BÖCEKLERDE İNSEKTİSİDLERE DİRENÇ
Şükran ÇAKIR
Kırıkkale Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Biyoloji Bölümü, Kırıkkale/TÜRKİYE
sukrancakır@yahoo.com
Şengül YAMANEL
Kırıkkale Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Biyoloji Bölümü, Kırıkkale/TÜRKİYE
Geliş Tarihi: 02.11.2004 Yayına Kabul Tarihi: 08.02.2005
GAZİ ÜNİVERSİTESİ KIRŞEHİR EĞİTİM FAKÜLTESİ, Cilt 6, Sayı 1, (2005), 21-29
ÖZET
Son yıllarda böceklerle mücadelede insektisidlerin yaygın kullanımı zararlıların bu kimyasallara direnç kazanmalarına sebep olmuştur. Böceklerde direnç gelişimi nedeniyle kullanılan insektisid dozundaki artış çevre ve insan sağlığı yönünden önemli problemlere neden olmuştur.Bu çalışma, böceklerle mücadelede yaygın olarak kullanılan insektisidler, böceklerde insektisidlere karşı oluşan direnç tipleri, dirence neden olan genetik değişiklikler, böceklerde direnç ile ilgili enzimler ve direnç mekanizmaları konularını içermektedir.
Anahtar Kelimeler: İnsektisid direnci, direnç mekanizmaları, direnç enzimleri
RESISTANCE TO INSECTICIDES IN INSECTS
ABSTRACT
In recent years, the freauent usage of insecticides in struggle aganist insects, has caused development oj resistance to those chemicals in insects. The increase in dosage of insecticide used due to development of resistance in insects, causes important problems in terms of environment and human health. This study includes topics such as insecticides which are used freauently in insect struggle, insecticide resistant types, genetic changes posing resistance, enzymes of resistance and resistance, and mechanisms.
Key Words: İnsecticide resistance, Resistance mechanisms, Resistance enzymes

GİRİŞ
İnsektisitlerin yaygın kullanımı böceklerin adaptasyon göstererek bu insektisitlere direnç kazanmalarına sebep olmuştur. Bu kazanımların genetik kökenli olması sebebiyle direnç sonraki döllere de aktarılmaktadır. Dünya Sağlık Örgütü direnci ?normal bir populasyondaki bireylerin çoğunu öldürdüğü tespit edilen zehirli bir maddenin belirli bir dozuna karşı, aynı türün diğer populasyonundaki bireylerin tolerans kazanma yeteneğinin gelişmesi? şeklinde tanımlamaktadır. 500? den fazla arthropod türünün bir veya daha çok insektisite direnç geliştirdiği belirlenmiştir (Plapp, 1984). Bu durum tarımda önemli *ürün kayıplarına yol açarken hastalık etmenlerinin taşıyıcısı olan karasinek, sivrisinek gibi böceklerle mücadelede başarıyı düşürmektedir. İnsektisit direncinde görülen bu mikro-evrim her geçen yıl birim alanda daha fazla
kimyasal kullanımına yol açmaktadır. Bu da hedef olmayan türler üzerinde negatif etki ve çevresel kirlenme gibi ciddi ekolojik problemleri ortaya çıkarmaktadır (Kence, 1988). İnsektisit direncinin evrimi zararlı böcek populasyonlarının kontrolü açısından önemli bir sorun oluşturmaktadır. Zararlı böcek populasyonlarında insektisitlere karşı direncin ekolojik genetiğinin çalışılabilmesi ve biyolojik mücadele stratejilerinin geliştirilebilmesi için, dirence neden olan genlerin teşhis edilmesi ve metabolizmasının anlaşılması gerekmektedir. Böcek direnci ilk olarak 1946?da karasineklerde (Musca domestica), DDT direnci ile gündeme gelmiştir ve o zamandan beri zararlı böceklerin kontrolünde büyük sorunlar görülmektedir. Düşük fototoksisitesi ve çabuk bozunma oranına sahip olduğundan, memeli ve kuşlarda düşük toksik etkiye sahip olmasından dolayı 1960?lardan bu yana organofosfatlı insektisitler geniş ölçüde kullanılmaktadır. Fakat son yıllarda bu kimyasalların ekosisteme olan zararları bilindiğinden biyolojik mücadele, kültürel mücadele ve mekanik mücadele gibi alternatif arayışlar içerisinegirilmiştir.(Kasap ve Alptekin, 1997)
1.1. Böceklerle Mücadelede Yaygın Kullanılan İnsektisidler
Böceklerle mücadelede 4 temel insektisid grubu yaygın olarak kullanılmaktadır. Bunları, Organoklorinler, Pyrethroidler, Organofosfatlar ve Karbamatlar olarak gruplandırabiliriz. İnsektisidlerin çoğunun böcek türlerine yönelik seçkin insektisidal etkileri, başlıca hedefleri konumundaki sinir sistemine yönelik toksisitelerinden kaynaklanır. Gelişmiş canlılarda sinir sistemi en duyarlı sistemlerin başında gelir.
Organoklorin grubu insektisidlerin birinci derecede etki yerlerinin böceklerin
sinir sistemi olduğuna dair yeterli kanıtlar mevcuttur (Yavuz ve Şanlı, 1999). Bu insektisitler Ca-Mg ATP? azları da inhibe edebilirler. DDT, dieldrin, aldrin, lindan gibi insektisidler bu gruba dahil edilebilir (Yavuz ve Şanlı, 1999).
Pyretroid grubu insektisitler,Tip-I (permetrin, tetrametrin, piretrinler vb.) ve Tip II (sipermetrin, deltametrin vb.) olmak üzere iki gruba ayrılırlar. Tip I piretroidler tipik olarak sinirsel boşalımlarda kendini gösteren ve yere serici etkinliği ısıyla ters ilişkili, olan sinirsel eksitasyonlara yol açarlar. Tip I piretroidler DDT ye benzer biçimde insektisidal etki oluştururlar. Tip II piretroidler ısı ile orantılı olarak öldürücü ve sinirsel iletimi engelleyici yönde etki yaparlar. Tip I piretroidler Ca?ATP?azı Tip II pretroidlerden daha etkin bir şekilde inhibe ederler (Yavuz ve Şanlı, 1999).
Organofosfatlı insektisitlerin en dikkat çekici özelliği, hedef enzim niteliğindeki kolinesteraz enzimi ile yapısal bütünleşme konumunda olmalarıdır. Aslında organik fosforlu insektisidler kolinesteraz enziminin doğal substratı konumundaki asetil kolini taklit ederler. Malathion, parathion, diklorvas, diazinon organofosfatlı
insektisidlerdendir (Yavuz ve Şanlı, 1999).
Karbamat grubu insektisidler
organofosfatlara benzerler ancak onlardan iki yönüyle farklılık gösterirler. Birinci farkı kolin esteraz enziminin anyonik yanı ile kompleks oluşturabilen kuaterner veya bazik nitelikli bir azot grubuna sahip olmasıdır. Oysa organofosfatlı insektisitler hiçbir şekilde bazik pH? lı olamazlar bu durumda iyonize olabilecekleri için böceklerin kütikulasına ve sinirlerin kılıfına geçiş yetenekleri önemli derecede azalır. Karbamat grubu insektisitler ve organofosfatlı bileşikler arasındaki ikinci önemli fark, karbamat insektisitlerin kolinesteraz inhibisyonu esasına dayanan etkilerinin belirgin derecede dönüşümlü olmasıdır. Karbamat grubu insektisidlere karbaryl ve karbafuran örnek verilebilir(Yavuz ve Şanlı, 1999).
1.2. Böceklerde İnsektisidlere Karşı Oluşan Direnç Tipleri
Pestisidlerin yaygın ve bilinçsiz kullanımı sonucu zararlılarda özel, davranışsal, yapısal, fizyolojik ve çapraz direnç olmak üzere 5 tip genetik kökenli direnç ortaya çıkmaktadır. Aşağıda verilen tüm direnç tiplerinde neden mutasyon kökenli yeni genetik kazanımlardır. Özel direnç, zararlının bireysel özelliği nedeniyle ortaya çıkan dirençliliktir. Örneğin aynı takımın aynı familyasında bulunan iki böcekten birisi bir pestiside duyarlı iken diğerinde dirençlilik görülebilir. Davranışsal Direnç, yeni nesil zararlıların pestiside temasını sağlayan mekanizmadan kaçınmalarıdır. Örnek olarak sivrisineklerin ilaçlanan bölgelerde dinlenmemesi ve üreme alanlarını değiştirmesi verilebilir. Yapısal direnç, zararlının vücut özelliklerinden kaynaklanan dirençtir. Zararlı vücudunun ilaçla temasının az olması, veya ilacın etki göstereceği yere taşınmasının engellenmesi şeklinde adaptasyon geliştirir. Fizyolojik direnç, zararlının pestiside karşı bağışıklık kazanmasıdır. Örneğin dış iskelet pestiside karşı daha az geçirgen olabilir, zararlı pestisidi vücudunda depolayabilir veya zarar görmeden atabilir. En önemli direnç şeklidir ve sentetik pestisitlerin kullanımı ile çok büyük oranlarda ortaya çıkmaktadır. Çapraz direnç, bir grup pestiside karşı gelişen direncin diğer gruplardaki pestisidlere karşı da oluşmasıdır. Buna en iyi örnek; Organoklorin grubu insektisitlerden DDT?ye dirençli bazı karasinek ve sivrisinek ırklarının, kullanılan pyretroidlere karşı da direnç göstermeleridir(Şanlı, 1998).
1.3. Direnç Gelişimini Etkileyen Faktörler
Direnç gelişimini etkileyen faktörler; biyolojik faktörler, genetik faktörler ve işlevsel faktörler olarak üç grup altında toplanabilir. Biyolojik faktörler arasında generasyon süresi, her genarasyonda oluşan birey sayısı ve biyolojik göç sayılabilir. Genetik faktörler, direnç genlerinin frekansı ve baskınlığı, dirençli bireylerin başarısı, farklı direnç alellerinin başarısı şeklinde ifade edilebilir. İnsan bu faktörlere etki etmez. İnsektisit kimyası ve kullanımı işlevsel faktörlerdendir. İşlevsel faktörler insanoğluna bağlıdır ve insektisit direncinin evriminde önemlidir (Koçak, 1998)
Direnç gelişiminin azaltılması için pestisid uygulamaları geniş alanlar yerine daha sınırlı alanlarda yapılmalı, pestisidler tüm mevsimler yerine, sadece zararlıların üreme dönemlerinde ve erginlerin aşırı çoğaldığı dönemlerde kullanılmalı, olabildiğince kimyasal olmayan diğer kontrol yöntemlerinden yararlanılmalı, vektör kontrolünde kalıcı pestisidler yerine, kalıcı olmayan, çabuk etkili pestisidler kullanılmalı uygulamada zararlı için önerilen öldürücü doz miktarına dikkat edilerek, yeterli dozun uygulanmasına özen gösterilmeli larva ve ergin mücadelelerinde değişik grup kimyasallardan yararlanılmalı, birbirleri ile yakınlığı olmayan pestisidler aynı dönemde karışık veya dönüşümlü olarak kullanılmalı, pestisidlerin etkisini arttıran sinerjist maddeler kullanılmalı ve ilaç rotasyonu uygulanarak her seferinde değişik ilaçlar kullanılmalıdır (Şanlı, 1998).
1.4. Dirence Neden Olan Mutasyon Tipleri
Direnç mutasyon adı verilen genetik değişimler sonucu ortaya çıkmaktadır. Genetik kökenli bu değişimler: genin kopya sayısının çoğalması (gen amplifikasyonu), genin fazla çalışması (overexpression), ürün yapısındaki değişiklik (aminoasit değişikliği) ve alel yokluğu olarak kendisini ifade eder. Gen amplifikasyonu ile direnç oluşumu bir afid olan Myzus persicae ve bir sivrisinek olan Culex quinquefasciatusta organofosfatlara direnç belirli bir karboksilesteraz geninin 300?e kadar kopyalar ının ikili gen amplifikasyonlar ınca elde edilmiştir (organizmanın toplam proteininin yaklaşık %3?ü). Enzim önemsiz bir organofosfat hidrolitik aktivitesine sahip olmasına rağmen onun fazla expresyonu organizmanın hayatta kalması için organofosfatlar ın yeterli miktarını ayırmayı mümkün kılar ve bu hidroliz için neurotransmitter asetilkoline ihtiyaç duyan target site (hedef bölge) asetilkolinesterazın inhibisyonunu önler ve direnç gelişir.Genin fazla çal ışması ile direnç oluşumu, gen ekspresyonunun regülasyonu (gen ifadesinin düzenlenmesi) ile gen ifadesindeki değişiklik gen ürününün miktar ını da değiştirebilir (Hemingway, 2000). OP dirençli Rutgers soyunda P-450 gen ailesinden olan CYP6A1 ve CYP6D1 genlerinin overexpresyonunun direnç oluşumunda etkili olduğu görülmüştür (Jeffrey, 1999). Aminoasit değişikliği dedirence neden olabilir. Diazinon dirençli M. domestica?da Md aE7 geninde mutasyon sonucu enzimin aktif bölgesindeki aminoasit değişimi (Gly 137^Asp) organofosfat hidrolazın artışından ve karboksilesterazın aktivitesinden sorumludur. Malathion dirençli L. cuprina? da Lc aE7 geninde enzimin aktif bölgesindeki aminoasit
değişimi (Trp251^Leu) organofosfat hidrolaz aktivitesinde ve malathion karboksilesteraz aktivitesinde artış meydana getirmiştir (Jeffrey, 1997).
Daborn ve arkadaşlar ı tarafından D. melanogaster de araştır ılan DDT direnç mekanizmasına göre; Direnç Cyp6g1 olarak bilinen bir P-450 geni ile bağlantıl ı bulunmuştur. Bu genin son 40 yılda dünyanın her tarafından toplanan DDT dirençli D. melanogaster? in 28 soyunda aktif olduğu görülmüştür. Bu soylardaki dirençli Cyp6g1 alelleri olağanüstü homolojiye sahiptir. İntron sekanslar ı ve genin 5? ucunda korunan bir hareketli elementin (Transpozon) varlığıyla gösterilir. Bu buluşlar direncin nasıl yavaş yavaş geliştiğinin anlaşılması için oldukça önemlidir. Cyp6g1?in sadece DDT?ye değil diğer insektisit gruplar ının organofosfatlar, neotikotinoidlerve benzoylphenilureaslar ın da geniş bir substrat özgüllüğüne sahip olduğu kaydedilmiştir (Daborn, 2002).
1.5. Böceklerde Dirençle İlgili Enzimler
Böceklerde direnç ile ilgili enzimlerden Esterazlar, Glutathion -S-Transferazlar, P-450 Monooxygenazlar ve Hidrolazlar en çık bilinenleridir.
1.5.a. Esterazlar
Esteraz enzimleri feromen ve hormon metabolizması, sindirim sistemi ve sinir iletimi, üreme davranışı ve insektisitlere direnç gibi bir çok mekanizmada rol oynamaktadır. Organofosfatlar esterazlar ın inhibitörleri olarak bilinir. Esteraz enzimlerinin Asetil esterazlar, Aril esterazlar, Karboksil esterazlar ve Kolin esterazlar olmak üzere 4 sınıfı vardır. Bunlardan Asetil esteraz enzimleri hiçbir inhibitörle etkileşmezler ve genellikle alifatik substratlar ı tercih ederler. Aril esterazlar yalnızca sülfidril ayraçlar ınca inhibe edilir ve genellikle aromatik substratlar ı tercih ederler. Karboksil esterazlar yalnız organofosfatlarca inhibe edilirler. Genellikle asetik asitten daha uzun alifatik esterleri tercih ederler. Kolin esterazlar, organofosfatlarca ve eserin sülfatlarca inhibe edilirler ve diğer alifatik ve aromatik esterler dışında kolinesterleri tercih ederler. Bu esteraz gruplar ından karboksil ve kolin esterazlar organofosfat inhibisyonunda önemlidir. Karboksil / kolin esterazlar, aynı zamanda a/(3 hidrolazlar ın da üyeleridir ve a/(3 ünitelerinde organize olmuş (3 tabakasından köken almışlardır. Karboksil/kolin esteraz enzimleri organofosfat insektisitlerince tersinmez olarak inhibe edilir. Organofosfatl ı insektisitlerin aktive olmuş oxon formları bu enzimlerle tepkime gösterirler. Bu nedenle organofosfatl ı insektisitler esteraz inhibitörleri olarak tanımlanır (Oekeshott et el., 1993). a Esteraz grubu genlerin tümü D. melanogaster ?de, çoğu D. buzzatii ?de bir kısmı da M. domestica ve L. cuprina? da tesbit edilmiştir. (Oakeshott et al.,1999) L. cuprina asetilkolinesteraz aminoasit sekansı D. melanogaster ile %85,3 ve M. domestica ile %92,4 oranında homoloji gösteri r (Oakeshott et al., 1999).
Kence, Kence tarafından 1992?de Musca domestica Md aE7 geninin 2. kromozom üzerinde lokalize olduğu bulunmuştur. M. Domestica? da 2. ve 5. kromozom üzerinde bulunan Md aE7 geni ALİ ?yi kodlar ve bu Malathion direncine katkıda bulunur (Kence ve Kence, 1992). Brownlie tarafından 1996?da yapılan bir çalışmada Lc aE7 geninin L. Cuprina?da 4. kromozom üzerinde lokalize olduğu bulunmuştur. Bu genin kodladığı E3 enziminin dirençle bağlantıl ı olduğu tesbit edilmiştir (Smyth et al., 2000). Robin ve arkadaşlar ınca 1996? da D.melanogaster ?le yapılan bir çal ışmada D.melanogaster ?de esteraz grubunun 3.kromozom üzerinde lokalize olduğu bulunmuştur. 1 pseudogen, 2 düzenlenmemiş gen ve yaklaşık olarak 60 kb genişliğinde genomik DNA bölgesi olmak üzere aktif esteraz genlerini içerir (Robin et al, 1996). D. melanogaster?de a Esteraz grubu genler EST 23?ü kodlar. EST 23 Musca domestica ?da ALİ? ye ve L. cuprina? da E3?e homolog olmasına rağmen Organofosfat direncinde rol oynamaz.
Yaygın olarak kullanılan böcek ilaçlar ı içerisinde organofosfatlar ve karbamatlar başta gelir. Organofosfatl ı insektisitler özellikle sinir sisteminde asetilkolinesteraz üzerinde etkilerini gösterirler. Asetilkolin sinir impulslarının sinapslardan geçişini kolaylaştıran bir nörotransmitter maddedir. Acetylcholinesteraz böceklerdeki merkezi sinir sisteminin cholinergic synapsisinde neurotransmistter acetylcholini hidrolizler. Asetilkolin, Asetilkolin esteraz (AchE) enzimi tarafından kolin ve asetik asite dönüştürülür.Organofosfatlar ve karbamatlar Ach?in analoğu olarak çalışırlar (benzer yapısal formüle sahiptirler ve böylece resptör ile aynı yerlerden bağ yapabilirler) . AchE? in aktif bölgesine bağlanırlar.Fakat asetilkolin hidroliz olmasına rağmen, insektisitler, enzim-substrat kompleksi olarak sabit kalırlar. Bu insektisidler asetilkolinesteraz inhibisyonuyla sinir impulslar ının transmiyonunu bloke eder ve asetilkolin reseptörlerinin uyuşmasına neden olurlar. Sinapsislerdeki asetilkolinin artan konsantrasyonundaki bu sonuçlar ve daha fazla uyar ılmış merkezi sinir sistemi ölüme yol açabilir (Chen et al., 2001). Fakat böceklerde de bu etkiyi azaltıcı ve hatta yok edici direnç mekanizmalar ı gelişmiştir.

1.5.b.Glutathion-S-Transferazlar
Dirençte etkili olduğu düşünülen diğer bir enzim grubu da GST? lerdir. Glutathion-S-Transferazlar (GST) bütün metazoanlar ve bitkilerde bulunan bir izoenzim ailesidir ve temel detoksifikasyon sistemlerinden birisidir. Böceklerde bu enzim ailesi insektisitlerin toksik etkilerine karşı temel bir savunma olarak bilinir. Örneğin Musca domestica ?da organofosfat insektisitlere dirençli mutantlar ın GST?nin yüksek seviyelerine sahip olduğu bulunmuştur. Musca demostica ? da θ sınıfı GST? leri önemli bir gen ailesi kodlar. Bu aileden Md GST -1, -2, -3, -4, -6A, -6B genleri tanımlanmıştır. Musca domestica?da Md GST-1,-3 ve -6?nın fazla üretimi OP insektisitlere direnç oluşturur. Md GST-6A dirence diğerlerinden daha fazla katkıda bulunur. Bu genlerle (Md GST-3,-4) ilgili sekansların Musca domestica genomunda çoklu kopyaları bulunur (Zhau and Syvanen, 1997). Plapp tarafından 1984?de Musca domestica? nın 2. kromozomunda lokalize olmuş olan genlerin organofosfatl ı insektisitlere direnç gösteren GST?nin ekspresyonunu kontrol ettiği gösterilmiştir (Kence, 1998).
1.5.c. Monooxygenazlar
Hücrede fazla ihtiyaç duyulan gen ürünlerini kodlayan genler evrim sırasında dublikasyona uğrayarak bir çok üye içeren gen ailesi formuna dönüşmüşlerdir. P450 süper gen ailesi de bunlardan birisidir. Çünkü bu genler oksijenli solunumun ETS evresinde görev alan cytokrom proteinlerini kodlarlar. Nebert (1987) ve arkadaşlar ı tarafından önerilen nomenklatüre göre sekanslar CYP olarak adlandırılmıştır (CYtokrom P450). 1970 ve 1980 yıllar ı boyunca P450?lerin çok büyük bir miktarı öncelikle memelilerden izole edilerek karakterize edilmiştir. Son zamanlarda yapılan çalışmalar bir çok böcek türünde P450 gen süper ailesinin 70 aile ile 127 alt aileden oluştuğunu gösterir ve sekansların sayısı hızla büyümektedir. Caenorhabditis elegans genomunun sekanslanmasıyla 80 P450 geninin varlığı ortaya çıkarılmıştır (Jeffrey, 1999). Cytokrom P450?nin bağlı olduğu monooxygenazlar, ilaçlar, pestisitler ve bitki toksinleri gibi ksenobiotiklerin katabolizması ve anabolizmasında ve hormonlar, yağ asitleri ve steroidler gibi endergonik bileşiklerin karşılık vermesinin düzenlenmesindeki ilgilerinden dolayı önemli metabolik bir sistemdir. Monooxygenazlar; böcekler, bitkiler, memeliler, kuşlar ve bakteriler gibi bütün aerobik organizmalarda mevcuttur. Cytokrom P450, monooxyganaz sisteminde merkezi oksidazın görevini yapan bir hemoproteindir. Ökaryotlarda P450 ?ler E.R ve mitokondrilerde bulunur. Mitokondrideki P450?ler farklı bir elektron taşıma sistemi kullanır ve ökaryot P450?lerden çok primitif prokaryotik P450?lerle daha yakındır (Jeffrey, 1999).
Böcek Monooxygenazlarından P-450 redüktaz ve Cytokrom b5? in direnç gelişiminde rol oynadığı tesbit edilmiştir. Bir böcekte Toplam P450 ?nin varlığı ilk kez 1967?de kaydedilmiştirve son zamanlarda araştırmacılar birkaç böcek türünde çok sayıda P450? lerin varlığını kanıtlamıştır. Böcek P450 redüktazı ilk kez Musca domestica ?dan izole edilmiştir ve memeli P450 redüktazına benzerlik gösterir. Cytokrom b5 ilk kez Hyalophora cecropia denen bir böcekte tanımlanmıştır.P450 redüktaz ve b5 ?in artan seviyelerinin monooxygenaza bağlı insektisit direnci ile bağlantılı olduğu ilk defa Musca domestica ?da bulunmuş ve son zamanlarda diğer türlerde de tespit edilmiştir. Böceklerin monooxygenazları pestisitlere direnç, beslenme, büyüme ve gelişme, bitki toksinlerine tolerans gibi bir çok fonksiyonel role sahiptir. İnsektisitlerin diğer sınıflar ı için (bir çok organofosfatlar gibi) P450?ler ana bileşiğin aktivasyonunda insektisidal diazoxan (bir fosfat) içerisindeki diazinon gibi detoksifikasyona kolay karışabilir. P450 monooxygenazlar bu nedenle kritik olarak OP?ların insektisidal aktivitesi için açık olacaktır. Belirli bir P450 kolayca aktive olmuş bileşikte non-toxic OP?lara durum değiştirirken aynı P450?nin aktive olmuş fosfatı metabolize etme yeteneği ya azdır veya yoktur. P-450?ler OP?lar ın insektisit aktivitesini engelleyerek etkili olurlar (Jeffrey, 1999).
1.5.d.Hidrolazlar: Hidrolazlar bir çok organizmada bulunan heterojen enzimlerin büyük bir grubudur. Fosfatazlar, karboksilesterazlar vb. bu kategoriye dahil edilir. Hidrolaza bağlı direnç üzerine yapılan çal ışmaların bazılar ı göstermiştir ki, OP dirençli türler α naftil asetat gibi model substratlar ı hidroliz yeteneği azdır, bu durum mutant ali esteraz hipotezi olarak adlandırılır. Newcomb ve arkadaşlar ı tarafın açıklanan bu hipoteze göre; Norrnal şartlarda E3 (bir karboksilesteraz) enzimi α naftil asetatı (model substrat) katalitik olarak aktive eder. Eğer E3 (bir karboksilesterazda) enziminde tek bir aminoasit mutasyonu (G137D) oluşursa bu enzim α naftil asetat substratını katalitik olarak aktive edemez. Fakat OP chlorfenvinphosda (insektisitin aktif formu) aktivite artışına neden olur ve direnç gelişir. Böylece bir mutasyon sonucu oluşan bir tek aminoasit değişikliği dirence neden olmak için yeterlidir (Newcomb et al, 1993).
1.6. Direnç Mekanizmaları
Pestisidler, radyasyon, sıcaklık, nem, rekabet, hastalık parazitler, gibi çevresel
stresler yaşayan organizmaları sürekli olarak zorlar. Güçlü bireyler, populasyonlar ve komüniteler sürekli değişen bu koşullara nesillerinin devamlılığını sağlamak için kendilerini genetik olarak adapte etmek zorundadır. Bu nedenle bir takım direnç mekanizmaları geliştirmişlerdir. Bu mekanizmalar, Hedef bölge (Target?Site) Mekanizmaları ve Detoksifikasyon Mekanizmaları olmak üzere ikiye ayrılır. Her bir böcekte direnç mekanizmaları biyokimyasal ve moleküler metotlar kullanılarak tespit edilebilir. Direnç mekanizmalarının bilinmesi, çapraz direnç spektrumunu belirlemeye yardım eder, alternatif insektisitlerin seçimini kolaylaştırır ve dirençli populasyon bölgelerinin detaylı haritalanmasına izin verir (Cygler et al., 1993)
1.6.a. Hedef Bölge (Target?Site) Mekanizmaları
Mutasyon sonucu oluşan aminoasit değişikliği insektisitin daha az etkili veya etkisiz olmasına neden olan hedef bölgeye insektisit bağlanmasından sorumludur. OP insektisitlerin ve karbamatların hedefi sinir sinapslarındaki asetilkolinesterazlardır.
Organoklorinlerin ve sentetik pyretroidlerin hedefi ise sinir kılıflarının sodyum kanallarıdır. Axonal sodyum kanalının insektisit bağlanma bölgesinde bir tek amino asit değişikliği olursa pyretroidlere direnç gelişir.
1.6.b. Detoksifikasyon Mekanizmaları
Detoksifikasyon mekanizmaları,
insektisitlerin hedef bölgeye ulaşmadan parçalanması esasına dayanan
mekanizmadır.Yaşayan organizmalarda xenobiotiklerin detoksifikasyonundan
sorumlu enzimler esterazlar, oksidazlar ve GST?nin büyük multigen ailelerinin üyeleri tarafından kodlanır (Cygler et al., 1993).

SONUÇLAR
Son 40 yıllık süre içerisinde çok farklı kimyasal gruplarından pestisid çeşitleri sentezlenerek böcekler, funguslar, kemirici hayvanlar yumuşakçalar ve istenmeyen yabani ot çeşitleriyle savaşmak amacıyla bütün dünyada çevre sağlığı ve tarımsal mücadelenin hizmetine sunulmuştur. 1970 ?li yılların ortasından günümüze kadar 30.000 çeşit pestisid hazırlanarak yaklaşık 1000 çeşit kimyasal bir çok gelişmiş ülkede ruhsatlandırılmıştır. Böylece zararlılarla mücadelede büyük olanaklar sağlanmıştır. Pestisidlerin haşerelere yönelik etkileri olduğu gibi aynı zamanda insana ve çevreye yönelik olumsuz etkileri de mevcuttur. Son yıllarda bu kimyasalların ekosisteme olan zararları bilindiğinden biyolojik mücadele, kültürel mücadele ve mekanik mücadele gibi kontrol yöntemleri giderek yaygınlaşmaktadır. Zararlı böcek populasyonlarında insektisitlere karşı direncin ekolojik genetiğinin çalışılabilmesi ve biyolojik mücadele stratejilerinin geliştirilebilmesi için dirence neden olan genlerin teşhis edilmesi ve metabolizmasının anlaşılması gerekmektedir.
KAYNAKLAR
Chen Z., Newcomb R., Forbes E., McKenzie J., Batterham P., 2001, The Acetylcholinesterase gene and organophosphorus resistance in the australian sheep blowfly, Lucilia cuprina. Insect Biochemistry and Molecular Biology. 31, 805.
Cygler M., Schrag J.D., Susman J.L., Harel M., SilmanI., Gentry M.K et al., 1993, Relationship between sequence conservation and three dimensional structure in large family of esterases, lipases and related proteins. Protein Sci. 2, 366.
Daborn P., 2002, Science, 297, 2253.
Hemingway J., 2000, The molecular basis of two contrasting metabolic mechanisms of insecticide resistance. Insect Biochemistry and Molecular Biology. 30, 1009
Jeffrey G., 1997, Biochemistry of esterases associated with organophosphate resistance in L. cuprina with comparisions to putative orthologues in other Diptera. Biochemical Genetics. 35, 17.
Jeffrey G. S., 1999, Cytochromes P450 and insecticide resistance. Insect Biochemistry and Molecular Biology. 29, 757.
Kasap, H ve Alptekin, D., 1997, Sivrisinekler, Vektörlükleri ve Kontrolü. Türkiye Parazitoloji Derneği , 13 İzmir.
Kence M. And Kence A., 1992, Genetic consequences of linkage between malathion resistance and autosomal male?determinig factor in housefly (Diptera: Muscidae). J.Econ. Entomol. 85, 1566.
Kence M., 1988, The Ecological Genetics Of Malathion Resistance In House Fly Musca Domestica. PhD Thesis. METU, Ankara,.
Koçak Ö., 1998, Zararlı Savaşımı. Hacettepe Üniversitesi Teknoloji Uygulama ve Araştırma Merkezi, İnsektisid Test Üretim Birimi, Ankara.
Newcomb R.D., Campbell P.M., Ollis D. L., Cheah E., Russell R. J., Oakeshott J. G. A, 1997, Single amino acidsubstitution converts A carboxylesterase to an organophosphorus hydrolase and confers insecticide resistance on a blowfly. Proc. Natl. Acad. Sci. USA. 94, 7464.
Oakeshott J.G., Van Papenrecht E.A., Boyce T.M, Healy M.J., Russell R.J., 1993, Evolutionary genetics of Drosophila esterases. Genetica.90,239.
Oakeshott J. G. Claudianas C, Russell R. J., Robin G.C., 1999, Carboxyl/ cholinesterase: a case study of the evolution of a successful multigene family. BioEssays. 21, 1031.
Plapp F.W., 1984, The genetic basis of insecticide resistance in the housefly: Evidence that a single locus plays a major role in metabolic resistance to insecticides. Pesticide Biochemistry and Physiology. 22, 194.
Robin C, Russell R., J., Medveczky K. M., Oakeshott J., 1996, Dublication and divergence of the genes of the α-esterase cluster of Drosophila melanogaster. Journal of Molecular Evolution. 43, 241.
Smyth K.A., Boyce T.M., Russell R. J., Oakeshott J. G., 2000, MCE activities and malathion resistances in field populations of the Australian sheep blowlfy (L. cuprina). Heredity. 84, 63.
Şanl ı Y., 1998, Veteriner İlaçları Rehberi ve Bilinçli İlaç Kullanım El Kitabı. ICC Yayınevi, Ankara.
Yavuz O. ve Şanlı, Y., 1999, Halk Sağlığı ve Vektör Kontrolünde Kullanılan Pestisidler, Pestisid Formülasyonlar ı ve Uygulama Seçenekleri, I. Seminer. Ankara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Farmakoloji Anabilim Dalı. Ankara.
Zhou H. A., Syvanen M., 1997, A complex Glutathione transferase gene family in the housefly Musca domestica. Mol. Gen. Genet. 256, 187.