Tweet
ÝÇ MEKANLARDA SÜS BÝTKÝLERÝNÝN YETÝÞTÝRÝLMESÝNDE GEREKLÝ BAKIM ÖNLEMLERÝ
2.2.1.2.1. Saksý Deðiþtirme
Çeþitli kap ve saksýlarda yetiþtirilen fidanlar geliþtikçe, kapla sýnýrlanmýþ olan yetiþme ortamý yetersiz kalarak, bitkinin daha geniþ bir kaba alýnmasý yani kap veya saksý deðiþtirilmesi zorunlu hale gelir. Bu zorunluluk yalnýz bitkinin kökünü kabýn artýk içinde barýndýrmamasýndan ve dolayýsýyle kökün kývrýlýp, bükü lerek ve kuþ yuvasý kök oluþumu meydana getirerek deformasyona uðramasýndan kaynaklanmaz. Ayný zamanda kapta harç ortamýnýn niteliklerinin zamanla bozul masýndan, sýkýþarak iyi fiziki özelliklerini ve havalanma kabiliyetini kaybetme sinden de kaynaklanýr. Diðer taraftan özellikle ekseri tropik menþeli olan salon ve sera süs bitkileri genellikle hafif asit topraklarý tercih ederler. Ancak biraz kireçli ve sert kuyu ve çeþme sularýyla devamlý sulanan ve alkalen reaksiyon veren bazý gübrelerle (amonyum nitrat gibi) gübrelenen saksýlar zamanla ortamý alkalen re aksiyona dönüþtürür. Bu durum ekseri saksý kenarlarýnda beyaz birikimler, çiçek- lenmeler þeklinde ortaya çýkar. Bazan da aksine saksý topraðý kireçsiz sularla kuv vetli sulamalar sonucu ve bazý cins (Amonyum sülfat gibi) gübrelerin de etkisiy le asitleþerek saksý dýþ kenarýnda ve toprak sathýnda bir yeþillenme ve yosunlaþ ma göze çarpar. Bu durumlar da saksý veya kabýn deðiþtirilmesini gerekli kýlar. Ancak luzumsuz yere saksý deðiþtirme yoluna da gitmemelidir. Özellikle bir fi danlýktan veya bir seradan bir süs bitkisi satýn alýndýðý zaman genellikle bitki saðlýklý bir görünümdedir.
* Chabot, E. 1949: Greenhouse Gardening for everyone. M. Barrovvs and Company Inc. Newyork. -Cravens, R.H. and Time life book editöre, 1984: Climbing and Trailing Plants, Time Life Books. Amsterdam. -Flo- wer, Council of Holland 1991: Pot Plants. Holland. -Oral, N. 1987: Ýç Mekan Süs Bitkileri, Tarýmsal Araþ týrma Destekleme ve Geliþtirme Vakfý Yayýn No. 14, Yalova.-Orçun, E. 1967: Süs Bitkileri, Cilt l.Ege Üni versitesi Ziraat Fakültesi Yayýn No. 120, izmir. -Preston, F.G. 1967: The Greenhouse. Chaucer Press Ltd. Suffolk, England. -Saatçioðlu, F. 1976: Fidanlýk Tekniði l.Ü. Orman Fakültesi Yayýn No. 2188/223. -Sarý, Y. 1983: Kaktüs bakým ve geliþtirilmesi, istanbul. -Stevenson, V. 1975: Plants and Flowers in the Home, Long- meadow Press, Connecticut, U.S.A. -Virginie, F. and Elbert G.A. 1989: Folliage Plants for Decorating Ýndo- ors, Timber Preess, Portland U.S.A. -VSB-Albatros-Salon Bitkileri, Nurol Matbaacýlýk A.Þ.
Bu durumda daha iyi geliþsin diye hemen büyük bir sak sýya almak ve topraðýný deðiþtirmek hatalý olur. ilerde bitki ilk durumunu kaybe dince ve bir geliþme azalmasýyla karþýlaþýnca veya türe göre önerilen süreler ayný saksýda kalmýþ ise, o zaman özellikle ilkbaharda saksý ve topraðýnýn deðiþtirilme si sözkonusu olur.
Bu durumda da saksý deðiþtirmeden beklenen faydanýn saðlanabilmesi için bazý önerileri dikkate almak gerekir. Aksi ve hatalý tutumlarda saksý deðiþtirme bitkiye fayda deðil zarar verir.
Bu itibarla saksý deðiþtirmede önce:
1. Saksýda kullanýlan yetiþtirme materyalleri yani harçlar,
2. Bu yetiþtirme materyallerine göre deðiþen harç karýþýmlarý ve bunlarýn ha zýrlanmasý,
3. Kullanýlacak kap ve saksýlarda aranan nitelikler, önem taþýr.
1. Saksýda kullanýlan saf yetiþtirme materyalleri Fidanlýk Tekniði bölümünde Kaplý fidan yetiþtirme çalýþmalarý içinde (1.3.1.3.4.1. Saf üretme ve yetiþtirme or tamlarý) baþlýðý altýnda verilmiþ bulunmaktadýr.
2. Bu yetiþtirme materyallerinden türlere göre deðiþen harç karýþýmlarý ve bunlarýn hazýrlanmasý hakkýnda bilgiler de ayný bölümde ve gene kaplý fidan ye tiþtirme çalýþmalarý içinde (1.3.1.3.4.2. Karýþýk üretim ve yetiþtirme ortamlarý) baþlýðý altýnda verilmiþtir.
Ancak kapalý mekanlarda yetiþtirilen süs bitkileri için saksý deðiþtirmelerin de türlere göre farklýlýklar özel bölümde belirtilmekle beraber, evlerdeki kulla nýmda basit ve pratik bir yöntem olarak büyük ekseriyetle (Kaktüsler dýþýnda) 2/3 torf (piyasada paketler halinde satýlmaktadýr) + 1/3 kaba taneli dere kumu öneri lir[16]. Bu harca saksýnýn büyüklüðüne göre 1/2-1/4 çay kaþýðý karýþýk suni gübre eklenmesi, pratikte kaba bir ölçü olarak uygun olur. Zira torfun besleme gücü az dýr. Onun önemli fonksiyonu saksý topraðýnýn iyi rutubet tutmasýný ve iyi havalan masýný saðlamasýdýr. Torfu kullanmadan evvel 2-3 gün suda bekletilmesi toksik maddelerini atmasý bakýmýndan faydalý olur. Torfun bulunmadýðý durumlarda 1/2 kompost (çürümüþ yaprak), 1/2 kum+kil karýþým önerilir. Genellikle ev bitkilerin de geliþigüzel bahçe topraðý kullanýmý, sterilize edilmiþ topraðýn kullanýldýðý ba zý fidanlýk ve sera koþullan dýþýnda, mantar ve bazý hastalýklarý taþýmasý ihtimali
dolayýsýyle önerilmez. Kaktüs ve sukkulent yani etli yapraklara sahip süs bitkile rinde ise harç 1/2 oranda iri taneli dere kumu ve 1/2 oranda hafif toprak olmasý önerilir. Ancak saksýlarýn dibine oldukça kalýn (saksý boyunun l/3'ükadar) kire- mit veya çakýllardan oluþan bir drenaj tabakasý konmasý, bunlarýn hassas olduðu kök çürümesi riskini önler. Bunlara torf veya asit reaksiyonlu gübreler verilmez. Gerektiðinde 10-12 cm üst çapýnda bir saksýya bir çay kaþýðý kireç gübresi veri lir.
Ayrýca önemli süs bitkilerinde bu konudaki farklýlýklar özel bölümde ayrý ay rý ele alýnmaktadýr.
3. Kap ve saksýlarda aranan nitelikler de genel olarak gene Fidanlýk Tekniði bölümünde (1.3.2.3. Seralarda Kullanýlan Kap ve Saksýlar baþlýðý altýnda) veril miþ bulunmaktadýr. Ancak seralarda kullanýlan kaplar arasýnda piþmiþ kil saksýlar, deðiþik plastik ve seramik saksýlar kapalý mekanlarda en yaygýn þekilde kullaný lanlarýdýr. Piþmiþ kil saksýlar aðýr olmalarý, çabuk su kaybetmeleri, kýrýlma olasý lýklarýnýn yüksekliði, ekseri yuvarlak oluþlarý dolayýsýyle yanyana yerleþtirilmelerinde arada çok boþluklu saha kalmasý, kullanýmlarýnda sakýncalar yaratmaktadýr. Plastik saksýlarda, buharlaþma yalnýz saksý yüzeyinden olmasýna karþýlýk, piþmiþ toprak saksýlarda buharlaþma hem saksý yüzünden ve hem de saksý kenarlarýndan olur. Piþmiþ toprak saksýlarda saksý kenarlarýnda gözeneklerden buharlaþma yolu ile su kaybý olurken sudaki kireç birikimleri ve çeþitli tuz artýklarý yalnýz saksýnýn üst kýsmýnda deðil saksý kenarlarýnda birikerek ortamý alkalileþtirir, bazý durum larda da kullanýlan bir kýsým gübreler ve fazla sulama etkileri ortamý asitleþtirerek kenarlarýn diðer saksýlara kýyasla daha yoðun þekilde yeþil bir yosun tabakasý ile kaplanmasýna neden olabilir. Bu saksýlarýn temizlenmesi zordur. Bunun için sak sý deðiþtirmelerinde bunlarý iyi sterilize etmek, suda yýkamak ve tel fýrçalarla te mizlemek gerekir. Bu saksýlarda kenarlar gözenekli olduðu ve kenarlardan buhar laþma yoluyla su kaybettikleri için su kayýplarý ve dolayýsýyle sulama ihtiyaçlarý plastik saksýlardan fazladýr. Buharlaþma esnasýnda çevresinde ýsý absorbe ettikle ri için de çabuk soðurlar. Bu nedenle balkonlarda plastik saksýlara nazaran soðuk lardan daha çok etkilenirler. Bunlarda, saksý kenarlarý suyu çektiði için devamlý rutubetli olur. Bu yüzden bitkinin saksý kenarlarýna deðen kök kýsýmlarýnda çürü meler yapabilir. Ancak fazla suyu daha kolay buharlaþtýrdýklarýndan plastik saksý lar gibi rutubeti fazla alakoymazlar. Bunun sonucu kýrmýzý toprak saksýlar veya ahþap kasalar saksý ortamýnýn rutubetini plastik saksýlar gibi fazla tutmama yanýn da iyi bir þekilde de dengelerler ve bu arada ortamýn daha iyi havalanmasýnda et kin olurlar. Bu nedenle fazla suya hassas türleri için bunlar daha iyi bir ortam oluþtururlar. Bilindiði gibi rutubet ve havalanma iç mekanlarda bitki yetiþtirmele rinde daha kritik faktörlerdir. Eðer iyi döþenmiþ bir salonda böyle bir piþmiþ top rak saksýnýn görünümü dekora uygun görülmüyorsa, bu takdirde bunu daha büyük olan seramik veya metal bir muhafaza saksýnýn içine koymak düþünülebilir. Bu takdirde araya rutubetli yosun veya yaprak çürüntüsü koymak ortam rutubetini daha iyi koruma bakýmýndan da fayda saðlar.
Bununla beraber çeþitli plastik saksýlarýn hafifliði, taþýma kolaylýðý, kýrýlma olasýlýðýnýn azlýðý, temizlenme ve dezenfeksiyonlannýn kolaylýðý (saksý dezenfek- siyonu bunlarda piþmiþ toprak saksýlar gibi buharla veya yüksek sýcaklýkla steri lize edilemez, bunlarda sterilizasyon kimyasal maddelerle yapýlýr) kullanýmlarýný gittikçe yaygýnlaþtýrmaktadýr.
Saksý deðiþtirmede her þeyden önce saksý ne zaman yani ne aralýklarla deðiþ tirilmelidir? sorusu akla gelir.
Saksý deðiþtirme gereksiniminin dýþ emareleri olarak, hastalýk ve yer deðiþ tirme dýþýnda, bitkide yaprak dökme, renk deðiþtirme, geliþmede yavaþlama ve köklerin saksýnýn dibindeki drenaj deliðinden dýþarý çýkmaya baþlamasý gibi iþaretler sayýlabilir. Fakat bu durumda en emin ve nihayi yol bitkinin kök topraðý ile saksýdan çýkarýlarak yapýlacak kök muayenesidir.
Bu kök muayenesi için, saksý topraðýnýn daðýtýlmadan bütünüyle saksýdan çý karýlmasý gerekir. Çýkarmayý kolaylaþtýrmak ve toprak kitlesinin daðýlmadan çý kartýlmasýný saðlamak için topraðýn önceden biraz rutubetlendirilmesi uygun olur. Eðer kök sistemi saksý kenarýnda özellikle saksýnýn alt 1/3'lük kýsmýnda yoðun laþmýþ ise saksý deðiþtirme zamaný gelmiþ demektir (Resim: 213 a). Aloe arbores- cens'de 1. resim toprak kitlesi kenarýnda açýða çýkan kök yoðunluðuna göre sak sý deðiþtirmenin henüz erken olduðunu, 2. resim de saksý topraðý, canlý ve saðlýk lý kökler tarafýndan bol miktarda sarýlmýþ, bu durum saksý deðiþtirmenin normal zamanýnýn geldiðini belirlemektedir. 3. resim ise kök topraðý kenarýnda kökün çok yoðunlaþmýþ halde görünümü, saksý deðiþtirmede çok gecikilmiþ bir durumu gös termektedir.
Kök yoðunluðuna göre zamaný gelmemiþ bazý durumlarda, özellikle hasta veya kök çürümesine maruz kalmýþ bitkilerde de saksý deðiþtirme söz konusu ola bilir. Bu durumda hemen süre ve mevsime bakýlmaksýzýn saksý deðiþtirme yapýlýr. Bunun için ortamýn deðiþtirilip saksýya yeni bir harç hazýrlamak ve saksýyý da de zenfekte etmek, bol suyla yýkamak ve temizlemek veya yeni bir saksý kullanýla rak, saksý deðiþtirme yapýlmalýdýr. Bu durumlarda hasta kökler uzaklaþtýrýlýr ve bitkide kök aleyhine bozulan kök/tepe dengesini saðlamak üzere tepe kuvvetle budanýr.
Saksý deðiþtirme normal koþullarda, iç mekanlardaki hýzlý büyüyen genç süs bitkilerinde her yýl, yaþlýlarda ve yavaþ büyüyenlerde ise birkaç yýlda bir yapýlýr.
Resim: 213 a. Aloe arborescens'de.
1. Saksý deðiþtirilmesi erken
2. Saksý deðiþtirilmesi zamaný gelmiþ
3. Saksý deðiþtirme zamaný gecikmiþ
durumlar.
Orçun, E. Süs Bitkileri Cilt l'den.
Ancak kök geliþimi türler arasýnda da farklýlýklar yaratýr. Örneðin Cycas'da 3-4 senede bir kap deðiþtirilmesine karþýlýk, bir Chlorophytum bitkisi veya hýzlý bü yüyen bir Begonya yýlda iki defa saksý deðiþtirmeye müsbet cevap verir. Bu itibarla özel bölümde belirtilen geliþme farklýlýklarý bu konuda dikkate alýnmalýdýr.
Saksý deðiþtirmede genelde yeni saksý eski saksýdan 1 veya 2 numara daha büyük olmalýdýr. Daha önce belirtildiði gibi saksýlar üst iç çaplarýna yani aðýz ge niþliklerine göre 10, 12, 14 cm gibi geniþliklere göre 10, 12, 14... ilah diye numa ralanýr. Bu itibarla eskiden 12 numaralý saksýda olan bir bitki ertesi yýl 14 numa ralý saksýya alýnacak demektir.
Genelde evlerde iç mekân bitkileri için küçük ve orta büyüklükteki saksýlar uygundur. Bu konuda küçük bitkiler için 15-25 numara saksýlar yeterlidir.
Ancak birçok durumlarda kolaylýk olsun ve sýk sýk saksý deðiþtirmeye lüzum kalmasýn veya bitki geniþ saksýda daha kolay ve geniþ kök yapsýn diye büyük sak sýlara meyil gözlenir. Bu sakýncalý bir yoldur. Zira, kap geniþ olursa bitkinin kök lerini geliþtirmesi gene belli bir hýzla olur ve uzun zaman alýr. Bu durumda saksý daki harcýn büyük kýsmýndan bitki kökleri uzun bir süre faydalanamayacak de mektir. Bu süre içersinde de sulama ile ilk planda istifade edilmeyen besin mad deleri yýkanýp gidecek ve kalan harç duruma göre fazla asitleþecek veya alkalen bir yapýya kolaylýkla dönüþebilecektir. Ayný zamanda lüzumsuz bir büyüklük gös teren iç mekanda, bitkilere ayrýlabilecek kýymetli bir mekanýn daha büyük kýsmý ný iþgal etmiþ olacaktýr. Hatta bu yüzden bugün, daha küçük saksýlar kullanarak, suda erimiþ gübrelerle takviye edilerek, bitkilerin küçük kaplarda ve mekanlarda beslenebilmeleri ve yetiþtirilmeleri hedeflenmektedir. Bu durumda ancak ufak saksý topraðýnýn kurumamasý için her defasýnda az fakat sýk sulama ve sývý gübre lerle gübreleme gerekir.
Saksý deðiþtirmede süs bitkisinin kökünü içeren saksý topraðýnýn daðýlmadan saksýdan çýkarýlmasý gerekir. Daha evvel saksý topraðýnýn biraz nemlendirilmesi daðýlmadan çýkarýlmasýnda yardýmcý olur. Þayet kökler tarafýndan sarýlmýþ toprak kitlesi çýkmakta direniyorsa bitkiyi çekerek çýkarmaya çalýþmamalýdýr. Aksi hal de kökler zarar görüp toprak kitlesi daðýlabilir. Bunun için saksýnýn kýrýlarak kök lü toprak kitlesinin kökler zarar görmeden ve kitle daðýlmadan çýkarýlmasý yolu na gitmelidir. Bitkinin saksýdan usulüne göre uygun olarak çýkarýlmasý iþlemi için önce bitkinin kök boðazý üzerinde kalan gövde kýsmýnýn sol elin orta parmaðý ile yüzük parmaðý arasýna alýnmasý (Resim: 213 b-1) ve saksý ters çevrilirken sol elin avuç içinin de saksý topraðýný tutmasý gerekir (Resim: 213 b-2). Bu sýrada saksý sert bir yere örneðin çalýþma tezgahýnýn kenarýna hafifçe vurulur. Böylece saksý topraðý daðýlmadan bitki kitlesi saksý kenarýndan kurtularak ele gelir (Resim: 213 b-3,4). Topraðý ile çýkan kök fazla geliþmiþ veya saksý kenarýna sarmýþ ise bunlar budanarak, ezilmiþ ve kopmuþ kýsýmlar ve hayatiyetlerini kaybetmiþ kök uçlarý kesilerek gerekli "kök tuvaleti" yapýlýr. Bu arada kalýnca kök kesim yüzeyleri üzerine odun kömürü tozu serpilmesi de kök çürümelerine engel olucu bir tedbir olarak önerilir. Ayrýca bitkiye iyi bir form vermek ve alt kýsýmlarýnýn çýplaklaþma sýna engel olmak üzere, yan sürgünler ve tepede gerektiði ölçüde, zayýf geliþen sürgünlere de öncelik verilerek, boðum veya yaprak koltuðu üzerinden budanýr. Bu sýrada yeni saksý da hazýrdýr. Bu saksýnýn hazýrlanmasýnda daha önce kullanýl mýþ saksýlar kullanýlacaksa dezenfeksiyona ve sterilizasyona önem vermelidir. Ye ni saksý eðer piþmiþ toprak saksý ise daha önceden 24 saat kadar kireç içermeyen bir suda býrakýlarak rutubet çekmesine imkan vermek gerekir. Aksi halde kuru bir piþmiþ toprak saksýya bitki dikildiðinde saksý kenarlarý bitki topraðýnýn suyunu büyük ölçüde emer. Saksýnýn hazýrlanmasýnda dikkat edilecek diðer bir husus da, hangi tür saksý olursa olsun dibinde muhakkak yeterli bir drenaj deliðinin bulun masýdýr. Bu konuda bazý seramik ve porselen saksýlarda delik bulunmamasý duru munda altta su toplanarak veya ýslak bir ortam oluþarak kökün çürüme riski artar. Saksý dibindeki deliðin bir saksý parçasý veya bir çakýl ile kýsmi olarak kapanma sý gerekir. Ayrýca Anthurium gibi kök çürümelerine hassas türlerde saksý altýnda birkaç cm kalýnlýkta küçük çakýl veya saksý kýrýklarýndan veya kaba kumdan bir drenaj tabakasý oluþturmak da fayda saðlar.
Resim: 213 b. Saksý deðiþtirmenin baþlýca safhalarý.
Orçun, E. Süs Bitkileri, Cilt l'den.
Böylece hazýrlanan yeni saksýya bitki, topraðý ile getirilerek istenen yüksek likte tutulur. Burada istenilen yükseklik esas itibariyle eski saksýdaki kök boðazý seviyesinin yeni saksýda da aynen muhafaza edilmesidir. Yani derin veya sýð ol mamalýdýr. Ancak bazý istisnai türler biraz daha derine dikilebilir (örneðin Anthu- rium'lar). Sonra sað el ile saksý kenarlarý ile köklü toprak kitlesi arasýna ve gere kirse istenen seviyeyi korumak üzere saksý altýna, biraz harçlý toprak konarak di kim tamamlanýr. Eski toprak iyi deðilse, kök topraðý biraz azaltýlarak, taze toprak la takviye yapýlmasý da faydalýdýr. Saksý topraðý parmaklar ile üstten çepeçevre bastýrýlarak saksý üst kenarý ile toprak yüzeyi arasýnda bitkinin büyüklüðüne göre 1-2 cm bir sulama derinliði býrakýlýr. Gerektiðinde saksý tabaný birkaç kere tezga ha vurularak saksý topraðýnýn daha iyi oturmasý saðlanýr. Ancak saksý topraðý bas týrýldýðýnda bitkinin kök boðazýnýn yukarda kalmamasý için, baþlangýçta süs bitki sinin birkaç cm derin dikilmesinde fayda vardýr. Böylece topraða bastýrýnca da kök boðazý eski seviyesine gelir. Yalnýz burada dikkat edilmesi gereken bir husus, aþaðý sarkan köklerin katlanmamasýdýr. Bunun için gerektiðinde uzun kökler ke silerek uzaklaþtýrýlýr.
Dikimi takiben saksýnýn tüm topraðý nemleninceye kadar sulanmasý gerekir. Sonra saksý fazla ýþýk seven bir bitki olsa dahi baþlangýçta direkt olarak güneþ ýþý ðýna çýkarýlmadan kýsmen veya türe göre tamamen gölge bir yere konur. Ýlk suyu takibeden sulamalar az az olmalý ve daha ziyade sýk sýk bitkiye su püskürtülmeli- dir. Ayrýca ilk 4-5 hafta kökler yaralarýný kapamadan ve yeni kökler oluþmadan da bitkiye gübre vermemelidir. Aksi halde yaralý ve henüz intibakýný tamamlamamýþ kökler kâfi hýzla bu gübreyi sarfedemediði için fazla gelen gübre köklere zararlý etki yapar.
Saksý topraðýnýn deðiþtirilmesi yanýnda, topraðýn yerinde gevþetilmesi de önemli bir bakým tedbiridir. Bu iþ uç kýsmý sivri bir tahta çubukla çevreden itiba ren kök boðazýna doðru çepeçevre, fazla derin olmayacak ve kökleri zedelemeye cek þekilde yapýlýr. Bu iþin, biri vejetasyon devresi baþýnda ilkbaharda, ikincisinin de kýþ baþlangýcýndan olmak üzere yýlda en az iki defa yapýlmasý, bitkinin kökle rinin iyi havalanmasýna ve geliþmesine müsbet etki yapar. Bu konuda ayrýca sak sý topraðýnýn üst kýsmýnýn alýnarak yeni toprak eklemesi de fayda saðlar.
FÝDANLIK VE YETÝÞTÝRME TEKNÝ?Ý
Prof Dr. Suat Ürgenç
2.2.1.2.1. Saksý Deðiþtirme
Çeþitli kap ve saksýlarda yetiþtirilen fidanlar geliþtikçe, kapla sýnýrlanmýþ olan yetiþme ortamý yetersiz kalarak, bitkinin daha geniþ bir kaba alýnmasý yani kap veya saksý deðiþtirilmesi zorunlu hale gelir. Bu zorunluluk yalnýz bitkinin kökünü kabýn artýk içinde barýndýrmamasýndan ve dolayýsýyle kökün kývrýlýp, bükü lerek ve kuþ yuvasý kök oluþumu meydana getirerek deformasyona uðramasýndan kaynaklanmaz. Ayný zamanda kapta harç ortamýnýn niteliklerinin zamanla bozul masýndan, sýkýþarak iyi fiziki özelliklerini ve havalanma kabiliyetini kaybetme sinden de kaynaklanýr. Diðer taraftan özellikle ekseri tropik menþeli olan salon ve sera süs bitkileri genellikle hafif asit topraklarý tercih ederler. Ancak biraz kireçli ve sert kuyu ve çeþme sularýyla devamlý sulanan ve alkalen reaksiyon veren bazý gübrelerle (amonyum nitrat gibi) gübrelenen saksýlar zamanla ortamý alkalen re aksiyona dönüþtürür. Bu durum ekseri saksý kenarlarýnda beyaz birikimler, çiçek- lenmeler þeklinde ortaya çýkar. Bazan da aksine saksý topraðý kireçsiz sularla kuv vetli sulamalar sonucu ve bazý cins (Amonyum sülfat gibi) gübrelerin de etkisiy le asitleþerek saksý dýþ kenarýnda ve toprak sathýnda bir yeþillenme ve yosunlaþ ma göze çarpar. Bu durumlar da saksý veya kabýn deðiþtirilmesini gerekli kýlar. Ancak luzumsuz yere saksý deðiþtirme yoluna da gitmemelidir. Özellikle bir fi danlýktan veya bir seradan bir süs bitkisi satýn alýndýðý zaman genellikle bitki saðlýklý bir görünümdedir.
* Chabot, E. 1949: Greenhouse Gardening for everyone. M. Barrovvs and Company Inc. Newyork. -Cravens, R.H. and Time life book editöre, 1984: Climbing and Trailing Plants, Time Life Books. Amsterdam. -Flo- wer, Council of Holland 1991: Pot Plants. Holland. -Oral, N. 1987: Ýç Mekan Süs Bitkileri, Tarýmsal Araþ týrma Destekleme ve Geliþtirme Vakfý Yayýn No. 14, Yalova.-Orçun, E. 1967: Süs Bitkileri, Cilt l.Ege Üni versitesi Ziraat Fakültesi Yayýn No. 120, izmir. -Preston, F.G. 1967: The Greenhouse. Chaucer Press Ltd. Suffolk, England. -Saatçioðlu, F. 1976: Fidanlýk Tekniði l.Ü. Orman Fakültesi Yayýn No. 2188/223. -Sarý, Y. 1983: Kaktüs bakým ve geliþtirilmesi, istanbul. -Stevenson, V. 1975: Plants and Flowers in the Home, Long- meadow Press, Connecticut, U.S.A. -Virginie, F. and Elbert G.A. 1989: Folliage Plants for Decorating Ýndo- ors, Timber Preess, Portland U.S.A. -VSB-Albatros-Salon Bitkileri, Nurol Matbaacýlýk A.Þ.
Bu durumda daha iyi geliþsin diye hemen büyük bir sak sýya almak ve topraðýný deðiþtirmek hatalý olur. ilerde bitki ilk durumunu kaybe dince ve bir geliþme azalmasýyla karþýlaþýnca veya türe göre önerilen süreler ayný saksýda kalmýþ ise, o zaman özellikle ilkbaharda saksý ve topraðýnýn deðiþtirilme si sözkonusu olur.
Bu durumda da saksý deðiþtirmeden beklenen faydanýn saðlanabilmesi için bazý önerileri dikkate almak gerekir. Aksi ve hatalý tutumlarda saksý deðiþtirme bitkiye fayda deðil zarar verir.
Bu itibarla saksý deðiþtirmede önce:
1. Saksýda kullanýlan yetiþtirme materyalleri yani harçlar,
2. Bu yetiþtirme materyallerine göre deðiþen harç karýþýmlarý ve bunlarýn ha zýrlanmasý,
3. Kullanýlacak kap ve saksýlarda aranan nitelikler, önem taþýr.
1. Saksýda kullanýlan saf yetiþtirme materyalleri Fidanlýk Tekniði bölümünde Kaplý fidan yetiþtirme çalýþmalarý içinde (1.3.1.3.4.1. Saf üretme ve yetiþtirme or tamlarý) baþlýðý altýnda verilmiþ bulunmaktadýr.
2. Bu yetiþtirme materyallerinden türlere göre deðiþen harç karýþýmlarý ve bunlarýn hazýrlanmasý hakkýnda bilgiler de ayný bölümde ve gene kaplý fidan ye tiþtirme çalýþmalarý içinde (1.3.1.3.4.2. Karýþýk üretim ve yetiþtirme ortamlarý) baþlýðý altýnda verilmiþtir.
Ancak kapalý mekanlarda yetiþtirilen süs bitkileri için saksý deðiþtirmelerin de türlere göre farklýlýklar özel bölümde belirtilmekle beraber, evlerdeki kulla nýmda basit ve pratik bir yöntem olarak büyük ekseriyetle (Kaktüsler dýþýnda) 2/3 torf (piyasada paketler halinde satýlmaktadýr) + 1/3 kaba taneli dere kumu öneri lir[16]. Bu harca saksýnýn büyüklüðüne göre 1/2-1/4 çay kaþýðý karýþýk suni gübre eklenmesi, pratikte kaba bir ölçü olarak uygun olur. Zira torfun besleme gücü az dýr. Onun önemli fonksiyonu saksý topraðýnýn iyi rutubet tutmasýný ve iyi havalan masýný saðlamasýdýr. Torfu kullanmadan evvel 2-3 gün suda bekletilmesi toksik maddelerini atmasý bakýmýndan faydalý olur. Torfun bulunmadýðý durumlarda 1/2 kompost (çürümüþ yaprak), 1/2 kum+kil karýþým önerilir. Genellikle ev bitkilerin de geliþigüzel bahçe topraðý kullanýmý, sterilize edilmiþ topraðýn kullanýldýðý ba zý fidanlýk ve sera koþullan dýþýnda, mantar ve bazý hastalýklarý taþýmasý ihtimali
dolayýsýyle önerilmez. Kaktüs ve sukkulent yani etli yapraklara sahip süs bitkile rinde ise harç 1/2 oranda iri taneli dere kumu ve 1/2 oranda hafif toprak olmasý önerilir. Ancak saksýlarýn dibine oldukça kalýn (saksý boyunun l/3'ükadar) kire- mit veya çakýllardan oluþan bir drenaj tabakasý konmasý, bunlarýn hassas olduðu kök çürümesi riskini önler. Bunlara torf veya asit reaksiyonlu gübreler verilmez. Gerektiðinde 10-12 cm üst çapýnda bir saksýya bir çay kaþýðý kireç gübresi veri lir.
Ayrýca önemli süs bitkilerinde bu konudaki farklýlýklar özel bölümde ayrý ay rý ele alýnmaktadýr.
3. Kap ve saksýlarda aranan nitelikler de genel olarak gene Fidanlýk Tekniði bölümünde (1.3.2.3. Seralarda Kullanýlan Kap ve Saksýlar baþlýðý altýnda) veril miþ bulunmaktadýr. Ancak seralarda kullanýlan kaplar arasýnda piþmiþ kil saksýlar, deðiþik plastik ve seramik saksýlar kapalý mekanlarda en yaygýn þekilde kullaný lanlarýdýr. Piþmiþ kil saksýlar aðýr olmalarý, çabuk su kaybetmeleri, kýrýlma olasý lýklarýnýn yüksekliði, ekseri yuvarlak oluþlarý dolayýsýyle yanyana yerleþtirilmelerinde arada çok boþluklu saha kalmasý, kullanýmlarýnda sakýncalar yaratmaktadýr. Plastik saksýlarda, buharlaþma yalnýz saksý yüzeyinden olmasýna karþýlýk, piþmiþ toprak saksýlarda buharlaþma hem saksý yüzünden ve hem de saksý kenarlarýndan olur. Piþmiþ toprak saksýlarda saksý kenarlarýnda gözeneklerden buharlaþma yolu ile su kaybý olurken sudaki kireç birikimleri ve çeþitli tuz artýklarý yalnýz saksýnýn üst kýsmýnda deðil saksý kenarlarýnda birikerek ortamý alkalileþtirir, bazý durum larda da kullanýlan bir kýsým gübreler ve fazla sulama etkileri ortamý asitleþtirerek kenarlarýn diðer saksýlara kýyasla daha yoðun þekilde yeþil bir yosun tabakasý ile kaplanmasýna neden olabilir. Bu saksýlarýn temizlenmesi zordur. Bunun için sak sý deðiþtirmelerinde bunlarý iyi sterilize etmek, suda yýkamak ve tel fýrçalarla te mizlemek gerekir. Bu saksýlarda kenarlar gözenekli olduðu ve kenarlardan buhar laþma yoluyla su kaybettikleri için su kayýplarý ve dolayýsýyle sulama ihtiyaçlarý plastik saksýlardan fazladýr. Buharlaþma esnasýnda çevresinde ýsý absorbe ettikle ri için de çabuk soðurlar. Bu nedenle balkonlarda plastik saksýlara nazaran soðuk lardan daha çok etkilenirler. Bunlarda, saksý kenarlarý suyu çektiði için devamlý rutubetli olur. Bu yüzden bitkinin saksý kenarlarýna deðen kök kýsýmlarýnda çürü meler yapabilir. Ancak fazla suyu daha kolay buharlaþtýrdýklarýndan plastik saksý lar gibi rutubeti fazla alakoymazlar. Bunun sonucu kýrmýzý toprak saksýlar veya ahþap kasalar saksý ortamýnýn rutubetini plastik saksýlar gibi fazla tutmama yanýn da iyi bir þekilde de dengelerler ve bu arada ortamýn daha iyi havalanmasýnda et kin olurlar. Bu nedenle fazla suya hassas türleri için bunlar daha iyi bir ortam oluþtururlar. Bilindiði gibi rutubet ve havalanma iç mekanlarda bitki yetiþtirmele rinde daha kritik faktörlerdir. Eðer iyi döþenmiþ bir salonda böyle bir piþmiþ top rak saksýnýn görünümü dekora uygun görülmüyorsa, bu takdirde bunu daha büyük olan seramik veya metal bir muhafaza saksýnýn içine koymak düþünülebilir. Bu takdirde araya rutubetli yosun veya yaprak çürüntüsü koymak ortam rutubetini daha iyi koruma bakýmýndan da fayda saðlar.
Bununla beraber çeþitli plastik saksýlarýn hafifliði, taþýma kolaylýðý, kýrýlma olasýlýðýnýn azlýðý, temizlenme ve dezenfeksiyonlannýn kolaylýðý (saksý dezenfek- siyonu bunlarda piþmiþ toprak saksýlar gibi buharla veya yüksek sýcaklýkla steri lize edilemez, bunlarda sterilizasyon kimyasal maddelerle yapýlýr) kullanýmlarýný gittikçe yaygýnlaþtýrmaktadýr.
Saksý deðiþtirmede her þeyden önce saksý ne zaman yani ne aralýklarla deðiþ tirilmelidir? sorusu akla gelir.
Saksý deðiþtirme gereksiniminin dýþ emareleri olarak, hastalýk ve yer deðiþ tirme dýþýnda, bitkide yaprak dökme, renk deðiþtirme, geliþmede yavaþlama ve köklerin saksýnýn dibindeki drenaj deliðinden dýþarý çýkmaya baþlamasý gibi iþaretler sayýlabilir. Fakat bu durumda en emin ve nihayi yol bitkinin kök topraðý ile saksýdan çýkarýlarak yapýlacak kök muayenesidir.
Bu kök muayenesi için, saksý topraðýnýn daðýtýlmadan bütünüyle saksýdan çý karýlmasý gerekir. Çýkarmayý kolaylaþtýrmak ve toprak kitlesinin daðýlmadan çý kartýlmasýný saðlamak için topraðýn önceden biraz rutubetlendirilmesi uygun olur. Eðer kök sistemi saksý kenarýnda özellikle saksýnýn alt 1/3'lük kýsmýnda yoðun laþmýþ ise saksý deðiþtirme zamaný gelmiþ demektir (Resim: 213 a). Aloe arbores- cens'de 1. resim toprak kitlesi kenarýnda açýða çýkan kök yoðunluðuna göre sak sý deðiþtirmenin henüz erken olduðunu, 2. resim de saksý topraðý, canlý ve saðlýk lý kökler tarafýndan bol miktarda sarýlmýþ, bu durum saksý deðiþtirmenin normal zamanýnýn geldiðini belirlemektedir. 3. resim ise kök topraðý kenarýnda kökün çok yoðunlaþmýþ halde görünümü, saksý deðiþtirmede çok gecikilmiþ bir durumu gös termektedir.
Kök yoðunluðuna göre zamaný gelmemiþ bazý durumlarda, özellikle hasta veya kök çürümesine maruz kalmýþ bitkilerde de saksý deðiþtirme söz konusu ola bilir. Bu durumda hemen süre ve mevsime bakýlmaksýzýn saksý deðiþtirme yapýlýr. Bunun için ortamýn deðiþtirilip saksýya yeni bir harç hazýrlamak ve saksýyý da de zenfekte etmek, bol suyla yýkamak ve temizlemek veya yeni bir saksý kullanýla rak, saksý deðiþtirme yapýlmalýdýr. Bu durumlarda hasta kökler uzaklaþtýrýlýr ve bitkide kök aleyhine bozulan kök/tepe dengesini saðlamak üzere tepe kuvvetle budanýr.
Saksý deðiþtirme normal koþullarda, iç mekanlardaki hýzlý büyüyen genç süs bitkilerinde her yýl, yaþlýlarda ve yavaþ büyüyenlerde ise birkaç yýlda bir yapýlýr.
Resim: 213 a. Aloe arborescens'de.
1. Saksý deðiþtirilmesi erken
2. Saksý deðiþtirilmesi zamaný gelmiþ
3. Saksý deðiþtirme zamaný gecikmiþ
durumlar.
Orçun, E. Süs Bitkileri Cilt l'den.
Ancak kök geliþimi türler arasýnda da farklýlýklar yaratýr. Örneðin Cycas'da 3-4 senede bir kap deðiþtirilmesine karþýlýk, bir Chlorophytum bitkisi veya hýzlý bü yüyen bir Begonya yýlda iki defa saksý deðiþtirmeye müsbet cevap verir. Bu itibarla özel bölümde belirtilen geliþme farklýlýklarý bu konuda dikkate alýnmalýdýr.
Saksý deðiþtirmede genelde yeni saksý eski saksýdan 1 veya 2 numara daha büyük olmalýdýr. Daha önce belirtildiði gibi saksýlar üst iç çaplarýna yani aðýz ge niþliklerine göre 10, 12, 14 cm gibi geniþliklere göre 10, 12, 14... ilah diye numa ralanýr. Bu itibarla eskiden 12 numaralý saksýda olan bir bitki ertesi yýl 14 numa ralý saksýya alýnacak demektir.
Genelde evlerde iç mekân bitkileri için küçük ve orta büyüklükteki saksýlar uygundur. Bu konuda küçük bitkiler için 15-25 numara saksýlar yeterlidir.
Ancak birçok durumlarda kolaylýk olsun ve sýk sýk saksý deðiþtirmeye lüzum kalmasýn veya bitki geniþ saksýda daha kolay ve geniþ kök yapsýn diye büyük sak sýlara meyil gözlenir. Bu sakýncalý bir yoldur. Zira, kap geniþ olursa bitkinin kök lerini geliþtirmesi gene belli bir hýzla olur ve uzun zaman alýr. Bu durumda saksý daki harcýn büyük kýsmýndan bitki kökleri uzun bir süre faydalanamayacak de mektir. Bu süre içersinde de sulama ile ilk planda istifade edilmeyen besin mad deleri yýkanýp gidecek ve kalan harç duruma göre fazla asitleþecek veya alkalen bir yapýya kolaylýkla dönüþebilecektir. Ayný zamanda lüzumsuz bir büyüklük gös teren iç mekanda, bitkilere ayrýlabilecek kýymetli bir mekanýn daha büyük kýsmý ný iþgal etmiþ olacaktýr. Hatta bu yüzden bugün, daha küçük saksýlar kullanarak, suda erimiþ gübrelerle takviye edilerek, bitkilerin küçük kaplarda ve mekanlarda beslenebilmeleri ve yetiþtirilmeleri hedeflenmektedir. Bu durumda ancak ufak saksý topraðýnýn kurumamasý için her defasýnda az fakat sýk sulama ve sývý gübre lerle gübreleme gerekir.
Saksý deðiþtirmede süs bitkisinin kökünü içeren saksý topraðýnýn daðýlmadan saksýdan çýkarýlmasý gerekir. Daha evvel saksý topraðýnýn biraz nemlendirilmesi daðýlmadan çýkarýlmasýnda yardýmcý olur. Þayet kökler tarafýndan sarýlmýþ toprak kitlesi çýkmakta direniyorsa bitkiyi çekerek çýkarmaya çalýþmamalýdýr. Aksi hal de kökler zarar görüp toprak kitlesi daðýlabilir. Bunun için saksýnýn kýrýlarak kök lü toprak kitlesinin kökler zarar görmeden ve kitle daðýlmadan çýkarýlmasý yolu na gitmelidir. Bitkinin saksýdan usulüne göre uygun olarak çýkarýlmasý iþlemi için önce bitkinin kök boðazý üzerinde kalan gövde kýsmýnýn sol elin orta parmaðý ile yüzük parmaðý arasýna alýnmasý (Resim: 213 b-1) ve saksý ters çevrilirken sol elin avuç içinin de saksý topraðýný tutmasý gerekir (Resim: 213 b-2). Bu sýrada saksý sert bir yere örneðin çalýþma tezgahýnýn kenarýna hafifçe vurulur. Böylece saksý topraðý daðýlmadan bitki kitlesi saksý kenarýndan kurtularak ele gelir (Resim: 213 b-3,4). Topraðý ile çýkan kök fazla geliþmiþ veya saksý kenarýna sarmýþ ise bunlar budanarak, ezilmiþ ve kopmuþ kýsýmlar ve hayatiyetlerini kaybetmiþ kök uçlarý kesilerek gerekli "kök tuvaleti" yapýlýr. Bu arada kalýnca kök kesim yüzeyleri üzerine odun kömürü tozu serpilmesi de kök çürümelerine engel olucu bir tedbir olarak önerilir. Ayrýca bitkiye iyi bir form vermek ve alt kýsýmlarýnýn çýplaklaþma sýna engel olmak üzere, yan sürgünler ve tepede gerektiði ölçüde, zayýf geliþen sürgünlere de öncelik verilerek, boðum veya yaprak koltuðu üzerinden budanýr. Bu sýrada yeni saksý da hazýrdýr. Bu saksýnýn hazýrlanmasýnda daha önce kullanýl mýþ saksýlar kullanýlacaksa dezenfeksiyona ve sterilizasyona önem vermelidir. Ye ni saksý eðer piþmiþ toprak saksý ise daha önceden 24 saat kadar kireç içermeyen bir suda býrakýlarak rutubet çekmesine imkan vermek gerekir. Aksi halde kuru bir piþmiþ toprak saksýya bitki dikildiðinde saksý kenarlarý bitki topraðýnýn suyunu büyük ölçüde emer. Saksýnýn hazýrlanmasýnda dikkat edilecek diðer bir husus da, hangi tür saksý olursa olsun dibinde muhakkak yeterli bir drenaj deliðinin bulun masýdýr. Bu konuda bazý seramik ve porselen saksýlarda delik bulunmamasý duru munda altta su toplanarak veya ýslak bir ortam oluþarak kökün çürüme riski artar. Saksý dibindeki deliðin bir saksý parçasý veya bir çakýl ile kýsmi olarak kapanma sý gerekir. Ayrýca Anthurium gibi kök çürümelerine hassas türlerde saksý altýnda birkaç cm kalýnlýkta küçük çakýl veya saksý kýrýklarýndan veya kaba kumdan bir drenaj tabakasý oluþturmak da fayda saðlar.
Resim: 213 b. Saksý deðiþtirmenin baþlýca safhalarý.
Orçun, E. Süs Bitkileri, Cilt l'den.
Böylece hazýrlanan yeni saksýya bitki, topraðý ile getirilerek istenen yüksek likte tutulur. Burada istenilen yükseklik esas itibariyle eski saksýdaki kök boðazý seviyesinin yeni saksýda da aynen muhafaza edilmesidir. Yani derin veya sýð ol mamalýdýr. Ancak bazý istisnai türler biraz daha derine dikilebilir (örneðin Anthu- rium'lar). Sonra sað el ile saksý kenarlarý ile köklü toprak kitlesi arasýna ve gere kirse istenen seviyeyi korumak üzere saksý altýna, biraz harçlý toprak konarak di kim tamamlanýr. Eski toprak iyi deðilse, kök topraðý biraz azaltýlarak, taze toprak la takviye yapýlmasý da faydalýdýr. Saksý topraðý parmaklar ile üstten çepeçevre bastýrýlarak saksý üst kenarý ile toprak yüzeyi arasýnda bitkinin büyüklüðüne göre 1-2 cm bir sulama derinliði býrakýlýr. Gerektiðinde saksý tabaný birkaç kere tezga ha vurularak saksý topraðýnýn daha iyi oturmasý saðlanýr. Ancak saksý topraðý bas týrýldýðýnda bitkinin kök boðazýnýn yukarda kalmamasý için, baþlangýçta süs bitki sinin birkaç cm derin dikilmesinde fayda vardýr. Böylece topraða bastýrýnca da kök boðazý eski seviyesine gelir. Yalnýz burada dikkat edilmesi gereken bir husus, aþaðý sarkan köklerin katlanmamasýdýr. Bunun için gerektiðinde uzun kökler ke silerek uzaklaþtýrýlýr.
Dikimi takiben saksýnýn tüm topraðý nemleninceye kadar sulanmasý gerekir. Sonra saksý fazla ýþýk seven bir bitki olsa dahi baþlangýçta direkt olarak güneþ ýþý ðýna çýkarýlmadan kýsmen veya türe göre tamamen gölge bir yere konur. Ýlk suyu takibeden sulamalar az az olmalý ve daha ziyade sýk sýk bitkiye su püskürtülmeli- dir. Ayrýca ilk 4-5 hafta kökler yaralarýný kapamadan ve yeni kökler oluþmadan da bitkiye gübre vermemelidir. Aksi halde yaralý ve henüz intibakýný tamamlamamýþ kökler kâfi hýzla bu gübreyi sarfedemediði için fazla gelen gübre köklere zararlý etki yapar.
Saksý topraðýnýn deðiþtirilmesi yanýnda, topraðýn yerinde gevþetilmesi de önemli bir bakým tedbiridir. Bu iþ uç kýsmý sivri bir tahta çubukla çevreden itiba ren kök boðazýna doðru çepeçevre, fazla derin olmayacak ve kökleri zedelemeye cek þekilde yapýlýr. Bu iþin, biri vejetasyon devresi baþýnda ilkbaharda, ikincisinin de kýþ baþlangýcýndan olmak üzere yýlda en az iki defa yapýlmasý, bitkinin kökle rinin iyi havalanmasýna ve geliþmesine müsbet etki yapar. Bu konuda ayrýca sak sý topraðýnýn üst kýsmýnýn alýnarak yeni toprak eklemesi de fayda saðlar.
FÝDANLIK VE YETÝÞTÝRME TEKNÝ?Ý
Prof Dr. Suat Ürgenç
