Tohum Toplama Metodları
Tohum toplama metodlanna geçmeden önce toplamada dikkat edilecek genel esasları şöyle özetleyebiliriz:

Bir bahçe ve parkta tek olarak bulunan bir cinsli iki evcikli bir ağaç vey çalının, bu ağaç türün dişi ağacı da olsa döllenmiş tohum vermeyeceği açıktır. B bitki bir cinsli bir evcikli veya hermafrodit dahi olsa bu takdirde de ancak kend leme mahsulü tohumlar verecek demektir. Bu da daha önce belirttiğimiz sakınca lan taşıyacaktır. Çevresinde aynı cinsin hibrit yapabilme niteliğindeki türlerinde başka ağaçlar varsa bu takdirde de tohumlar o türe has nitelikler gösteren bitki vermez.
Örneğin çeşitli Ihlamur türlerinin birarada bulunduğu hallerde böyle durum lara rastlanır. Ancak aynı ürün diğer fertlerinin de bulunduğu yerlerde sağlıklı ve o türe has nitelikler taşıyan fidanlar elde edilebilir. Bu takdirde türler arası bir hib-rit ihtimalini azaltmak için 1000 x 1000 m bir alanda aynı türden 20 kadar ağacın bulunması şarttır. Gene de bu durumda dahi bazı istenmeyen hibritler olabilir. Ba zen o yörede o yıl tohum yılı olmaması nedeniyle istenen türden tohum elde edi lemez. Bu durumda da mecburen satın alma yoluna gidilir.
Tohum toplamada dikkat edilecek diğer bir husus da bol tohumlu yıllarda, zayıf ve tohumsuz yılların ihtiyacını da dikkate alarak birkaç yılın ihtiyacının sağ lanması hedef alınmalıdır. Bu durumun gerekçeleri daha önce açıklanmıştı.
Eğer bir ağaçlandırma amacı ile tohum toplanıyorsa, bu takdirde orijini bi linmeyen tohum kaynaklarından tohum toplanmamalıdır. Orijinin bilinmesi ya nında iyi nitelikli tohum kaynaklarından seçilen tohum ağaçlarından (boylu, düz gün gövdeli, iyi artımlı v.s.) hasat yapılmalıdır.
Tohumlar sağlıklı, istenen forma sahip bireylerden toplanmalıdır. Bazen tohum toplanan bireyler sağlıklı gözükseler de tohumlan klimatik ve biyotik (don, böcek, mantar, kuş zaran v.s.) yönünde zarar görmüş olabilirler. Buna da özel bir dikkat göstermek gerekir. Bir ağaçta veya dalda diğerlerinden küçük olan kozalak ve mey valar da toplanmamalıdır. Zira bunlann küçük hacmi, tam olgun- laşmadıklannı veya düşük tohum verimlerini, biyolojik zarar görmüş olmalarını veya yetersiz tohum gelişimi sonucu oluşturduktan ihtimalini ortaya çıkanr. Se dirlerde de aynı ağaç üzerinde 1 ve 2 yıllık kozalaklar yanyana bulunabilir. Kü çükleri, genellikle tohumlan olgunlaşmamış 1 yıllık kozalaklardır. Bazı yıllar bunlar büyüklük bakımından 2 yıllıklara yaklaşık olurlar.
Tohum toplanacak bireyler ne çok genç ve ne de çok yaşlı olmayıp olgun yaşa gelmiş bireyler olmalıdır. Aksi halde tohum kalitesi düşer, boş dane nisbeti artar.
Özellikle boylu ağaçlardan hasat, emniyetli ekipman kullanılarak yetişmiş ekiplerce yapılmalıdır.
Tohumların açılıp saçılma karakteristiklerini bilmek lazımdır. Yoksa acemi toplayıcılann tohumlan dökülmüş meyvalan veya kozalaklan toplaması müm kündür. Zira kuvvetli bir lodos tohumlan kısa zamanda dökebilir. Örneğin Ladin lerde bu şekilde birkaç günde tohumlannı döken kozalaklar, bir yağmurdan son ra karpelleri kapanarak tohumlannı dökmemiş kozalaklar izlenimi verebilirler. Bu durumda birkaç günlük gecikme eli boş dönmeye neden olabilir.
Tohumlar belli başlı iki esas yöntemle toplanır. 1) Yerden, döküldükten s ra toplama, 2) Tohum toplanacak bireyler üzerinden toplama.
Yerden toplama: Ekseri etli meyvalar, Kayın, Meşe, Ihlamur, Ceviz, ] Maklora meyvalan yerden toplanır. Meşe, Kayın ve Kestaneler gibi büyük mey lı türlerde meyvalan yerden toplamada, ilk yere düşen meyvalan toplamamak gun olur. Zira bunlar genellikle sağır yani boş olabildiği gibi hastalıklı ve zı görmüş meyvalar da olabilir. Bunların sonradan dökülenlerle karışmaması için pürülerek sahadan uzaklaştırılmaları ve bu ilk dökümü takip eden bol tohum kümünde, yere düşen iyi kaliteli olan meyvaTar ve tohumların toplanması gere Gecikildiği takdirde bunlar sincap, fare, kuş vs. zararlılar tarafından yenilebilir ya bu hayvanlar bu iyi tohumlan yuvalarına taşıyabilirler. Dişbudak ve Karaa; gibi cinslerin ve bazı çalılann meyvalan yere düşmeleri beklenmeden altlanna ı bent veya naylon ağlar serilerek silkelenen dallardan düşen meyvalar halinde laylıkla toplanabilir (Resim: 113). Bu konuda tohum taşıyan dallara uygun seki bağlanan ipler çekilerek de dallar daha kolay silkilebilir. Bu silkme işi Amerika Meşe, Duglaz, Ladin ve Kirazlarla bazı Çam türlerinde gövdeyi, silkici-sallaj tertibatlı bazı makinalar kullanılarak yapılabilir. Bu silkme işinde birkaç saniye silkişte olgun kozalak ve meyvalar dökülür, silkme daha devam ederse ince dal lan kopar, ağaç zarar görebilir. Bazı ağaççık ve çalı tohumlan vakumlu toplayı larla da ucuz ve hızlı bir şekilde toplanabilir (Resim: 114). Bazı türlerde de tohu
Resim: 113.
Solda : Özel bir çekiç ile dallara vurularak süs çalılarından tohum toplama. Sağda : Tülbent veya naylon ağlar serilerek tohum toplama.
Woody Plant Seed Manuel, U.S.A.'dan.
lar yerden süpürülerek toplandığı gibi bir kısım sokak ağaçlarının tohumlan da (örneğin Karaağaç to humlan) aynı yöntemle yani süpü rülerek asfalt, beton v.s. zemin üzerinden toplanabilir. Ancak bun-lan daha sonra yabancı maddeler den, değişik ebatlı elek ve selektör lerden geçirerek temizlemek gere kir.
Hafif ve uzun sırıklarla ve bu sınklann ucuna yerleştirilen çeşitli kesici makaslarla yerden 10-15 m yükseklikteki dallarda meyve ve kozalaklar kesilerek veya düşürüle rek de toplama yapılabilir.
Yerden toplamanın diğer bir özel şekli de rüzgar veya su ile sürüklenmiş ve bir yerde birikmiş olan tohumla-nn toplanması şeklidir. Örneğin bu durum Akçaağaç ve Çınar tohumlannda ko laylıkla uygulanabilir. Kızılağaç kozalakçılan da su üstünden tülbentli kepçelerle toplanabilir. Sincaplar da olgun meyva ve tohumlan ağaç kovuklan ve yuvalann-da kışın yemek üzere depolayabilirler. Buralardan da bol ve iyi nitelikli olgunlaş mış dolu taneli tohumlar kolaylıkla toplanabilir.
2) İkinci şekil tohumun doğrudan bitki üzerinden toplanması şeklidir. Bu yöntem en yaygın toplama şeklidir. Bu şekilde boylu ağaçlardan tohum toplama, iyi teçhizat, yetişmiş toplayıcılar gerektirir. Bu ekipmanlar, ağaca çıkma demirle ri veya mahmuzları, emniyet kemeri, birbirine geçmeli hafif metal veya alümin yum veya ip merdivenler, dallan toplayıcıya doğru çeken kancalı sırıklardan olu şur. Hatta bu konuda ağaç bisikletleri, ağaç asansörleri denen aletlerden, özel kam yonlara monte edilen merdivenli sepetli çıkma tertibatlanndan faydalanılabilir.
Alçak çalılarda üzümsü meyvalar, tek tek veya meyva taşıyan dallar elle sıy rılarak kolaylıkla toplanabilir. Elle toplamada küçük dallan taşıyıcıya doğru çek mek için yukarda belirtilen kancalı sırıklar, sopalar, dal makaslan kullanılır.
Tohum toplamanın düzenlenmesinde son olarak belli bir rutubet derecesinde belli bir miktar tohum elde etmek için ne kadar miktar tohum toplamak gereke cektir sorunu akla gelir. Bu konuyu bir örnekle şöyle cevaplayabiliriz. Örneğin toplandığında:

rutubeti % 35 olan 5 kg tohum, rutubeti % 10'a indiğinde nihayi ağırlığı 5 x 65 , 90 = 3,611 kg olacak demektir. Hasat bu ölçülere göre yapılmalıdır. Tohumun c andaki rutubet derecesini tesbit ve mevcut ağırlığı ile 105°C'de 16 saat kurutula rak mutlak kuru hale geldiği andaki ağırlığı arasındaki farktır. Bu yüzde olaral ifade edilir. Yağlı ve reçineli türlerde ise kurutma esnasında bazı eterin yağlar uç tuğundan bu tohumlarda rutubet tayini başka yöntemlerle yapılır (Toliol metodu) Ancak her iki yöntem de bir laboratuvar tesbitini gerektirir. Bu konuda hızlı vı pratik bir rutubet tesbiti yöntemi infraruj lambalarla tohumu yakmayacak ölçüdı 20 dakika kadar kurutarak mutlak kuru hale getirmek ve buna göre ağırlık olaral kaybettiği rutubet içeriğini % olarak ifade etmektir.
Tablo: (9) çeşitli türlerde hangi toplama yöntemlerinin kullanıldığını özet halinde vermektedir.