Tweet
1.3. FİDANLIK VE SERA İŞLETMECİLİĞİNDE ÜRETME VE YETİŞTİRME ÇALIŞMALARI
1.3.1. AÇIK SAHA FİDANLIK İŞLETMECİLİĞİNDE ÜRETME VE YETİŞTİRME ÇALIŞMALARI
1.3.1.1. FİDANLIKTA EKİM*
Tohumdan fide ve fidan yetiştirme fidanlık çalışmalarının önemli bir kısmını oluşturur. Bazı fidanlıklar yetiştirme çalışmalarını tamamiyle generatif üretmeye yani tohum ekimi yoluyla üretmeye dayandırırlar. Orman ağacı fidanları yetişti ren fidanlıklarda da ağırlık ekimle üretme yöntemlerinde toplanır. Ekimler, birçok süs bitkileri aşılı fidanları elde etmek için gereken anaç fidan üretimi için de ge rekir.
1.3.1.1.1. Ekim Yerinin Seçimi ve Yastıkların Hazırlanması
Dona karşı duygulu türlerin ekiminde seçilecek ekim yerinin doğrudan gelen sabah güneşinden kuruntulu olması gerekir. Zira dondan genç fidelerin en fazla zarar görmesi, öz suyu donmuş fide hücrelerinin birdenbire sabah güneşi görerek hücre plazmasının süratle aktif hale geçmesi sonucudur. Çünkü bu sırada hücre boşluklarında birikmiş ve donmuş olan suyun, erimeyle hücre zarından osmos yo luyla plazmaya geçmesinin yavaş olması ve bu nedenle aktif hale geçen plazma nın su ihtiyacını karşılayamaması durumu ortaya çıkar ve bitki ölebilir. Bu durum donma noktasına gelen bir insanın tedricen değil birdenbire sıcak bir odaya alın masında ortaya çıkan tehlikeye denktir.
* Aldhous, J.R! 1972: Nuisety Practice. Forestry Commission Bulletin No. 43, London. -Altan, S. 1989: Süs Bitkileri Üretim Tekniği. Çukurova Ü. Ziraat Fakültesi Ders Kitabı No. 104, Adana. -Cireli, I. 1966: Türki ye'nin Ağaçlandırılmasında fidanlık problemleri. Türkiye Orman Mühendisliği 1. Teknik Kongresi (Eroz yon, Sel Kontrol ve Ağaçlandırma) Cilt 2. Vural Matbaası, Ankara. -Davidson, H. et ali. 1988: Nursery Ma nagement (Administration and Culture), Prentice Hail. Englewood Clifts. New Jersey. -Engstrom, H.E. and Stoeckeler, 1941: Nursery Practice for Trees and Shrubs, U.S. Dept. of Agriculture, Forest Service Mise Publ. No. 434, U.S.A. -Gültekin, E. 1987: Fidanlık Tekniği, Çukurova Ü. Ziraat Fakültesi, Ders Notlan No. 21, Adana. -Orman Genel Müdürlüğü 1986: Fidanlık Çalışmaları, Fidanlık ve Tohum İşleri Dairesi Yayını, Ankara. -Özdemir, Ö.L. 1968: Sarıçam ve Karaçam tohum yastıklarına mikoriza aşılama tekniği üzerine araştırmalar. Ormancılık Araştırma Enstitüsü Teknik Bülten Serisi Sıra No. 27. Ankara. -Pamay, B. 1952: Fi danlıklarda alçak ve yüksek yastık problemi, I.Ü. Orman Fakültesi Dergisi, Seri B, Cilt 5, Sayı 2. -Saatçioğ-lu F. 1976. Fidanlık Tekniği. t.Ü. Orman Fakültesi Yayın No. 2188/223. -Stoeckeler, J.H. and Jones, G.W. 1957: Forest Nursery Practice in the Lake States. Agriculture Handbook No. 110, U.S. Dept. of Agriculture, Forest Service. -Terzioğlu, N. 1966: Orman Fidanlıklarında çalışma tekniği. Türkiye Genel Mühendisliği 1. Teknik Kongresi, (Erozyon, Sel Kontrolü ve Ağaçlandırma) Cilt 2, Vural Matbaası, Ankara. -Tolay, U. 1987: Yapraklı Tür Orman Ağaçlan Fidanlık Tekniği, Kavak ve H.G.Y.T.O.G. Araş. Ens. Teknik Bülteni No. 140, izmit.
Ekim için, fidanlığın ıslak ve soğuk, ağır topraklı kısımlarından da kaçınıl malıdır. Mantar ve özellikle damping-off zararlarına karşı bir sene evvel kullanı lan yastıklarda da dinlendirme yapılmadan hemen yeniden ekim yapılmamalıdır. Ekim için fidanlığın bir yıl evvel yeşil gübreleme yapılmış parselleri tercih edil melidir. Bu parseller de en kolay yeşil gübreleme, bir sene evvel, Ekim veya Ka sım aylarında fiğ ekilerek (dekara 15-17,5 kg) Nisan-Mayıs aylarında çiçeklendi-ğinde tohuma dönüşmeden hemen diskaro veya saha küçük ise çapa ile doğrana rak ve bir kulaklı pullukla toprağa karıştırılarak yapılan yeşil gübreleme şeklidir. Yaz boyunca 2-3 defa toprağı işleme, yeşil gübrenin çürüyerek toprağın faydala nabileceği hale gelmesini sağlar, ilkbaharda parsel artık ekime hazırdır. Ancak fi danlıkta humus içeren orta derecede kuvvetli kum topraklan varsa, bu kısımlar ekim için yeşil gübrelemeyi gerektirmeyecek kadar ekime hazır demektir. Ağır topraklı kısımlar da ekim alanı olarak seçilmemeli fakat zorunlu olan durumlarda kum, kompost ve turba katkısı ile toprak ekime uygun hale getirilmelidir. Fazla rüzgarlı yerleri de ekim için ayırmamalı veya bu yerler çitlerle korunmalıdır.
Ekim için seçilen parsellerin iyi hazırlanması ekimin başarısında en önemli etkendir. Bunun için yastık alanlarının ekimden önce ve toprağın oturmasını mümkün kılacak kadar evvel birkaç defa pullukla sürülmesi, diskaro ve özellikle frezlerle entansif bir şekilde işlenerek ufalanması gerekir. Sonra dekara 8-10 ton yanmış ve elenmiş ahır gübresi, kültivatör veyafrezle sığ bir şekilde toprağa ka rıştırılır. Organik madde olarak ahır gübresi yerine kompost (dekara 10-15 m3 he sabiyle) veya turba toprağı da verilebilir. Ayrıca mikoriza mantarlarının bulun madığı yeni tesis edilmiş fidanlıklarla yeterince mikoriza gelişmesi olmayan fi danlıklarda ekim yastıklarına mikoriza aşılamak çok isabetli olur. Bilindiği gibi mikoriza mantarları, bitki kökleri ile ortak yaşayıp, bitki köklerinde besin deposu gibi hizmet görür. Zira geniş yüzeyleri ile besin arayıcı durumdadırlar. Mikariza mevcudiyetini, sökülen fidanların köklerinde açık sarı veya beyaz iplikçiler şek linde belli eder. Bundan yoksun ekim yastıklarında, ibre uçları sarı ve kurumuş, zayıf fideler yer yer boşluklar yaratmış şekilde gözlenir. Bu yastıklara türe göre uygun mikorize verilmesi gelişme ve fidan kalitesini yükseltir, fidanları dona ve kuraklığa karşı mukavim kılar.
Bu şekilde işlem gören parsellerde iyi bir tesviyeden sonra yastıklar, fidanlı ğın büyüklüğü ve entansitesine göre elle veya makineyle hazırlanır. Yastık geniş likleri genellikle 120 cm, yastık yolları 30-40 cm olur. Yastıklar birbirine paralel doğrultuda, mümkün olduğunca düz olarak açılmalıdır. Aksi taktirde özellikle ma kineli çalışmalar ve makineli bakım güçleşir ve problem yaratır.
Büyük fidanlık işletmelerinde, yastıkları makinelerle yapmak üzere traktöre bağlı yastık yapma makineleri veya kulaklı ark pulluğu kullanılır. Yastık yapma aleti iki tarafında derinliği ayarlanabilen iki adet disk veya çanağa sahiptir. Bu çanaklar alet traktöre bağlı olarak ilerlerken, yastık yolundan aldığı toprağı sağ lı sollu yastık yönünde yükseltir. Ve hemen arkasından gelen iki sıralı ve diskli yastık merdanesi yastık yüzünü düzleyerek ekime hazır hale getirir (Resim: 41).
Bazı fidanlıklarda yastık yapmak üzere ark pullukları da kullanılmaktadır. Bu daha kaba çalışır. Bunda da, gübrelenip tırmıklanarak hazırlanmış ekim parseli üzerinden, birbirine paralel çizgiler halinde geçirilen ark pulluğu ile yastık yolları açılarak yastıklar oluşturulur. Sonra yastık alanları üzerinden rotovatör geçirilerek şekillendirilir. Ve tırmıkla düzeltilerek mun tazam yastık haline getirilir. Makineli çalışmada yastıkların boyları parse lin uzun kenarı boyunca mümkün olduğu kadar uzun ve kesintisiz açılma sı makineli çalışmalar ve özellikle makineli bakım ları kolaylaştırır. Alet dö nüşlerinden doğan zaman ve mekan kayıpları çok az olur.
Küçük fidanlıklarda ekim parseli belkürekle bellenip tırmıklar yardı-mıyle tesviye edildikten sonra, yastıklar da el ile daha doğrusu belkürek ve tırmık yardımıyle açılır. Bunun için parselin iki ta rafına, evvelce belirtilen yastık ve yastık yolları ge nişliğine eşit aralıklarla kazıklar çakılır ve karşı lıklı kazıklar arasında ipler gerilerek yastık ve yastık, yolları parsel üzerinde be lirtilir. Bundan sonra yastık yolları belkürekle 8-10 cm derinlikte açılarak çıkan toprak yastık alanına atılır. Böylece yastıklar yüksekte ve yastık yolları alçakta kalarak tesis edilen yastıklara "yüksek yastık" denir (Resim: 52). Bu durumda rutubetli yerlerde yastık yolları daha derin açılarak drenaj sağlanır. Eskiden ku rak yörelerde ise, yastık yolları yukarda ve yastıklar aşağıda kalacak şekilde ha zırlanan yastık şekline ise "alçak yastık " denir (Resim: 26 b). Ekim için bu alçak yastıklar çeşitli sakıncalar yaratır. Ancak rutubeti daha iyi tuttuklarından kurak yörelerde sınırlı bazı ekim ve Kavak yetiştirmelerinde bu tip yastıklara da yer yer rastlanmaktadır.
İster makineyle, ister elle açılsın bilhassa küçük tohumların ekiminde yastık yüzünün ince tarakla çok iyi işlenmiş, düzeltilmiş, kırıntı bünyeye getirilmiş olması gerekir.
FİDANLIK VE YETİŞTİRME TEKNİĞİ
Prof Dr. Suat Ürgenç
1.3.1. AÇIK SAHA FİDANLIK İŞLETMECİLİĞİNDE ÜRETME VE YETİŞTİRME ÇALIŞMALARI
1.3.1.1. FİDANLIKTA EKİM*
Tohumdan fide ve fidan yetiştirme fidanlık çalışmalarının önemli bir kısmını oluşturur. Bazı fidanlıklar yetiştirme çalışmalarını tamamiyle generatif üretmeye yani tohum ekimi yoluyla üretmeye dayandırırlar. Orman ağacı fidanları yetişti ren fidanlıklarda da ağırlık ekimle üretme yöntemlerinde toplanır. Ekimler, birçok süs bitkileri aşılı fidanları elde etmek için gereken anaç fidan üretimi için de ge rekir.
1.3.1.1.1. Ekim Yerinin Seçimi ve Yastıkların Hazırlanması
Dona karşı duygulu türlerin ekiminde seçilecek ekim yerinin doğrudan gelen sabah güneşinden kuruntulu olması gerekir. Zira dondan genç fidelerin en fazla zarar görmesi, öz suyu donmuş fide hücrelerinin birdenbire sabah güneşi görerek hücre plazmasının süratle aktif hale geçmesi sonucudur. Çünkü bu sırada hücre boşluklarında birikmiş ve donmuş olan suyun, erimeyle hücre zarından osmos yo luyla plazmaya geçmesinin yavaş olması ve bu nedenle aktif hale geçen plazma nın su ihtiyacını karşılayamaması durumu ortaya çıkar ve bitki ölebilir. Bu durum donma noktasına gelen bir insanın tedricen değil birdenbire sıcak bir odaya alın masında ortaya çıkan tehlikeye denktir.
* Aldhous, J.R! 1972: Nuisety Practice. Forestry Commission Bulletin No. 43, London. -Altan, S. 1989: Süs Bitkileri Üretim Tekniği. Çukurova Ü. Ziraat Fakültesi Ders Kitabı No. 104, Adana. -Cireli, I. 1966: Türki ye'nin Ağaçlandırılmasında fidanlık problemleri. Türkiye Orman Mühendisliği 1. Teknik Kongresi (Eroz yon, Sel Kontrol ve Ağaçlandırma) Cilt 2. Vural Matbaası, Ankara. -Davidson, H. et ali. 1988: Nursery Ma nagement (Administration and Culture), Prentice Hail. Englewood Clifts. New Jersey. -Engstrom, H.E. and Stoeckeler, 1941: Nursery Practice for Trees and Shrubs, U.S. Dept. of Agriculture, Forest Service Mise Publ. No. 434, U.S.A. -Gültekin, E. 1987: Fidanlık Tekniği, Çukurova Ü. Ziraat Fakültesi, Ders Notlan No. 21, Adana. -Orman Genel Müdürlüğü 1986: Fidanlık Çalışmaları, Fidanlık ve Tohum İşleri Dairesi Yayını, Ankara. -Özdemir, Ö.L. 1968: Sarıçam ve Karaçam tohum yastıklarına mikoriza aşılama tekniği üzerine araştırmalar. Ormancılık Araştırma Enstitüsü Teknik Bülten Serisi Sıra No. 27. Ankara. -Pamay, B. 1952: Fi danlıklarda alçak ve yüksek yastık problemi, I.Ü. Orman Fakültesi Dergisi, Seri B, Cilt 5, Sayı 2. -Saatçioğ-lu F. 1976. Fidanlık Tekniği. t.Ü. Orman Fakültesi Yayın No. 2188/223. -Stoeckeler, J.H. and Jones, G.W. 1957: Forest Nursery Practice in the Lake States. Agriculture Handbook No. 110, U.S. Dept. of Agriculture, Forest Service. -Terzioğlu, N. 1966: Orman Fidanlıklarında çalışma tekniği. Türkiye Genel Mühendisliği 1. Teknik Kongresi, (Erozyon, Sel Kontrolü ve Ağaçlandırma) Cilt 2, Vural Matbaası, Ankara. -Tolay, U. 1987: Yapraklı Tür Orman Ağaçlan Fidanlık Tekniği, Kavak ve H.G.Y.T.O.G. Araş. Ens. Teknik Bülteni No. 140, izmit.
Ekim için, fidanlığın ıslak ve soğuk, ağır topraklı kısımlarından da kaçınıl malıdır. Mantar ve özellikle damping-off zararlarına karşı bir sene evvel kullanı lan yastıklarda da dinlendirme yapılmadan hemen yeniden ekim yapılmamalıdır. Ekim için fidanlığın bir yıl evvel yeşil gübreleme yapılmış parselleri tercih edil melidir. Bu parseller de en kolay yeşil gübreleme, bir sene evvel, Ekim veya Ka sım aylarında fiğ ekilerek (dekara 15-17,5 kg) Nisan-Mayıs aylarında çiçeklendi-ğinde tohuma dönüşmeden hemen diskaro veya saha küçük ise çapa ile doğrana rak ve bir kulaklı pullukla toprağa karıştırılarak yapılan yeşil gübreleme şeklidir. Yaz boyunca 2-3 defa toprağı işleme, yeşil gübrenin çürüyerek toprağın faydala nabileceği hale gelmesini sağlar, ilkbaharda parsel artık ekime hazırdır. Ancak fi danlıkta humus içeren orta derecede kuvvetli kum topraklan varsa, bu kısımlar ekim için yeşil gübrelemeyi gerektirmeyecek kadar ekime hazır demektir. Ağır topraklı kısımlar da ekim alanı olarak seçilmemeli fakat zorunlu olan durumlarda kum, kompost ve turba katkısı ile toprak ekime uygun hale getirilmelidir. Fazla rüzgarlı yerleri de ekim için ayırmamalı veya bu yerler çitlerle korunmalıdır.
Ekim için seçilen parsellerin iyi hazırlanması ekimin başarısında en önemli etkendir. Bunun için yastık alanlarının ekimden önce ve toprağın oturmasını mümkün kılacak kadar evvel birkaç defa pullukla sürülmesi, diskaro ve özellikle frezlerle entansif bir şekilde işlenerek ufalanması gerekir. Sonra dekara 8-10 ton yanmış ve elenmiş ahır gübresi, kültivatör veyafrezle sığ bir şekilde toprağa ka rıştırılır. Organik madde olarak ahır gübresi yerine kompost (dekara 10-15 m3 he sabiyle) veya turba toprağı da verilebilir. Ayrıca mikoriza mantarlarının bulun madığı yeni tesis edilmiş fidanlıklarla yeterince mikoriza gelişmesi olmayan fi danlıklarda ekim yastıklarına mikoriza aşılamak çok isabetli olur. Bilindiği gibi mikoriza mantarları, bitki kökleri ile ortak yaşayıp, bitki köklerinde besin deposu gibi hizmet görür. Zira geniş yüzeyleri ile besin arayıcı durumdadırlar. Mikariza mevcudiyetini, sökülen fidanların köklerinde açık sarı veya beyaz iplikçiler şek linde belli eder. Bundan yoksun ekim yastıklarında, ibre uçları sarı ve kurumuş, zayıf fideler yer yer boşluklar yaratmış şekilde gözlenir. Bu yastıklara türe göre uygun mikorize verilmesi gelişme ve fidan kalitesini yükseltir, fidanları dona ve kuraklığa karşı mukavim kılar.
Bu şekilde işlem gören parsellerde iyi bir tesviyeden sonra yastıklar, fidanlı ğın büyüklüğü ve entansitesine göre elle veya makineyle hazırlanır. Yastık geniş likleri genellikle 120 cm, yastık yolları 30-40 cm olur. Yastıklar birbirine paralel doğrultuda, mümkün olduğunca düz olarak açılmalıdır. Aksi taktirde özellikle ma kineli çalışmalar ve makineli bakım güçleşir ve problem yaratır.
Büyük fidanlık işletmelerinde, yastıkları makinelerle yapmak üzere traktöre bağlı yastık yapma makineleri veya kulaklı ark pulluğu kullanılır. Yastık yapma aleti iki tarafında derinliği ayarlanabilen iki adet disk veya çanağa sahiptir. Bu çanaklar alet traktöre bağlı olarak ilerlerken, yastık yolundan aldığı toprağı sağ lı sollu yastık yönünde yükseltir. Ve hemen arkasından gelen iki sıralı ve diskli yastık merdanesi yastık yüzünü düzleyerek ekime hazır hale getirir (Resim: 41).
Bazı fidanlıklarda yastık yapmak üzere ark pullukları da kullanılmaktadır. Bu daha kaba çalışır. Bunda da, gübrelenip tırmıklanarak hazırlanmış ekim parseli üzerinden, birbirine paralel çizgiler halinde geçirilen ark pulluğu ile yastık yolları açılarak yastıklar oluşturulur. Sonra yastık alanları üzerinden rotovatör geçirilerek şekillendirilir. Ve tırmıkla düzeltilerek mun tazam yastık haline getirilir. Makineli çalışmada yastıkların boyları parse lin uzun kenarı boyunca mümkün olduğu kadar uzun ve kesintisiz açılma sı makineli çalışmalar ve özellikle makineli bakım ları kolaylaştırır. Alet dö nüşlerinden doğan zaman ve mekan kayıpları çok az olur.
Küçük fidanlıklarda ekim parseli belkürekle bellenip tırmıklar yardı-mıyle tesviye edildikten sonra, yastıklar da el ile daha doğrusu belkürek ve tırmık yardımıyle açılır. Bunun için parselin iki ta rafına, evvelce belirtilen yastık ve yastık yolları ge nişliğine eşit aralıklarla kazıklar çakılır ve karşı lıklı kazıklar arasında ipler gerilerek yastık ve yastık, yolları parsel üzerinde be lirtilir. Bundan sonra yastık yolları belkürekle 8-10 cm derinlikte açılarak çıkan toprak yastık alanına atılır. Böylece yastıklar yüksekte ve yastık yolları alçakta kalarak tesis edilen yastıklara "yüksek yastık" denir (Resim: 52). Bu durumda rutubetli yerlerde yastık yolları daha derin açılarak drenaj sağlanır. Eskiden ku rak yörelerde ise, yastık yolları yukarda ve yastıklar aşağıda kalacak şekilde ha zırlanan yastık şekline ise "alçak yastık " denir (Resim: 26 b). Ekim için bu alçak yastıklar çeşitli sakıncalar yaratır. Ancak rutubeti daha iyi tuttuklarından kurak yörelerde sınırlı bazı ekim ve Kavak yetiştirmelerinde bu tip yastıklara da yer yer rastlanmaktadır.
İster makineyle, ister elle açılsın bilhassa küçük tohumların ekiminde yastık yüzünün ince tarakla çok iyi işlenmiş, düzeltilmiş, kırıntı bünyeye getirilmiş olması gerekir.
FİDANLIK VE YETİŞTİRME TEKNİĞİ
Prof Dr. Suat Ürgenç