Tweet
Gövde çelikleriyle üretme yöntemleri; yumuşak (yeşil) çelikle, yarı odunlaşmış (odunsu) çelikle ve sert (odun) çelikleri ile olmak üzere üç grupta toplanmaktadır.
Yumuşak (yeşil) Çelikle Üretme
Odunsu bitkilerin henüz odunlaşmamış olan taze ilkbahar sürgünlerinden hazırlanan yumuşak çelikler birçok süs bitkisinin üretiminde kullanılır. Yumuşak çelik olma zamanının türere ve iklim koşullarına göre isabetli seçimi çeliklerin köklenmesinde çok etkilidir. Uygun çelik alma zamanı konusunda eğer sürgünlerin ucu henüz çok taze ise bunlardan alınacak çeliğin kolayca çürüyeceği dikkate alınmalıdır. Bu itibarla özellikle hızlı büyüyen yumuşak, gevrek sürgünler arzu edilmez. Bu konuda zayıf, ince ve bitkinin az ışık alan iç kısımlarındaki sürgünler de iyi çelik vermez. Zira bu sürgünler henüz yeterli ölçüde besin maddeleri depolama olanağı sağlayamamıştır. Bu itibarla anacın tepesinin kuvvetli budanması bunları yan dallar vermeye zorlayarak iyi çelik ürünü alınması sağlanabilir.
Yumuşak veya yeşil çelikler daha çabuk ve daha kolay köklenir.Yumuşak çelikler daima yapraklı olarak, türlere göre değişmekle beraber 5-12 cm boyunda, genellikle 2-3 boğumlu olarak hazırlanır ve kesim son boğumun hemen altından yapılır. Ancak çeliğin dip kısmındaki yapraklar çok büyük ise transpirasyonu azaltmak ve fazla yer kaplamalarını önlemek üzere kısmen kesilerek küçültülür.
Çelik alımı ve kesimi sabah erken saatlerde yapılarak alınan çelikler hemen nemlendirilmiş çuval veya yosun içine nemli ve serin bir yere alınmalıdır.
Çeliklerin birkaç dakika bile olsa güneş altında kalması çok zararlıdır. Onları taze tutma amacı ile su içinde tutma veya suya batırma ise önerilmez. Kesilen çeliklerin hemen dikilmeleri gerekir. Dikim aralıkları türlere ve yaprak büyüklüğüne göre değişmekle beraber yaprak kenarları birbirine hafifçe değecek şekilde dikim aralıklarının ayarlanması en iyi yol olur.
Kuvvetli ve uzun çelikler köklendirme ortamına doğrudan doğruya batırılır.
Çok ince ve hassas çelikler ince bir plantuvar yardımı ile dikilir. Dikilen çeliğin altında bir boşluk kalmamalıdır. Dikimden hemen sonra yastıklar iyice sulanır. Bu suretle çeliklerin ortamla iyice teması sağlanır. Yumuşak çelikler camekanlarda genellikle 3-6 hafta içinde köklenmeye başlar. Bu sürme, çelik uçlarının sürmesiyle anlaşılır.
Çeliklerin köklenme süreleri çok değişik olur. Bu fark aynı türün çelikleri arasında dahi gözlenebilir. Genellikle 3-6 haftada köklenme başlar fakat bazı çelikler 6 haftada köklenebildiği halde, bazılarında bu süre 9-10 aya kadar uzayabilir. Ancak yumuşak çeliklerde bu süre genellikle daha kısa olur.
Yarı Odunlaşmış (Odunsu) Çeliklerle Üretme
Yarı odunlaşmış (Odunsu) çelikler, yumuşak çelikten, bir ölçüde olgunlaşmış ve kısmen de sertleşerek odunlaşmaya yönelmiş olmaları ile farklılık gösterir. Dolayısıyla bu çelikler, sert çeliklerden de onlar gibi tamamen odunlaşmış olmamaları ile ayrılırlar.
Bu çelikler büyüme mevsiminin sonlarına doğru sürgünler kısmen odunlaştığında alınır. Genellikle Ağustos ayı ve kısmen de Eylül başları bu konuda en uygun zamandır.
Çelik alınacak anaçların mümkün olduğu kadar genç olması ve yaşlı anaçlarda da daha ziyade alt dallarından faydalanılması başarı şansını yükseltir. Yarı odunlaşmış çelikler, tepe kısmındaki yapraklar bırakılmak ve dip kısmındakiler koparılmak suretiyle, türlere ve diğer koşullara göre 7,5-15 cm boylarda hazırlanır. Ancak yapraklar transpirasyonu azaltmak üzere yumuşak çeliklerde olduğu gibi kesilerek yaprak satıhları küçültülür. Kesim boğumun hemen altından yapılmalıdır.
Daimi (herdem) yeşil türlerde bu çelikler uç veya baş çeliği olmakla beraber adiçelik, ökçeli çelik, ve dipçikli çelik olmak üzere üç tip olarak alınabilir.
Adi çelikler yalnız o yılın sürgününü içerir. Örneğin Porsuk gibi bitkilerde 15-18 cmboyunda alınıp dip kısmı ibrelerden temizlenerek kullanılır.
Ökçeli çelik, çeliğin tabanında geçen seneki yani 2 yıllık odundan küçük bir kısmı da içerir. Örneğin Doğu Mazısı'nda bu tip üretim yaygındır.
Dipçikli çelik ise daha yaşlı dalın 1-2,5 cm uzunluğunda bir parçasını da taşır.
Çeliklerin diplerinin çakı veya jiletle odun ve kabuk kısmından çiziklenmesi veya yaralanması da köklenmeyi teşvik etmektedir. Yaprakları yarı odunlaşmış çeliklerin, daha rutubetli ortamlarda köklendirilmesi zorunludur. Ortamın da daha sıcak olması gerekmektedir.
Yapraklı ve ibreli daimi yeşil bitkiler köklendiklerinde kışın latent devre de olsa, yapraklarını dökenler gibi kolayca sökülemez. Zira bunlarda kışın transpirasyon azalsa da tamamen durmaz ve belli oranda bir kök aktivitesine sahiptirler. Bu itibarla mümkün olduğunca topraklı sökülebilmeleri için gerekli tedbirler alınmalıdır.
Sert (Odun) Çelikleri ile Üretme
Bir yaşında tamamen olgunlaşmış ve odunlaşmış sürgünlerden elde edilen çeliklere "Sert veya odun çelikleri" denilir. Sert çelik kullanım yöntemi daha çok kışın yaprağını döken türlerle iğne yapraklılarda kullanılır. Ancak bu tip çelik kullanımında genelde köklenme türlere göre değişmekle beraber ekseriya yavaş olur. Bu köklenme süresi bir aydan bir yıla kadar, hatta ikinci yıla da sarkarak, zaman alır. Geç ilkbahar veya erken kış, çelik alımları için uygun zamandır.
Sürgünleri çeliklere ayırırken yumuşak çeliklerin aksine sürgün uçları kullanılmaz. Zira sert çelik için onlar çok zayıf kalır. Bu yüzden bunlarda genellikle baş çelikleri değil ayak çelikleri daha çok kullanılır. Ancak çelikler bir yaşındaki dal kısımlarından alınmalıdır. Çeliklerin uzunluğu gözlerin sayısına (3-5 internod içermelidir) ve internotların uzunluğuna tabi olarak çelikler 10-20 cm uzunluğunda alınır. Çeliklerin eşit uzunlukta alınması da önerilmektedir. Kuvvetli ve orta kalınlıkta dallar en uygundur. Böylece yeni bitki kendine yeterli hale gelene kadar çelikteki zengin depo maddelerinin kullanımına olanak sağlanır. Çelikler tabanda gözün hemen altından kesilirse köklenme daha fazla olur. Çeliğin üst kısmı da fazla koltuk kısmı kalmaması için en üst gözün hemen üstünden düz veya daha iyisi eğimli olarak kesilir.
Çeliklerin dikileceği ortamın derin ve entansif işlenmiş, gübrelenmiş, organik maddece zengin kumlu balçık toprağı içeren ortamlar olması istenir. Ağır topraklar sakıncalıdır. Dikim, yastıklarda ve çok miktarlarda ise yastık yapılmadan direkt parsellerde yapılır. Dikimlerde çeliğin en az iki gözü toprak altında kalmalıdır.
Açıkta köklendirilmiş sert çelikler, repikaj için genellikle yapraklarını döktükten sonra, kışın latent periyot boyunca sökülebilir. Ancak hızlı gelişen türlerin çeliklerinin sökülmesi için bir vejetasyon periyodu yeterli ise de ağır gelişen türlerde bu süre 2-3 yıllık bir zaman alabilir. Sökümler serin, bulutlu ve rüzgarsız günlerde yapılmalıdır. Sökümlerde köklerin zedelenip koparılmamasına dikkat edilmelidir.
Genellikle otsu bitki gövde çelikleri yaz ayları alınır.
Yumuşak (yeşil) Çelikle Üretme
Odunsu bitkilerin henüz odunlaşmamış olan taze ilkbahar sürgünlerinden hazırlanan yumuşak çelikler birçok süs bitkisinin üretiminde kullanılır. Yumuşak çelik olma zamanının türere ve iklim koşullarına göre isabetli seçimi çeliklerin köklenmesinde çok etkilidir. Uygun çelik alma zamanı konusunda eğer sürgünlerin ucu henüz çok taze ise bunlardan alınacak çeliğin kolayca çürüyeceği dikkate alınmalıdır. Bu itibarla özellikle hızlı büyüyen yumuşak, gevrek sürgünler arzu edilmez. Bu konuda zayıf, ince ve bitkinin az ışık alan iç kısımlarındaki sürgünler de iyi çelik vermez. Zira bu sürgünler henüz yeterli ölçüde besin maddeleri depolama olanağı sağlayamamıştır. Bu itibarla anacın tepesinin kuvvetli budanması bunları yan dallar vermeye zorlayarak iyi çelik ürünü alınması sağlanabilir.
Yumuşak veya yeşil çelikler daha çabuk ve daha kolay köklenir.Yumuşak çelikler daima yapraklı olarak, türlere göre değişmekle beraber 5-12 cm boyunda, genellikle 2-3 boğumlu olarak hazırlanır ve kesim son boğumun hemen altından yapılır. Ancak çeliğin dip kısmındaki yapraklar çok büyük ise transpirasyonu azaltmak ve fazla yer kaplamalarını önlemek üzere kısmen kesilerek küçültülür.
Çelik alımı ve kesimi sabah erken saatlerde yapılarak alınan çelikler hemen nemlendirilmiş çuval veya yosun içine nemli ve serin bir yere alınmalıdır.
Çeliklerin birkaç dakika bile olsa güneş altında kalması çok zararlıdır. Onları taze tutma amacı ile su içinde tutma veya suya batırma ise önerilmez. Kesilen çeliklerin hemen dikilmeleri gerekir. Dikim aralıkları türlere ve yaprak büyüklüğüne göre değişmekle beraber yaprak kenarları birbirine hafifçe değecek şekilde dikim aralıklarının ayarlanması en iyi yol olur.
Kuvvetli ve uzun çelikler köklendirme ortamına doğrudan doğruya batırılır.
Çok ince ve hassas çelikler ince bir plantuvar yardımı ile dikilir. Dikilen çeliğin altında bir boşluk kalmamalıdır. Dikimden hemen sonra yastıklar iyice sulanır. Bu suretle çeliklerin ortamla iyice teması sağlanır. Yumuşak çelikler camekanlarda genellikle 3-6 hafta içinde köklenmeye başlar. Bu sürme, çelik uçlarının sürmesiyle anlaşılır.
Çeliklerin köklenme süreleri çok değişik olur. Bu fark aynı türün çelikleri arasında dahi gözlenebilir. Genellikle 3-6 haftada köklenme başlar fakat bazı çelikler 6 haftada köklenebildiği halde, bazılarında bu süre 9-10 aya kadar uzayabilir. Ancak yumuşak çeliklerde bu süre genellikle daha kısa olur.
Yarı Odunlaşmış (Odunsu) Çeliklerle Üretme
Yarı odunlaşmış (Odunsu) çelikler, yumuşak çelikten, bir ölçüde olgunlaşmış ve kısmen de sertleşerek odunlaşmaya yönelmiş olmaları ile farklılık gösterir. Dolayısıyla bu çelikler, sert çeliklerden de onlar gibi tamamen odunlaşmış olmamaları ile ayrılırlar.
Bu çelikler büyüme mevsiminin sonlarına doğru sürgünler kısmen odunlaştığında alınır. Genellikle Ağustos ayı ve kısmen de Eylül başları bu konuda en uygun zamandır.
Çelik alınacak anaçların mümkün olduğu kadar genç olması ve yaşlı anaçlarda da daha ziyade alt dallarından faydalanılması başarı şansını yükseltir. Yarı odunlaşmış çelikler, tepe kısmındaki yapraklar bırakılmak ve dip kısmındakiler koparılmak suretiyle, türlere ve diğer koşullara göre 7,5-15 cm boylarda hazırlanır. Ancak yapraklar transpirasyonu azaltmak üzere yumuşak çeliklerde olduğu gibi kesilerek yaprak satıhları küçültülür. Kesim boğumun hemen altından yapılmalıdır.
Daimi (herdem) yeşil türlerde bu çelikler uç veya baş çeliği olmakla beraber adiçelik, ökçeli çelik, ve dipçikli çelik olmak üzere üç tip olarak alınabilir.
Adi çelikler yalnız o yılın sürgününü içerir. Örneğin Porsuk gibi bitkilerde 15-18 cmboyunda alınıp dip kısmı ibrelerden temizlenerek kullanılır.
Ökçeli çelik, çeliğin tabanında geçen seneki yani 2 yıllık odundan küçük bir kısmı da içerir. Örneğin Doğu Mazısı'nda bu tip üretim yaygındır.
Dipçikli çelik ise daha yaşlı dalın 1-2,5 cm uzunluğunda bir parçasını da taşır.
Çeliklerin diplerinin çakı veya jiletle odun ve kabuk kısmından çiziklenmesi veya yaralanması da köklenmeyi teşvik etmektedir. Yaprakları yarı odunlaşmış çeliklerin, daha rutubetli ortamlarda köklendirilmesi zorunludur. Ortamın da daha sıcak olması gerekmektedir.
Yapraklı ve ibreli daimi yeşil bitkiler köklendiklerinde kışın latent devre de olsa, yapraklarını dökenler gibi kolayca sökülemez. Zira bunlarda kışın transpirasyon azalsa da tamamen durmaz ve belli oranda bir kök aktivitesine sahiptirler. Bu itibarla mümkün olduğunca topraklı sökülebilmeleri için gerekli tedbirler alınmalıdır.
Sert (Odun) Çelikleri ile Üretme
Bir yaşında tamamen olgunlaşmış ve odunlaşmış sürgünlerden elde edilen çeliklere "Sert veya odun çelikleri" denilir. Sert çelik kullanım yöntemi daha çok kışın yaprağını döken türlerle iğne yapraklılarda kullanılır. Ancak bu tip çelik kullanımında genelde köklenme türlere göre değişmekle beraber ekseriya yavaş olur. Bu köklenme süresi bir aydan bir yıla kadar, hatta ikinci yıla da sarkarak, zaman alır. Geç ilkbahar veya erken kış, çelik alımları için uygun zamandır.
Sürgünleri çeliklere ayırırken yumuşak çeliklerin aksine sürgün uçları kullanılmaz. Zira sert çelik için onlar çok zayıf kalır. Bu yüzden bunlarda genellikle baş çelikleri değil ayak çelikleri daha çok kullanılır. Ancak çelikler bir yaşındaki dal kısımlarından alınmalıdır. Çeliklerin uzunluğu gözlerin sayısına (3-5 internod içermelidir) ve internotların uzunluğuna tabi olarak çelikler 10-20 cm uzunluğunda alınır. Çeliklerin eşit uzunlukta alınması da önerilmektedir. Kuvvetli ve orta kalınlıkta dallar en uygundur. Böylece yeni bitki kendine yeterli hale gelene kadar çelikteki zengin depo maddelerinin kullanımına olanak sağlanır. Çelikler tabanda gözün hemen altından kesilirse köklenme daha fazla olur. Çeliğin üst kısmı da fazla koltuk kısmı kalmaması için en üst gözün hemen üstünden düz veya daha iyisi eğimli olarak kesilir.
Çeliklerin dikileceği ortamın derin ve entansif işlenmiş, gübrelenmiş, organik maddece zengin kumlu balçık toprağı içeren ortamlar olması istenir. Ağır topraklar sakıncalıdır. Dikim, yastıklarda ve çok miktarlarda ise yastık yapılmadan direkt parsellerde yapılır. Dikimlerde çeliğin en az iki gözü toprak altında kalmalıdır.
Açıkta köklendirilmiş sert çelikler, repikaj için genellikle yapraklarını döktükten sonra, kışın latent periyot boyunca sökülebilir. Ancak hızlı gelişen türlerin çeliklerinin sökülmesi için bir vejetasyon periyodu yeterli ise de ağır gelişen türlerde bu süre 2-3 yıllık bir zaman alabilir. Sökümler serin, bulutlu ve rüzgarsız günlerde yapılmalıdır. Sökümlerde köklerin zedelenip koparılmamasına dikkat edilmelidir.
Genellikle otsu bitki gövde çelikleri yaz ayları alınır.