (Resim: 141). Ancak çelikler bir yaşındaki dal kısımlarından alınmalıdır. Çeliklerin uzunluğu gözlerin sayısına (3-5 inter- Resim: m. not içermelidir) ve internotlann uzun luğuna tabi olarak çelikler 10-20 cm uzunluğunda alınır (Resim: 142). Ör neğin Mürver çeliklerinde internotlan-nın uzunluğu fazla olduğundan çelikle rin 30 cm kadar boyda alınması gerekir. Çeliklerin eşit uzunlukta alınması da öne rilmektedir. Kuvvetli ve orta kalınlıkta dallar en uygundur. Böylece yeni bitki kendine yeterli hale gelene kadar çelikteki zengin depo maddelerinin kullanımı na olanak sağlanır. Çelik kalınlıkları ise türlere göre 0.6-2.5 cm, bazı durumlarda da 5 cm'e kadar alınır. Çelikler tabanda gözün hemen altından kesilirse köklenme daha fazla olur.

Resim: 138. Yan odunlaşmış çelik ile Gül üretimi.
A. Gül çeliği (amatör şartlarda gül çelikleri yan odunlaşmış veya sert çelik olarak alınır, sera şart larında ise yumuşak çelik kullanılabilir).
B. Kısmen kallus teşekkülü sağlanıyor.
C. Kallus tamamiyle oluşmuş. O. Sonra da köklerime başlamış.
Kains, M.G. and Mc Questen, L.M. Propagation of Plants'den.

Resim: 139. Sert çelikler latent devreye girildikte, ellilik yüzlük demetler halinde hazırlanarak ve alt uçları yukarı gelecek tarzda az rutubetli kuma gömülerek ilkbahara kadar saklanırsa, iyi taze durumu nu muhafaza eder ve ilkbaharda kolay ve çabuk köklenir.
Olbrich, A. Handbuch der Baumschulen'den.

Çeliğin üst kısmı da fazla koltuk kısmı kalmaması için en üst gözün hemen üstünden düz veya daha iyisi eğimli olarak kesilir. Bu durum koltu ğun daha iyi kaynaşmasını, suyun ve yağışların çeliğe daha az nüfuzunu sağlaya rak çürüme ihtimalini azaltır. Bazı durumlarda da tepe ile alt ucu güç ayırt etmek durumunda, çeliğin alt yüzü eğik kesilerek bu ayrım sağlanır. Böylece geotropizme aykırı ters dikim ön lendiği gibi, ekseri bir plantuvara lüzum kalma dan kolaylıkla dikimin ya pılması da sağlanmış olur. Köklenmesi zor olan tür lerde, çelikler sürgünün yaşlı odunla birleşen kıs mı (dal yüzüğü) ile birlik te koparılarak alınır. Özel likle Çınarlar ve Süs ayva ları (Japon ayvası)nda bu yöntem kullanılır. Odunsu çelikler de yumuşak çelik lerde olduğu gibi adi çe lik, ökçeli ve dipçikli çe lik şeklinde alınabilir (Re sim: 143).

Sert çelikte ayak ve baş çeliği, köklenmiş bir ayak çeliği ve daha sonra bun dan oluşan koltuğu tama men kaybolmuş bir fidan. Brumm, F. und Merlisch, Der Baumschulbetri eb'den.

Resim: 140.
Ardıçla A. Normal çelik, B. Çok az bir kallus oluşumu ile iyi bir köklenme C. Bol kallus oluşumu fakat köklen-me olmamış (bu durumda kallus kaldırılmalı ve çelik ucu bir kök kuvvetlendirici hormon pudrasına batınlarak dikim yenilenmelidir. Mahlstede, J.P. and Haber, E.S. Plant Propagation'dan.

Ancak büyük fidan lıklarda seri şekilde çelik elde etme işi, kolay kökle-nen türlerde demet halin de bir şerit destere ile de yapılabilmektedir. Hassas türlerde makas ve daha iyisi keskin bıçakla çelik alınır, ancak zaman almakla beraber bu durum gözleri uygun şekilde kesimde büyük fayda sağ lar.
Çeliklerin dikileceği ortamın derin ve entan-sif işlenmiş, gübrelenmiş, organik maddece zen gin kumlu balçık toprağı içeren ortamlar olması istenir. Ağır topraklar sakıncalıdır. Dikim, yastık larda ve çok miktarda ise direk yastık yapılma dan parsellerde yapılır. Dikim sonbaharda olabi- Resim: MI. lirse de ilkbahar dikimi tercih edilmelidir. Ancak bazı çelikler sonbaharda alınıp kök geliştirici maddelerle muamele edilerek ilkbahara kadar köklenmeye hazırlanabilir. Hormon etkileri bazılannda görülemez. Yapraklar kopanhnca hormon verilse de köklenme olmayabilir.

Dikimlerde çeliğin en az iki gözü toprak altında kal malıdır. En iyisi bir gözün toprak üstünde kalarak üstü nün de hafif bir kapama ma teryali ile örtülmesidir. Di kimden evvel yastıklara siyah plastik örtü serilmesi ve diki min bu örtüyü delerek yapıl ması köklenmenin daha iyi, yapraklanmanın daha sıhhatli olmasını sağlar. Böylece üst toprağın nemi daha iyi ko-runmuş ve otlarla daha etkin bir mücadele yapılmış olur. Dişi ağacın meyvalan pis kokan dolayısıyla erkek ağaç yetiştirilmesi öngörülen Ginkgo'lar da erkek ağaçlardan alınan sert çelikle kolaylıkla yetiştirilebilir (Resim: 144).

Resim: 143. Sert (odun) çelik tipleri, solda adi çelik, ortada çeli ğin tabanında eski daldan küçük bir kısım muhafaza edilmiş (ökçeli çelik), sağda çeliğin tabanında bir dal parçası bırakılmış (Dipcikli çelik). Hartmann, H.T. and Kester, D.E. Plant Propagation, Principles and Practices'den.

(Resim: 145) de sert çeliklerin dikim tekniğini be lirtmektedir.
Gingko biloba'da çelikle üretme. Kriissmann, B. Die Baumschu-le'den.
Açıkta köklendirilmiş sert çelikler, repikaj için ge nellikle yapraklarını döktükten sonra, kışın latent peri yot boyunca sökülebilir. Ancak hızlı gelişen türlerin çeliklerinin sökülmesi için bir vejetasyon periyodu ye terli ise de ağır gelişen türlerde bu süre 2-3 yıllık bir zaman alabilir. Sökümler serin, bulutlu ve rüzgarsız günlerde yapılmalıdır. Sökümde köklerin zedelenip kopartmamasına itina edilmelidir. Sökülen fidanlar gömüye alınır. Bu gömü 0-2°C'de bir soğuk hava de posunda yapılırsa daha da iyi olur. Yapraklarını döken türleri bu devrede karanlık, serin bir bodrumda ya kum RJSI,,,. 144. veya nemli destere talaşı içinde gömüde birkaç ay bek letmek mümkündür.
Otsu bitkilerde gövde çelikleriyle üretme konusu na da yakın ilişkisi nedeniyle burada kısaca değinilecektir.
Otsu bitkiler körpe sulu bitkiler olarak odunsu dokular oluşturamazlar. Bir çok süs bitkileri bu kategoriye girer.
Geranyumlar, Krizantemler, Begonyalar, Karanfiller, Kolyos, Sedum türleri, Tradescantia (T. virginiana), Cezayir menekşesi (Vınca spp.), Yavşanotu (Veroni-ca spp.) türleri, Büyük papatya çiçeği (Artemisia spp.), Clematis türleri, Hazeran (Delphinium), Ayçiçeği (Helianthus spp.), lberis türleri, Lavandula officinalis, Salviya türleri hatta etli sera bitkileri olarak Kaktüsler de bu grup bitkiler içinde yer alır. Çiçekli bitkilerin ekserisi vejetatif yoldan bu şekilde üretilir.
Genellikle otsu bitki gövde çelikleri yaz ayları alınır. Çelikler sürgünlerden türlere göre 7.5-12.5 cm boyunda alınır. Tepedeki yapraklar muhafaza edilerek dip kısımdaki yapraklar kesilip atılır. (Resim: 146) Krizantem, Begonya ve Geran-yumlarda hazırlanmış bu tip gövde çeliklerini göstermektedir. Alınan bu çelikler de tepedeki yapraklar büyük ise kökler gelişinceye kadar transpirasyonu azaltmak için diğer yöntemlerde olduğu gibi bu yapraklar kısmen kesilerek küçültülür. Ak-

Resim: 145. (Sert (Odun) çeliklerinin dikimi.

Çelikler daha önce belirtilen boyutlarda hazırlanır, üst kısım bir tomurcuğun hemen üstünden, alt ucu diğer bir tomurcuğun hemen altından kesilir.
Köklenmesi zor türlerde çelik dipleri, hormon pudrasına daldırılır.
Çelikler bir süre (birkaç hafta) kum, talaş veya yosun içinde demetler halinde bekletilerek, bir miktar kallus oluşmasına yardımcı olunur.
Bir plantuvar yardımı ile dikimleri yapılır.
Ancak bir göz toprak yüzünde kalacak şekilde dikim yapılır.
Birkaç hafta sonra sürme başlar bu sırada yastıklar rutubetli tutulmalıdır.
Hartmann, H.T. and Kester, D.E. Plant Propagation, Principles and Practices'den.
si halde başlangıçta kök yetersizliği dolayısıyla çok sukkulent tabiatta olan bu bit kilerde, bu fazla yaprak kitlesinin su ihtiyacı karşılanamaz ve solmalar olur. Yal nız tepe yapraklan da aşın derecede azaltılıp küçültülmemelidir. Zira bu çeliklerin büyümeleri de, yaprak kitlesiyle direkt ilişkilidir. Bazı otsu bitkilerde çeliğin dip yüzeyinin keskin bir bıçak ile düz bir şekilde kesilmesi gerekir. Böylece çelik tabanındaki berelenme veya yaralanmanın çürüklüğe dönüşmesi engellenir. Kolay köklenenlerde buna zorunluluk yoktur, bu çelikler bir makasla kesilebilir. Ekseri türlerde bu tip çeliklerin köklenmeleri kolay olur. Köklenmeyi uyancı maddeler bunu daha da hızlandırır fakat kullanımları ekseri gerekmez. Genellikle otsu bitki çeliklerinde optimum ortam sıcaklığı 18-21°C, hava sıcaklığı 12-16°C olması en uygundur. Alttan ısıtma kökleri geliştirmede çok etkilidir. ?işleme bu çeliklerde de başarıyı çok yükseltir. Çelik dikimleri yapraklar birbirini örtmemek üzere ye terli aralıklarla yapılır. Dikim esnasında çelikler daima nemli tutulmalı ve asla di rekt güneşe maruz kalmamalıdır. Dikimler kasalarda daha rahatlıkla yapılır, kasa ların altında fazla nemi drene etmek üzere delik bulunmalıdır. Bu kasalar üzerine ayrıca dibi çıkarılmış birer kasa oturtularak havalanma mekanı yükseltilir ve çe lik kasasının üzeri başlangıçta çelikleri yüksek nisbi rutubette tutmak için bir camla örtülür. Kasalar önce gölgeli bir yerde muhafaza edilmelidir. (Resim: 131) bu kabil otsu gövde çelikleri ile üretimi, safha safha göstermektedir.
Geranyum, Euphorbia, Ananas ve Kaktüs gibi sütlü öz su çıkaran bazı bitki lerle otsu etli bitkilerin çelikleri dikimden önce hiç olmazsa birkaç saat havada kurumaya bırakılırsa çok daha iyi köklenirler. Böylece yara kurayarak çürüklü ğün girişi engellenir.

Resim: 146. Otsu bitkilerde gövde çelikleriyle üretme. Soldan sağa; Chrysanthemum, Begonia ve Geranium çelikleri.
Hartmann, H.T. and Kester, D.E. Plant Propagation, Principles and Practices'den.

F?DANLIK VE YET??T?RME TEKN???
Prof Dr. Suat Ürgenç