Tweet
1.2.2.5. SERALARIN SOĞUTMA SİSTEMLERİ*
FİDANLIK VE YETİŞTİRME TEKNİĞİ
Seralarda soğuk mevsimde ısıtma ne kadar zorunluluk ise sıcak mevsimde soğutma da o derece önemli bir sorundur. Sera sıcaklığının güneşin çok yakıcı ol duğu devrelerde öğle saatlerinde 70°C'ye kadar yükseldiği gözlenebilmektedir. Yüksek sıcaklıklar genelde yetiştirilen bitkiler için zararlı olmakta, gelişmeyi dur durmakta, transpirasyonu arttırarak bitkinin su dengesini bozmaktadır. Böylece solmalar, büyüme ve gelişmede duraklamalar ve çiçeklerde olgunlaşmadan dö külmeler gözlenmektedir.
Bu itibarla yaz günlerinde süs bitkileri yetiştiriciliği yapılan seralarda oluşan fazla sıcaklığın, soğutma yoluyle önlenmesi gerekir. Hernekadar serada havalan dırma sistemi, sera havasını bir ölçüde (en az % 5-10 nisbetinde) soğutabilirse de çok sıcak günlerde bu yeterli değildir. Sera içinde oluşan yüksek sıcaklık bu uy gulama ile normal sınırlara indirilemez.
Bu durumda bazı soğutma yöntemlerine başvurulur. Bunlar:
1. Gölgeleme yöntemiyle soğutma
2. Yağmurlama yöntemiyle soğutma
* Alkan, Z. 1977: Sera Planlama ve inşa Tekniği, Ege Ü. Mühendislik Bilimleri Fakültesi, Denizli Yüksek Okulu Yayını. -Günay, A. 1980: Serler Cilt 1, Çağ Matbaası, Ankara.
3. Serayı dıştan su ile yıkayarak soğutma
4. Makineyle soğutma
5. Soğutucu yastık yöntemi ile soğutma
6. Su şelalesiyle soğutma
yöntemleridir.
1. Gölgeleme yoluyla seraların soğutulması
Bu yöntemde esas, seranın üstten gölgelenerek güneş ışınlarının sera içersi ne girmesini engellemektir. Bu suretle en fazla güneş radyasyonunun % 50'si yan-sıtılabilir. Fakat gölgeleme sera içi sıcaklığını düşürürken seraya giren ışık entan-sitesini de azaltır. Ancak fazla güneşli günlerde bu bir sakınca yaratmaz.
Gölgeleme seranın soğutulmasında mekanik soğutmaya nazaran daha ekono mik bir yöntemdir.
Gölgeleme sera örtü yüzeyinin kumaşla, tahta pancurla, çıta veya kamış si perliklerle, kaneviçe bezler ve çeşitli tipte sun'i elyaf örtüyle kaplanarak yapıla bildiği gibi, yıkanabilir boya, kireç v.s. de kaplanmak suretiyle de yapılabilir.
Gölgelemede kullanılan materyalin ışık geçirme niteliği yüksek fakat ısı ile tişimi de o nisbette düşük olmalıdır. Bu konuda son yıllarda ışığı büyük ölçüde geçiren fakat ısı ışınlarını geçirmeyen cam elyaf ve bazı özel olarak dokunmuş gölgeliklerin kullanımı yaygınlaşmıştır.
Bu gölgelik materyallerle yapılan gölgeleme ya devamlı olur veya hareketli gölgeleme şeklinde yapılır.
"Devamlı gölgeleme" yıkanabilir boya, kireç veya çamurla yapılabilir. Sürü len madde ucuz ve uzun süre kalıcı nitelikler taşımalıdır. Ancak bu tip gölgeleme sera bitkilerinin doğal ışıktan tam olarak faydalanmasını engeller. Devamlı gölge lemeyi güneş sıcaklığının etkinliğini kaybettiği aylarda hemen yıkayarak kaldır malıdır. Aksi halde güneş ışınlarının doğal olarak azaldığı devrede sakıncası da ha da artar.
"Hareketli gölgeleme" yukarda sayılan diğer materyalle yapılır. Güneş etki si azaldığı zaman gölge perdesi kaldırılarak seradaki ışık entansitesindeki azalma zaman zaman kırılır. Güneş ışınlarının en yakıcı ve en etkin olduğu öğle saatle rinde ise perde kapatılır. Ancak hareketli gölgelemede işçilik masrafı yüksektir. Bu masraf, ışık ve sıcaklık oranına göre otomatik çalışan sistemlerde düşüktür. Fakat bu defa da ilk tesis masrafı ve bakım giderleri yüksek olur.
Hareketli gölgeleme "Dıştan gölgeleme" veya "içten gölgeleme" olmak üzere iki şekilde yapılabilir.
Dıştan gölgelemede güneş ışınları sera içine girmeden tutulmaktadır. Bunun sonucu sera içinde yüksek sıcaklıklar oluşmamaktadır. Bu nedenle dıştan gölge leme en iyi gölgeleme yöntemidir. Ancak bu sistemde sera örtüsü sera dışına se rildiğinden, dış etkiler altında zamanla nitelikleri bozulmakta toz, su ve don me kanik hareketi sağlayan aletlerin çalışmasını zamanla önlemekte ve sıkışmasına neden olmaktadır.
Dıştan hareketli gölgelemenin çok çeşitleri vardır. En çok kullanılan şekil mahya üzerine yerleştirilen iki adet rule örtü materyalinin yandan çekilerek örtül mesi şeklidir. Bu iş elle bir disk çevrilerek yapıldığı gibi, hareket motoru ile de yapılabilir. (Resim 48a). Gölgelemede sera örtü yüzeyi ile gölgeleme bezi arasın da bir boşluğun bulunması kondüsyon yoluyla ısı iletimini azaltacağından böyle bir gölgeleme çok daha etkili olur.
Dıştan gölgeleme bazen yan hareketli veya yan sabit şekillerde de olabilir.
îçten gölgelemede ise iki şekil sözkonusudur. Birinci şekilde örtü perdeleri iç çatı yüzeyine paralel yapılır (Resim: 48 b). Örtü perdesi elle veya motor yardı mıyla serilip toplanabilir. Bu sistemi uygulamak için havalandırma pencerelerinin dıştan açılmış olması gerekir. Buna rağmen iç gölgelemede gene de seranın hava landırılması güçleşir. Fakat örtü altına su püskürtüldüğünde suyun buharlaşması esnasında sera havasının sıcaklığı alınarak sera soğutulmuş olur ve bu etki uzun süre devam edebilir.
Diğer içten gölgeleme şeklinde, örtü materyali seranın yan havalandırma pencerelerinin hemen altında olmak üzere iki kenarından yere paralel olarak yer leştirilir (Resim: 48 c). Bu suretle sera üstünde biriken sıcak hava rahatlıkla atıla bilir. Pencereler perdenin altında kalırsa (Resim: 48 d) bu takdirde perde örtüsü üstünde biriken sıcak hava kolaylıkla dışarı atılamaz.
2. Yağmurlama yöntemiyle soğutma
Sera sıcaklığı havalandırma ve gölgeleme ile düşürülemezse bu konuda yağ
murlama bir yol olarak kullanılabilir. Bilhassa öğle sıcaklığında yapılan bir
yağmurlama, sera içersinde buharlaşma yaparak sıcaklığı düşürür. Bu düşüşün
8°C'ye kadar olduğu saptanmıştır. Yani sera içindeki 40°C'lik sıcaklık, böyle bir
yağmurlamadan sonra 32°C'ye inmiş demektir. Bu etki o sırada havalandırma ya
pılmazsa 1-2 saat sürer. Bu durumda yandan havalandırma yapmamak lazımdır.
Gerektiği takdirde hafif bir çatı havalandırması yapılabilir. Zaten soğuk hava da
ha ağır olduğundan serada esas bitkilerin bulunduğu aşağı kısımlara iner. Su seranın içinde daha yüksek bir basınçla ince zerreler halinde yani şişleme şeklinde püskürtülürse, bu takdirde buharlaşma dolayısıyle soğuma daha kolay ve çabuk olur. Bu durumda üretme veya yetiştirme ortamı da fazla ıslatılmamıştır. Ancak gene de nemden fazla hoşlanmayan ve mantar etkileri fazla görülen türlerde bu yönteme başvurulmamahdır.
3. Serayı dıştan su ile yıkayarak soğutma
Bunun için, mahya çizgisi boyunca yerleştirilen bir borudan saçaklara doğru çatı yüzeyini ince bir tabaka halinde ıslatacak şekilde devamlı su akıtılır. Bu akan su ile sera cam yüzeyi devamlı soğutulur. Bu soğuma yavaş yavaş seranın içine
intikal eder. Bu su tabakası aynı zamanda güneş ışınlarını bir ölçüde gölgeleyerek seraya giren ışık etkilerini de azaltır. Böylece bu yöntemle sera içinde dışarıya na zaran 5-6°C'lik bir sıcaklık düşüşü sağlanabilir.
4. Makineyle soğutma
Bu konuda özel soğutucu makineler kullanılır. Yöntem pahalıdır. Ticari amaçlı değil ancak araştırma amaçlı seralarda sözkonusu olabilir.
5. Suyu soğutucu yastık yöntemi
Seralarda kullanılan en yaygın soğutucu sistemdir. Bu sistemde serada hava nın dışarı atılacağı kısma aspiratörler, seraya havanın gireceği karşı kısma da ha vanın içinden geçeceği su şiltesi veya yastıktan konur (Resim: 49 a). Bu yastık lar iki kafesli tel arasına saman, talaş v.s. benzer maddeler konularak yapılır. Yas tık üstten devamlı su ile ıslatılır. Altta toplanan su bir su motorö ile tekrar yastık üstünden dökülür. Böylece yastık yüzü daima ıslaktır. Öte taraftan aspiratörler sı cak havayı dışarı atarken onun yerine seraya dışardan gelen taze hava da, bu ıslak yastıklardan geçerken soğur ve nemlenmiş olarak seraya girer. Sera içine devam lı giren soğuk hava, ortamın sıcaklığını alır ve havayı soğutur, aspiratörler tarafı na doğru ısınarak gider ve orada da aspiratörler vasıtasıyla ısınan hava sera dışı na atılır, yerini gene yastıklardan giren soğuk hava alır. Böylece sera içersinde dı şarıya nazaran 5-10°C'lik bir düşük sıcaklık sağlanmış olur. Ancak bu yöntem ru tubetten hoşlanan bitkilerin yetiştirildiği seralarda kullanılır. Bu esnada sera pen cereleri kapalı tutulur. Bu yöntemde sera hava sızdırmayacak kadar muhkem ol malıdır.
6. Su şelalesiyle soğutma
Soğutucu yastık yönteminden farkı, bu metodda yastıkların kaldırılmış olma sıdır. Bu sistemde havanın seraya giriş deliğinde yastıkların yerini, aşağı doğru geniş ve ince bir tabaka halinde suyun püskürtülmesi alır (Resim: 49 b). Bu su şe lalesi arasından seraya giren hava aynı şekilde soğur ve sera havasını soğutur. Se ra içinde aspiratörlere doğru gittikçe ısınır ve ısınan hava aspiratörlerle dışarı atı lır.
Güneş enerjisi de soğutma cihazlarının çalışmasında kullanılmaktadır.
FİDANLIK VE YETİŞTİRME TEKNİĞİ Prof. Dr.Suat Ürgenç
FİDANLIK VE YETİŞTİRME TEKNİĞİ
Seralarda soğuk mevsimde ısıtma ne kadar zorunluluk ise sıcak mevsimde soğutma da o derece önemli bir sorundur. Sera sıcaklığının güneşin çok yakıcı ol duğu devrelerde öğle saatlerinde 70°C'ye kadar yükseldiği gözlenebilmektedir. Yüksek sıcaklıklar genelde yetiştirilen bitkiler için zararlı olmakta, gelişmeyi dur durmakta, transpirasyonu arttırarak bitkinin su dengesini bozmaktadır. Böylece solmalar, büyüme ve gelişmede duraklamalar ve çiçeklerde olgunlaşmadan dö külmeler gözlenmektedir.
Bu itibarla yaz günlerinde süs bitkileri yetiştiriciliği yapılan seralarda oluşan fazla sıcaklığın, soğutma yoluyle önlenmesi gerekir. Hernekadar serada havalan dırma sistemi, sera havasını bir ölçüde (en az % 5-10 nisbetinde) soğutabilirse de çok sıcak günlerde bu yeterli değildir. Sera içinde oluşan yüksek sıcaklık bu uy gulama ile normal sınırlara indirilemez.
Bu durumda bazı soğutma yöntemlerine başvurulur. Bunlar:
1. Gölgeleme yöntemiyle soğutma
2. Yağmurlama yöntemiyle soğutma
* Alkan, Z. 1977: Sera Planlama ve inşa Tekniği, Ege Ü. Mühendislik Bilimleri Fakültesi, Denizli Yüksek Okulu Yayını. -Günay, A. 1980: Serler Cilt 1, Çağ Matbaası, Ankara.
3. Serayı dıştan su ile yıkayarak soğutma
4. Makineyle soğutma
5. Soğutucu yastık yöntemi ile soğutma
6. Su şelalesiyle soğutma
yöntemleridir.
1. Gölgeleme yoluyla seraların soğutulması
Bu yöntemde esas, seranın üstten gölgelenerek güneş ışınlarının sera içersi ne girmesini engellemektir. Bu suretle en fazla güneş radyasyonunun % 50'si yan-sıtılabilir. Fakat gölgeleme sera içi sıcaklığını düşürürken seraya giren ışık entan-sitesini de azaltır. Ancak fazla güneşli günlerde bu bir sakınca yaratmaz.
Gölgeleme seranın soğutulmasında mekanik soğutmaya nazaran daha ekono mik bir yöntemdir.
Gölgeleme sera örtü yüzeyinin kumaşla, tahta pancurla, çıta veya kamış si perliklerle, kaneviçe bezler ve çeşitli tipte sun'i elyaf örtüyle kaplanarak yapıla bildiği gibi, yıkanabilir boya, kireç v.s. de kaplanmak suretiyle de yapılabilir.
Gölgelemede kullanılan materyalin ışık geçirme niteliği yüksek fakat ısı ile tişimi de o nisbette düşük olmalıdır. Bu konuda son yıllarda ışığı büyük ölçüde geçiren fakat ısı ışınlarını geçirmeyen cam elyaf ve bazı özel olarak dokunmuş gölgeliklerin kullanımı yaygınlaşmıştır.
Bu gölgelik materyallerle yapılan gölgeleme ya devamlı olur veya hareketli gölgeleme şeklinde yapılır.
"Devamlı gölgeleme" yıkanabilir boya, kireç veya çamurla yapılabilir. Sürü len madde ucuz ve uzun süre kalıcı nitelikler taşımalıdır. Ancak bu tip gölgeleme sera bitkilerinin doğal ışıktan tam olarak faydalanmasını engeller. Devamlı gölge lemeyi güneş sıcaklığının etkinliğini kaybettiği aylarda hemen yıkayarak kaldır malıdır. Aksi halde güneş ışınlarının doğal olarak azaldığı devrede sakıncası da ha da artar.
"Hareketli gölgeleme" yukarda sayılan diğer materyalle yapılır. Güneş etki si azaldığı zaman gölge perdesi kaldırılarak seradaki ışık entansitesindeki azalma zaman zaman kırılır. Güneş ışınlarının en yakıcı ve en etkin olduğu öğle saatle rinde ise perde kapatılır. Ancak hareketli gölgelemede işçilik masrafı yüksektir. Bu masraf, ışık ve sıcaklık oranına göre otomatik çalışan sistemlerde düşüktür. Fakat bu defa da ilk tesis masrafı ve bakım giderleri yüksek olur.
Hareketli gölgeleme "Dıştan gölgeleme" veya "içten gölgeleme" olmak üzere iki şekilde yapılabilir.
Dıştan gölgelemede güneş ışınları sera içine girmeden tutulmaktadır. Bunun sonucu sera içinde yüksek sıcaklıklar oluşmamaktadır. Bu nedenle dıştan gölge leme en iyi gölgeleme yöntemidir. Ancak bu sistemde sera örtüsü sera dışına se rildiğinden, dış etkiler altında zamanla nitelikleri bozulmakta toz, su ve don me kanik hareketi sağlayan aletlerin çalışmasını zamanla önlemekte ve sıkışmasına neden olmaktadır.
Dıştan hareketli gölgelemenin çok çeşitleri vardır. En çok kullanılan şekil mahya üzerine yerleştirilen iki adet rule örtü materyalinin yandan çekilerek örtül mesi şeklidir. Bu iş elle bir disk çevrilerek yapıldığı gibi, hareket motoru ile de yapılabilir. (Resim 48a). Gölgelemede sera örtü yüzeyi ile gölgeleme bezi arasın da bir boşluğun bulunması kondüsyon yoluyla ısı iletimini azaltacağından böyle bir gölgeleme çok daha etkili olur.
Dıştan gölgeleme bazen yan hareketli veya yan sabit şekillerde de olabilir.
îçten gölgelemede ise iki şekil sözkonusudur. Birinci şekilde örtü perdeleri iç çatı yüzeyine paralel yapılır (Resim: 48 b). Örtü perdesi elle veya motor yardı mıyla serilip toplanabilir. Bu sistemi uygulamak için havalandırma pencerelerinin dıştan açılmış olması gerekir. Buna rağmen iç gölgelemede gene de seranın hava landırılması güçleşir. Fakat örtü altına su püskürtüldüğünde suyun buharlaşması esnasında sera havasının sıcaklığı alınarak sera soğutulmuş olur ve bu etki uzun süre devam edebilir.
Diğer içten gölgeleme şeklinde, örtü materyali seranın yan havalandırma pencerelerinin hemen altında olmak üzere iki kenarından yere paralel olarak yer leştirilir (Resim: 48 c). Bu suretle sera üstünde biriken sıcak hava rahatlıkla atıla bilir. Pencereler perdenin altında kalırsa (Resim: 48 d) bu takdirde perde örtüsü üstünde biriken sıcak hava kolaylıkla dışarı atılamaz.
2. Yağmurlama yöntemiyle soğutma
Sera sıcaklığı havalandırma ve gölgeleme ile düşürülemezse bu konuda yağ
murlama bir yol olarak kullanılabilir. Bilhassa öğle sıcaklığında yapılan bir
yağmurlama, sera içersinde buharlaşma yaparak sıcaklığı düşürür. Bu düşüşün
8°C'ye kadar olduğu saptanmıştır. Yani sera içindeki 40°C'lik sıcaklık, böyle bir
yağmurlamadan sonra 32°C'ye inmiş demektir. Bu etki o sırada havalandırma ya
pılmazsa 1-2 saat sürer. Bu durumda yandan havalandırma yapmamak lazımdır.
Gerektiği takdirde hafif bir çatı havalandırması yapılabilir. Zaten soğuk hava da
ha ağır olduğundan serada esas bitkilerin bulunduğu aşağı kısımlara iner. Su seranın içinde daha yüksek bir basınçla ince zerreler halinde yani şişleme şeklinde püskürtülürse, bu takdirde buharlaşma dolayısıyle soğuma daha kolay ve çabuk olur. Bu durumda üretme veya yetiştirme ortamı da fazla ıslatılmamıştır. Ancak gene de nemden fazla hoşlanmayan ve mantar etkileri fazla görülen türlerde bu yönteme başvurulmamahdır.
3. Serayı dıştan su ile yıkayarak soğutma
Bunun için, mahya çizgisi boyunca yerleştirilen bir borudan saçaklara doğru çatı yüzeyini ince bir tabaka halinde ıslatacak şekilde devamlı su akıtılır. Bu akan su ile sera cam yüzeyi devamlı soğutulur. Bu soğuma yavaş yavaş seranın içine
intikal eder. Bu su tabakası aynı zamanda güneş ışınlarını bir ölçüde gölgeleyerek seraya giren ışık etkilerini de azaltır. Böylece bu yöntemle sera içinde dışarıya na zaran 5-6°C'lik bir sıcaklık düşüşü sağlanabilir.
4. Makineyle soğutma
Bu konuda özel soğutucu makineler kullanılır. Yöntem pahalıdır. Ticari amaçlı değil ancak araştırma amaçlı seralarda sözkonusu olabilir.
5. Suyu soğutucu yastık yöntemi
Seralarda kullanılan en yaygın soğutucu sistemdir. Bu sistemde serada hava nın dışarı atılacağı kısma aspiratörler, seraya havanın gireceği karşı kısma da ha vanın içinden geçeceği su şiltesi veya yastıktan konur (Resim: 49 a). Bu yastık lar iki kafesli tel arasına saman, talaş v.s. benzer maddeler konularak yapılır. Yas tık üstten devamlı su ile ıslatılır. Altta toplanan su bir su motorö ile tekrar yastık üstünden dökülür. Böylece yastık yüzü daima ıslaktır. Öte taraftan aspiratörler sı cak havayı dışarı atarken onun yerine seraya dışardan gelen taze hava da, bu ıslak yastıklardan geçerken soğur ve nemlenmiş olarak seraya girer. Sera içine devam lı giren soğuk hava, ortamın sıcaklığını alır ve havayı soğutur, aspiratörler tarafı na doğru ısınarak gider ve orada da aspiratörler vasıtasıyla ısınan hava sera dışı na atılır, yerini gene yastıklardan giren soğuk hava alır. Böylece sera içersinde dı şarıya nazaran 5-10°C'lik bir düşük sıcaklık sağlanmış olur. Ancak bu yöntem ru tubetten hoşlanan bitkilerin yetiştirildiği seralarda kullanılır. Bu esnada sera pen cereleri kapalı tutulur. Bu yöntemde sera hava sızdırmayacak kadar muhkem ol malıdır.
6. Su şelalesiyle soğutma
Soğutucu yastık yönteminden farkı, bu metodda yastıkların kaldırılmış olma sıdır. Bu sistemde havanın seraya giriş deliğinde yastıkların yerini, aşağı doğru geniş ve ince bir tabaka halinde suyun püskürtülmesi alır (Resim: 49 b). Bu su şe lalesi arasından seraya giren hava aynı şekilde soğur ve sera havasını soğutur. Se ra içinde aspiratörlere doğru gittikçe ısınır ve ısınan hava aspiratörlerle dışarı atı lır.
Güneş enerjisi de soğutma cihazlarının çalışmasında kullanılmaktadır.
FİDANLIK VE YETİŞTİRME TEKNİĞİ Prof. Dr.Suat Ürgenç