Tweet
2.1.1.3.2. Tohumlann Saklanması
Ağaçlar, çalılar ve diğer süs bitkilerinin tohumlarını ekim mevsimine kadar veya gelecek yılların ihtiyacı için kullanılmak üzere daha uzun süre sağlıklı bir şekilde saklamak gerekir. Bu konu tohum yıllan aralıklı olan türler ile soğuk yö relerde daha büyük önem taşır. Ancak süs bitkileri tohumlarının saklanma koşul lan hakkında bilgiler bugün oldukça sınırlıdır.
Tohumlann ilk ekim mevsimi ekilinceye kadar saklanması yani "kısa sakla ma " daha basit koşullarda gerçekleştirilir. Fakat gelecek yıllarda kullanılmak üze re yapılan saklama yani "uzun saklama " daha ihtimamlı yöntemleri gerektirir.
Tohumlann uzun süre saklanması yani depolanabilmesi için önce saklama süresine etki yapan faktörleri iyi bilmek ve buna göre depolama şartlarını ayarla mak gerekir.
Saklama süresi; bitki türlerine, dolayısıyle o türün mensup olduğu tohum ti pine, tohumun olgunlaşma derecesine, yapılan ön işleme, tohumun çimleme de ğeri ve rutubet içeriğine, saklama ortamının sıcaklık, rutubet ve ışık başta olmak üzere ortam koşullanna, böcek ve mantar zararları ve depolama tarzına göre de ğişir.
303
PROF. DR. SUAD I. ÜRGENÇ
Sağlıklı saklamanın süresi önce türe ve o türün tohum tipine bağlıdır dedik. Tohumlan "kuru saklananlar" ve "rutubetli saklananlar" olarak iki sınıfta top layabiliriz. Örneğin Akasyalar, Erguvanlar kuru, Meşe türleri tohumlan yaş ola rak saklanır.
Son yıllarda yapılan araştırmalarda ise su kaybı durumlanna göre "Orthodox tohumlar" ve "Recalcitrant tohumlar" diye bitki tohumlanm iki gruba ayırma önerilmektedir57.
Buna göre orthodox türlerin tohumları % 5-10 gibi düşük rutubet içerikleri ve düşük sıcaklık koşullarında su ve hava geçirmeyen kaplarda uzun süre başarı ile depolanabilen tohumlardır. Bu tohumların rutubet içerikleri (% 10'un altında olmak üzere) azaldıkça, saklama ortamının sıcaklığı düştükçe (3-5°C ve daha al tı) o oranda daha uzun süre (5 yıl ve daha fazla) saklanabilirler. Bunlar esasta kuru saklanan tohumlardır. Ancak bu tohumlar da uygun olmayan koşullarda uzun süre saklanamaz. Örneğin oda sıcaklığında ekserisi birkaç ay veya bir yılı geçmeyen süreler kadar saklanabilir. Bu konuda soğuk hava depoları veya soğuk ambarlarda saklama uygundur. Küçük miktarda tohumlar ise buzdolabında, hava girmeyen kaplar içinde saklanmalıdır. Atriplex, Purshio Ceanothus, Caragana ve Yalancı akasya türlerinde geçirimsiz kabukları dolayısıyle tohumlar bu şartlarda 10 yıl saklanabilirler. Gene birçok kuru tohumlara sahip ağaç ve çalı türleri ör neğin Cupressus, Libocedrus, Sekoya v.s. tohumları serin ve donma noktasına ya kın (0-4°C) sıcaklıklarda ve ağzı kapalı kaplarda veya rutubeti az depolama şart larında çok uzun süreler saklanabilmektedirler. Fakat çok düşük sıcaklıklarda saklama ekonomik ve dolayısıyle pratik değildir. Yalnız şunu unutmamak gerekir ki, düşük sıcaklıklarda kuru tohumlarda iyi bir saklama için tohumun rutubet içe riğinin de düşük olması gerekir. Nut (nat) tipi meyvalardan, Kızılağaç, Huş, Gür gen, Karya, Fındık, Kayın, Ceviz, Ihlamur, Kayacık, Nothofagus ve Doğu Anado lu için elverişli bir park ağacı olan Zelkova meyvaları kışın depolanabilir. Bun lardan Huş, Gürgen, Karya, Ihlamur, Zelkova tohumları toplandığı zaman nisbe-ten az rutubet içerir. Ancak bunlar iyi havalanma şartlarında tutulmalıdır. Fındık ve Kayın tohumlarında toplandıkları zaman rutubet içerikleri oldukça yüksektir (% 40), bu tohumlar fazla rutubet kaybetmeden saklanabilmelidir. Acer psudop-latanus tohumları da saklamada % 25 'in altındaki nem düzeyine dayanıklı değil dir. Aynı şekilde Gümişi akçaağaç (Acer saccharinum), da nem oranı % 30-34 'in altına düşünce tohumlar hayatiyetlerini kaybetmiştir.
Recalcitrant tohumlar ise esasta yaş saklanan tohumlara tekabül eder. Bun ların saklanması bir kurala uymaz, oldukça yüksek rutubet içeriğinde saklama zo-
57. Gordon, A. G. and Rowe, D.C.F. 1982: Seed Manuel for Ornomental Trees and Shrubs. Forestry Commissi-on, Bulletin No. 59, London.
304
FİDANLIK VE YETİŞTİRME TEKNİĞİ
runluğu vardır. Mutedil bir kurutmaya bile elverişli değillerdir. Oldukça yüksek olan bu rutubet sınır değerleri (örneğin bu sınır Meşe'de türlere göre % 25-40'tır) altına düştüğünde tohum kısa zamanda hayatiyetini kaybeder. Bu grup to humlar uzun süre depolanamaz. Kısa zamanda ekilmeleri gerekir. Bunların çoğu nun çimlenmeleri için bir dinlenme (uyku) devresi geçirmeleri lâzımdır. Bu neden le bu tohumlar bir çimlenme engeli bulunan tohumlar olarak kabul edilir. Hemen ekildiklerinde uyku halini ve çimlenme engelini kışın soğukta doğal koşullarda toprakta geçirmiş olurlar ve ilkbaharda çimlenerek yeni bitkiler oluştururlar. Bu tohumlar doğrudan ekim yastıklarına ekilmese bile yüksek rutubet içerikleri ile açık sahada, serin ve rutubetli şartlarda arazide kazılan bir çukurda kum, turba veya herhangi bir rutubet tutucu materyalle tabakalar halinde bulundurularak veya bu materyalle karışık tutularak "katlama " denilen bu işlem ile muhafazaya alınıp ilkbahara kadar emniyetle saklanabilirler. Bu tohumların rutubet ihtiyacı kar ve yağmur yağışlarıyla karşılanır. Kurak devrelerde rutubetlendirme gerekir. Ancak son yıllarda bu tip tohumlarda da daha uzun süre saklama yöntemleri ge liştirilmiştir. Örneğin genellikle ilkbahara kadar saklanan meşe tohumları -4°C'de dondurularak iki sene saklanabilmektedir. Gene meşelerde (Q robur) to humları hava kurusu turba toprağı veya çam odunu destere talaşı içinde -l°C'de üç yıl ağzı açık kaplar ve çuvallarda saklanabilmiştir. Ancak zaman zaman orta mı, eksilen ağırlığı kadar rutubetlendirmek gerekir.
Ağaç, çalı ve diğer süs bitkileri türlerinden tohumlar saklama açısından:
Kısa ömürlü tohumlar
Orta ömürlü tohumlar
Uzun ömürlü tohumlar diye de üç gruba ayrılabilir.
Tohumları kısa ömürlü olan bitki türlerinde saklama birkaç hafta ile bir iki yıl arasında değişir. Bu sınıfa giren belli başlı türler Kavak, Söğüt, Karaağaç tür leri, Kayın, Göknar, Sedir, Meşe, bazı Akçaağaç türleri, Kızılağaç, Ampelopsis, Aralya, Yalancı servi Kriptomerya, Trabzon hurması, Sığla, Manolya, Mahoniya, Ilgın, Kayacık, Sofora, Spirea, Zelkova, Sumak, Teşbih, Staphylea L., Stavvertia, Delphinium, îberis, Kochia, Yıldız (Allistephus chinensis), Saman çiçeği (He-lichrysum monstrosus) sayılabilir. Bu türleri de kendi aralarında saklama bakı mından gruplandırmak mümkündür. Örneğin bunlar içinde Kavak ve Söğütler 1-4 hafta, Göknar, Meşe, Ceviz ve Fındıklar 1/2 yıl, Huşlar, Kızılağaç ve Karaağaç lar 0,5-1 yıl, Akçaağaç Ihlamur ve Dişbudaklar 1.5yıl kadar çimlenme kabiliyeti ni yüksek oranda muhafaza etmek şartıyla saklanabilirler. Ancak bu bitki cinsle ri, özel yöntemlerle örneğin havası azaltılmış ampuller ve çok düşük sıcaklıklar da örneğin Kavak ve Söğütler 1-2 yıl kadar saklanabilirse de bu ekonomik bir saklama olmaz biz burada pratik saklama yöntemlerine göre bu süreleri vermiş bulu nuyoruz.
Tohumları orta ömürlü olan türlerde tohumlar 4-5 yıl saklanabilir. Bunlar içinde Çam ve Ladin türleri en tipiklerini oluşturur. Diğer süs bitkileri olarak da bu gruba Petunia'lar, Kadife çiçekleri, Hercai menekşe, Verbena gibi bitki tohum-ları da dahildir.
Uzun ömürlü tohumlar da çok daha uzun süre saklanabilir. Örneğin Akasya, Gülibrişim, San salkım, Indigo çalısı (Amorfa froticosa) îğde, Okaliptüs, Sumak ve Sofora tohumlan 10-20 yıl kadar basan ile saklanabilir.
S tein ve Arkadaşlan ise tohumlan saklama süreleri bakımından "mikrobi-otik tohumlar" (3 yıl ve daha az saklanabilen), "mesobiotik" (3-15 yıl saklanabi len) ve "makrobiotik" (15 yıldan daha fazla saklanabilen) tohumlar olmak üzere gene üç gruba ayırmaktadırlar58. Bu aynm da aşağı yukan yukarda verilen kısa, orta ve uzun ömürlü bitki türleri tohumlan paralelinde bir aynmdır.
Genellikle nişastaca zengin tohumlar (Meşe, Kayın v.s.), yağ ve reçinece zengin (Ladin, Çam v.s. gibi) tohumlardan daha çabuk çimlenme kabiliyetlerini kaybederler. Zira yağlı ve reçineli tohumlar kapalı, havasız kaplar içinde ve su içerikleri de az olmaları halinde, bünyelerindeki yağın oksijen alması çok yavaş olmaktadır. Halbuki nişastah tohumlarda nişastanın şeker ve dekstirin haline dö nüşü çok süratli olabilmektedir.
Saklamada, bu tür farklılıkları yanında, etkisi olan diğer önemli faktörlere gelince;
Bu konuda önce tohumun olgunlaşma derecesi gelir. Yani tohumların toplan ma zamanına göre de saklama süreleri fark eder. Sonradan olgunlaşma niteliği ne sahip olan türler dışında, esas olarak olgunlaşmamış tohumların saklanması halinde bunların saklama süreleri, olgunlaştıktan sonra toplanan tohumlara na zaran kısa olur ve zaten düşük olan çimlenme yeteneklerini çok kısa zamanda kaybederler.
Saklamaya etki yapan bir faktör de tohumların su içerikleridir. Daha önce görüldüğü gibi yaş saklanan tohumlar yüksek rutubet içeriklerini kaybetmeleri halinde, depolamada hayatiyetlerini de kaybederken, kuru saklanan tohumlar da bunun aksine rutubet içeriklerinin azlığı oranında uzun süre saklanabilmektedir. Nitekim Rohmeder Avrupa Ladininde % 10-20 rutubet içeren tohumların çim-
58. Stein, W.L., Slabough, P.E., Plummer, A.P. 1974: Harvesting, Processing and Storage of Fruits and Seeds. Seeds of Woody Plants in the United States. Forest. Service U.S. Dept. of Ag. Agriculture Handbook, No.
306
FİDANLIK VE YETİŞTİRME TEKNİĞİ
lenme kabiliyetlerini birkaç sene bile muhafaza edilemediğini, buna mukabil % 8 rutubet içeriğine sahip olanların hayatiyetlerini arzu edilen seviyede 7yıl kadar koruduğunu, % 3 rutubet içerenlerin ise çimleme kabiliyetlerini çok daha uzun süre muhafaza edebildiklerini bildirmektedir. Türkiye 'de yukarıda işaret edildiği gibi kozalaktan tohum çıkartmada uygulanan basit metodlar, yüksek ısı kullanma dan uygulandıklarından, bu metodlarla çıkarılan tohumlar yüksek rutubet içer mektedirler. Bunların, uzun süre saklanmaları gerektiğinde, depolamadan önce rutubet düşürücü makine ve vasıtalarla bu rutubetlerinin azaltılması gerekecek tir. Bu rutubet düşürme, türlere, saklama süre ve olanaklarına göre farklı olacak tır. Ancak düşük rutubet içeriği yanında, bu rutubetin sabit kalmasının da depo lamada önemli olduğu araştırmalarla ortaya konmuştur. Tohumlar düşük rutubet te saklanabilmek için ya ağzı kapalı kaplarda (metal, cam v.s.) tutulmalı veya çu val v.s. gibi açık kaplarda saklanıyor ise bu durumda da onların muhafaza edil diği yerin rutubeti düşük olmalıdır.
Saklama ortamının sıcaklığı da saklama süresine etki yapmaktadır. Daha ön ce verilen örneklerde de görüldüğü gibi sıcaklık düştükçe depolama süreci uzatı labilmektedir. Nitekim normal koşullarda 6 ay kadar güçlükle saklanan Göknar tohumları -17°C'de 3 yıl basan ile saklanabilmiştir. Gene birçok çiçek tohumla rında 4 yıllık bir muhafazadan sonra -15°C'de saklananlar O°C'de saklananlar dan çok daha yüksek çimlenme değerleri vererek bu niteliklerini korumuşlardır.
Bu durumda en uygun bir saklama için şu hususlara uyulması önerilir;
1. Olgun tohumlar saklamaya alınmalıdır.
2. Çimlenme yeteneği yüksek tohumlar saklamaya alınmalıdır. Zira çimlen me yeteneği zayıf tohumlar uzun süre depolanamaz. Çimlenme değeri ekilebilir- lik sınırı üstünde olmak şartıyle çimlenme yeteneği yüksek olmayan tohumlar ön celikle ekilmeli ve en yüksek olanlar ilerde kullanılmak üzere saklamaya alınma lıdır.
3. Toplama, çıkarma ve temizleme işlemlerinde zarar görmemiş tohumlar uzun süre saklanabilir. Bu işlemlerde zarar görmüşler, hayatiyetlerini kısa za manda büyük ölçüde kaybederler.
4. Kuru saklananlar içinde düşük rutubet içeriklerine sahip tohumlar, düşük sıcaklıklardaki depolarda saklanırsa uzun süre muhafaza edilebilir, hastalık ve böcek tahribatı da yavaşlar veya durur. Kuru saklanan tohumlarda düşük sakla ma sıcaklıklarının saklama süresine etkileri daha önce de belirtildiği gibi çok yüksektir. Bu itibarla bu tohumları kutulara veya kaplara mümkün olduğunca ku ru koymak gerekir.
307
PROF. DR. SUAD I. ÜRGENÇ
5. Gerek tohum içindeki rutubet ve gerekse ortam rutubet ve sıcaklığının iniş ler çıkışlar göstermemesi ve sabit olması iyi bir saklama için şarttır, devamlı açı lıp veya defrost yapılan bir buzdolabı veya elektrik kesintileri bu konuda çok men fî etki yapar.
6. Kuru saklanan tohumlar kapları iyice doldurmak ve böylece hava ve ru tubet değişimine az yer kalmalıdır. Tohum kaplarının ağzı iyi kapanmalı mümkün se parafinlenmeli ve sık sık kabın açılıp parti parti tohumların alınmaması için her defalık ihtiyaca uygun büyüklükte kaplar kullanılmalıdır.
7. Depolanacak tohumlar 0°C üstündeki sıcaklıklarda depo edilecekse de zenfekte edilmelidir. % 12 'nin altında rutubet içeren tohumlarda ise mikroorga nizma faaliyeti çok azdır veya yoktur. Zaten ekseri ibrelilerde kozalaktan tohum çıkartma esnasında verilen 40-42°C'lik sıcaklıklar tohum zararlısı böcekleri öl dürür. Bu itibarla kuru saklanan tohumlar % 5 ilâ 12rutubet içeriklerinde ve dü şük sıcaklıklarda zararlılara karşı da emniyetle saklanabilir. Kuru saklama yapıl mayan tür tohumları veya bu koşulların sağlanmadığı kuru tohumlarda tohum za rarlılarına karşı en etkin önlem, kaplara konmadan evvel tohumun 12-48 saat sü re ile karbon bisülfit dumanına tutulmasıdır.
Depolamada çimlenme değeri başarı ile korunmuş bir tohum depolamadan sonra, ekimine kadar geçen süre esnasında bazı hatalı işlemler yapılmış ise haya tiyetini kısmen veya tamamen kaybetmesine neden olunabilir. Bir kere tohum, kullanıcının eline iyi şartlarda intikal etmelidir. Nakil esnasında kuru saklanan to humlarda düşük rutubet içeriklerini korumak üzere tohumlar teneke, plastik, alü minyum kâğıdı, impermeabl kâğıt torbalar içinde muhafaza edilmeli ve kaplan da gerektiğinde tekrar tahta kaplara koyarak tohumlan böyle sevketmelidir. Rutubet li saklanan tohumlar ise; yosun, testere talaş gibi rutubetlendirilen vasatlann konduğu su geçirmeyen kaplar içerisinde sevkedilir. Tohumlar özellikle soğuk depo lardan çıkanldığında sevk esnasında bez torbalarla, rutubetli veya kaloriferli yer lerde bekletilmeleri halinde, çimlenme kabiliyetleri büyük zarara uğrayabilir. Alı cı bu konuda ne kadar itina gösterse de bir posta merkezinde bu kabil bir bekle me tohumu tamamen kullanılmaz hale getirebilir.
Ancak meyvaları nus olan türlerin (Fındık, Meşe, Kayın, Kestane gibi) to humlan serin havalarda sathi kurumaya dayanır. Bu nedenle bunlar çuval ve kap larda açıkta sevkedilebilir.
Ambalaj yönteminin seçimi tohumun türüne, miktanna, transportun cinsine, yolda kalış süresine ve muhtemel hava koşullanna göre yukarıda verilen esaslar çerçevesinde seçilir.
308
FİDANLIK VE YETİŞTİRME TEKNİĞİ
Her tohum kabına gerekli bilgi ve tarihleri taşıyan etiketler, biri kap dışına ve diğer içine olmak üzere konmalıdır.
Hassas tohumlar uzun mesafelere hava yoluyla gönderilmelidir.
Saklanacak tohumlar depolanmadan önce ve daha sonra yöntemleri belirtile cek olan hayatiyet testine tabi tutulmalı ve uzun süre saklanan tohumlarda bir ve ya iki yılda bir bu test tekrarlanmalıdır.
Böylece, saklama şartlan kontrol edilebileceği gibi, hayatiyeti daha uzun saklamaya müsait olmayanların da kullanımını öne almak mümkün olur.
Ağaçlar, çalılar ve diğer süs bitkilerinin tohumlarını ekim mevsimine kadar veya gelecek yılların ihtiyacı için kullanılmak üzere daha uzun süre sağlıklı bir şekilde saklamak gerekir. Bu konu tohum yıllan aralıklı olan türler ile soğuk yö relerde daha büyük önem taşır. Ancak süs bitkileri tohumlarının saklanma koşul lan hakkında bilgiler bugün oldukça sınırlıdır.
Tohumlann ilk ekim mevsimi ekilinceye kadar saklanması yani "kısa sakla ma " daha basit koşullarda gerçekleştirilir. Fakat gelecek yıllarda kullanılmak üze re yapılan saklama yani "uzun saklama " daha ihtimamlı yöntemleri gerektirir.
Tohumlann uzun süre saklanması yani depolanabilmesi için önce saklama süresine etki yapan faktörleri iyi bilmek ve buna göre depolama şartlarını ayarla mak gerekir.
Saklama süresi; bitki türlerine, dolayısıyle o türün mensup olduğu tohum ti pine, tohumun olgunlaşma derecesine, yapılan ön işleme, tohumun çimleme de ğeri ve rutubet içeriğine, saklama ortamının sıcaklık, rutubet ve ışık başta olmak üzere ortam koşullanna, böcek ve mantar zararları ve depolama tarzına göre de ğişir.
303
PROF. DR. SUAD I. ÜRGENÇ
Sağlıklı saklamanın süresi önce türe ve o türün tohum tipine bağlıdır dedik. Tohumlan "kuru saklananlar" ve "rutubetli saklananlar" olarak iki sınıfta top layabiliriz. Örneğin Akasyalar, Erguvanlar kuru, Meşe türleri tohumlan yaş ola rak saklanır.
Son yıllarda yapılan araştırmalarda ise su kaybı durumlanna göre "Orthodox tohumlar" ve "Recalcitrant tohumlar" diye bitki tohumlanm iki gruba ayırma önerilmektedir57.
Buna göre orthodox türlerin tohumları % 5-10 gibi düşük rutubet içerikleri ve düşük sıcaklık koşullarında su ve hava geçirmeyen kaplarda uzun süre başarı ile depolanabilen tohumlardır. Bu tohumların rutubet içerikleri (% 10'un altında olmak üzere) azaldıkça, saklama ortamının sıcaklığı düştükçe (3-5°C ve daha al tı) o oranda daha uzun süre (5 yıl ve daha fazla) saklanabilirler. Bunlar esasta kuru saklanan tohumlardır. Ancak bu tohumlar da uygun olmayan koşullarda uzun süre saklanamaz. Örneğin oda sıcaklığında ekserisi birkaç ay veya bir yılı geçmeyen süreler kadar saklanabilir. Bu konuda soğuk hava depoları veya soğuk ambarlarda saklama uygundur. Küçük miktarda tohumlar ise buzdolabında, hava girmeyen kaplar içinde saklanmalıdır. Atriplex, Purshio Ceanothus, Caragana ve Yalancı akasya türlerinde geçirimsiz kabukları dolayısıyle tohumlar bu şartlarda 10 yıl saklanabilirler. Gene birçok kuru tohumlara sahip ağaç ve çalı türleri ör neğin Cupressus, Libocedrus, Sekoya v.s. tohumları serin ve donma noktasına ya kın (0-4°C) sıcaklıklarda ve ağzı kapalı kaplarda veya rutubeti az depolama şart larında çok uzun süreler saklanabilmektedirler. Fakat çok düşük sıcaklıklarda saklama ekonomik ve dolayısıyle pratik değildir. Yalnız şunu unutmamak gerekir ki, düşük sıcaklıklarda kuru tohumlarda iyi bir saklama için tohumun rutubet içe riğinin de düşük olması gerekir. Nut (nat) tipi meyvalardan, Kızılağaç, Huş, Gür gen, Karya, Fındık, Kayın, Ceviz, Ihlamur, Kayacık, Nothofagus ve Doğu Anado lu için elverişli bir park ağacı olan Zelkova meyvaları kışın depolanabilir. Bun lardan Huş, Gürgen, Karya, Ihlamur, Zelkova tohumları toplandığı zaman nisbe-ten az rutubet içerir. Ancak bunlar iyi havalanma şartlarında tutulmalıdır. Fındık ve Kayın tohumlarında toplandıkları zaman rutubet içerikleri oldukça yüksektir (% 40), bu tohumlar fazla rutubet kaybetmeden saklanabilmelidir. Acer psudop-latanus tohumları da saklamada % 25 'in altındaki nem düzeyine dayanıklı değil dir. Aynı şekilde Gümişi akçaağaç (Acer saccharinum), da nem oranı % 30-34 'in altına düşünce tohumlar hayatiyetlerini kaybetmiştir.
Recalcitrant tohumlar ise esasta yaş saklanan tohumlara tekabül eder. Bun ların saklanması bir kurala uymaz, oldukça yüksek rutubet içeriğinde saklama zo-
57. Gordon, A. G. and Rowe, D.C.F. 1982: Seed Manuel for Ornomental Trees and Shrubs. Forestry Commissi-on, Bulletin No. 59, London.
304
FİDANLIK VE YETİŞTİRME TEKNİĞİ
runluğu vardır. Mutedil bir kurutmaya bile elverişli değillerdir. Oldukça yüksek olan bu rutubet sınır değerleri (örneğin bu sınır Meşe'de türlere göre % 25-40'tır) altına düştüğünde tohum kısa zamanda hayatiyetini kaybeder. Bu grup to humlar uzun süre depolanamaz. Kısa zamanda ekilmeleri gerekir. Bunların çoğu nun çimlenmeleri için bir dinlenme (uyku) devresi geçirmeleri lâzımdır. Bu neden le bu tohumlar bir çimlenme engeli bulunan tohumlar olarak kabul edilir. Hemen ekildiklerinde uyku halini ve çimlenme engelini kışın soğukta doğal koşullarda toprakta geçirmiş olurlar ve ilkbaharda çimlenerek yeni bitkiler oluştururlar. Bu tohumlar doğrudan ekim yastıklarına ekilmese bile yüksek rutubet içerikleri ile açık sahada, serin ve rutubetli şartlarda arazide kazılan bir çukurda kum, turba veya herhangi bir rutubet tutucu materyalle tabakalar halinde bulundurularak veya bu materyalle karışık tutularak "katlama " denilen bu işlem ile muhafazaya alınıp ilkbahara kadar emniyetle saklanabilirler. Bu tohumların rutubet ihtiyacı kar ve yağmur yağışlarıyla karşılanır. Kurak devrelerde rutubetlendirme gerekir. Ancak son yıllarda bu tip tohumlarda da daha uzun süre saklama yöntemleri ge liştirilmiştir. Örneğin genellikle ilkbahara kadar saklanan meşe tohumları -4°C'de dondurularak iki sene saklanabilmektedir. Gene meşelerde (Q robur) to humları hava kurusu turba toprağı veya çam odunu destere talaşı içinde -l°C'de üç yıl ağzı açık kaplar ve çuvallarda saklanabilmiştir. Ancak zaman zaman orta mı, eksilen ağırlığı kadar rutubetlendirmek gerekir.
Ağaç, çalı ve diğer süs bitkileri türlerinden tohumlar saklama açısından:
Kısa ömürlü tohumlar
Orta ömürlü tohumlar
Uzun ömürlü tohumlar diye de üç gruba ayrılabilir.
Tohumları kısa ömürlü olan bitki türlerinde saklama birkaç hafta ile bir iki yıl arasında değişir. Bu sınıfa giren belli başlı türler Kavak, Söğüt, Karaağaç tür leri, Kayın, Göknar, Sedir, Meşe, bazı Akçaağaç türleri, Kızılağaç, Ampelopsis, Aralya, Yalancı servi Kriptomerya, Trabzon hurması, Sığla, Manolya, Mahoniya, Ilgın, Kayacık, Sofora, Spirea, Zelkova, Sumak, Teşbih, Staphylea L., Stavvertia, Delphinium, îberis, Kochia, Yıldız (Allistephus chinensis), Saman çiçeği (He-lichrysum monstrosus) sayılabilir. Bu türleri de kendi aralarında saklama bakı mından gruplandırmak mümkündür. Örneğin bunlar içinde Kavak ve Söğütler 1-4 hafta, Göknar, Meşe, Ceviz ve Fındıklar 1/2 yıl, Huşlar, Kızılağaç ve Karaağaç lar 0,5-1 yıl, Akçaağaç Ihlamur ve Dişbudaklar 1.5yıl kadar çimlenme kabiliyeti ni yüksek oranda muhafaza etmek şartıyla saklanabilirler. Ancak bu bitki cinsle ri, özel yöntemlerle örneğin havası azaltılmış ampuller ve çok düşük sıcaklıklar da örneğin Kavak ve Söğütler 1-2 yıl kadar saklanabilirse de bu ekonomik bir saklama olmaz biz burada pratik saklama yöntemlerine göre bu süreleri vermiş bulu nuyoruz.
Tohumları orta ömürlü olan türlerde tohumlar 4-5 yıl saklanabilir. Bunlar içinde Çam ve Ladin türleri en tipiklerini oluşturur. Diğer süs bitkileri olarak da bu gruba Petunia'lar, Kadife çiçekleri, Hercai menekşe, Verbena gibi bitki tohum-ları da dahildir.
Uzun ömürlü tohumlar da çok daha uzun süre saklanabilir. Örneğin Akasya, Gülibrişim, San salkım, Indigo çalısı (Amorfa froticosa) îğde, Okaliptüs, Sumak ve Sofora tohumlan 10-20 yıl kadar basan ile saklanabilir.
S tein ve Arkadaşlan ise tohumlan saklama süreleri bakımından "mikrobi-otik tohumlar" (3 yıl ve daha az saklanabilen), "mesobiotik" (3-15 yıl saklanabi len) ve "makrobiotik" (15 yıldan daha fazla saklanabilen) tohumlar olmak üzere gene üç gruba ayırmaktadırlar58. Bu aynm da aşağı yukan yukarda verilen kısa, orta ve uzun ömürlü bitki türleri tohumlan paralelinde bir aynmdır.
Genellikle nişastaca zengin tohumlar (Meşe, Kayın v.s.), yağ ve reçinece zengin (Ladin, Çam v.s. gibi) tohumlardan daha çabuk çimlenme kabiliyetlerini kaybederler. Zira yağlı ve reçineli tohumlar kapalı, havasız kaplar içinde ve su içerikleri de az olmaları halinde, bünyelerindeki yağın oksijen alması çok yavaş olmaktadır. Halbuki nişastah tohumlarda nişastanın şeker ve dekstirin haline dö nüşü çok süratli olabilmektedir.
Saklamada, bu tür farklılıkları yanında, etkisi olan diğer önemli faktörlere gelince;
Bu konuda önce tohumun olgunlaşma derecesi gelir. Yani tohumların toplan ma zamanına göre de saklama süreleri fark eder. Sonradan olgunlaşma niteliği ne sahip olan türler dışında, esas olarak olgunlaşmamış tohumların saklanması halinde bunların saklama süreleri, olgunlaştıktan sonra toplanan tohumlara na zaran kısa olur ve zaten düşük olan çimlenme yeteneklerini çok kısa zamanda kaybederler.
Saklamaya etki yapan bir faktör de tohumların su içerikleridir. Daha önce görüldüğü gibi yaş saklanan tohumlar yüksek rutubet içeriklerini kaybetmeleri halinde, depolamada hayatiyetlerini de kaybederken, kuru saklanan tohumlar da bunun aksine rutubet içeriklerinin azlığı oranında uzun süre saklanabilmektedir. Nitekim Rohmeder Avrupa Ladininde % 10-20 rutubet içeren tohumların çim-
58. Stein, W.L., Slabough, P.E., Plummer, A.P. 1974: Harvesting, Processing and Storage of Fruits and Seeds. Seeds of Woody Plants in the United States. Forest. Service U.S. Dept. of Ag. Agriculture Handbook, No.
306
FİDANLIK VE YETİŞTİRME TEKNİĞİ
lenme kabiliyetlerini birkaç sene bile muhafaza edilemediğini, buna mukabil % 8 rutubet içeriğine sahip olanların hayatiyetlerini arzu edilen seviyede 7yıl kadar koruduğunu, % 3 rutubet içerenlerin ise çimleme kabiliyetlerini çok daha uzun süre muhafaza edebildiklerini bildirmektedir. Türkiye 'de yukarıda işaret edildiği gibi kozalaktan tohum çıkartmada uygulanan basit metodlar, yüksek ısı kullanma dan uygulandıklarından, bu metodlarla çıkarılan tohumlar yüksek rutubet içer mektedirler. Bunların, uzun süre saklanmaları gerektiğinde, depolamadan önce rutubet düşürücü makine ve vasıtalarla bu rutubetlerinin azaltılması gerekecek tir. Bu rutubet düşürme, türlere, saklama süre ve olanaklarına göre farklı olacak tır. Ancak düşük rutubet içeriği yanında, bu rutubetin sabit kalmasının da depo lamada önemli olduğu araştırmalarla ortaya konmuştur. Tohumlar düşük rutubet te saklanabilmek için ya ağzı kapalı kaplarda (metal, cam v.s.) tutulmalı veya çu val v.s. gibi açık kaplarda saklanıyor ise bu durumda da onların muhafaza edil diği yerin rutubeti düşük olmalıdır.
Saklama ortamının sıcaklığı da saklama süresine etki yapmaktadır. Daha ön ce verilen örneklerde de görüldüğü gibi sıcaklık düştükçe depolama süreci uzatı labilmektedir. Nitekim normal koşullarda 6 ay kadar güçlükle saklanan Göknar tohumları -17°C'de 3 yıl basan ile saklanabilmiştir. Gene birçok çiçek tohumla rında 4 yıllık bir muhafazadan sonra -15°C'de saklananlar O°C'de saklananlar dan çok daha yüksek çimlenme değerleri vererek bu niteliklerini korumuşlardır.
Bu durumda en uygun bir saklama için şu hususlara uyulması önerilir;
1. Olgun tohumlar saklamaya alınmalıdır.
2. Çimlenme yeteneği yüksek tohumlar saklamaya alınmalıdır. Zira çimlen me yeteneği zayıf tohumlar uzun süre depolanamaz. Çimlenme değeri ekilebilir- lik sınırı üstünde olmak şartıyle çimlenme yeteneği yüksek olmayan tohumlar ön celikle ekilmeli ve en yüksek olanlar ilerde kullanılmak üzere saklamaya alınma lıdır.
3. Toplama, çıkarma ve temizleme işlemlerinde zarar görmemiş tohumlar uzun süre saklanabilir. Bu işlemlerde zarar görmüşler, hayatiyetlerini kısa za manda büyük ölçüde kaybederler.
4. Kuru saklananlar içinde düşük rutubet içeriklerine sahip tohumlar, düşük sıcaklıklardaki depolarda saklanırsa uzun süre muhafaza edilebilir, hastalık ve böcek tahribatı da yavaşlar veya durur. Kuru saklanan tohumlarda düşük sakla ma sıcaklıklarının saklama süresine etkileri daha önce de belirtildiği gibi çok yüksektir. Bu itibarla bu tohumları kutulara veya kaplara mümkün olduğunca ku ru koymak gerekir.
307
PROF. DR. SUAD I. ÜRGENÇ
5. Gerek tohum içindeki rutubet ve gerekse ortam rutubet ve sıcaklığının iniş ler çıkışlar göstermemesi ve sabit olması iyi bir saklama için şarttır, devamlı açı lıp veya defrost yapılan bir buzdolabı veya elektrik kesintileri bu konuda çok men fî etki yapar.
6. Kuru saklanan tohumlar kapları iyice doldurmak ve böylece hava ve ru tubet değişimine az yer kalmalıdır. Tohum kaplarının ağzı iyi kapanmalı mümkün se parafinlenmeli ve sık sık kabın açılıp parti parti tohumların alınmaması için her defalık ihtiyaca uygun büyüklükte kaplar kullanılmalıdır.
7. Depolanacak tohumlar 0°C üstündeki sıcaklıklarda depo edilecekse de zenfekte edilmelidir. % 12 'nin altında rutubet içeren tohumlarda ise mikroorga nizma faaliyeti çok azdır veya yoktur. Zaten ekseri ibrelilerde kozalaktan tohum çıkartma esnasında verilen 40-42°C'lik sıcaklıklar tohum zararlısı böcekleri öl dürür. Bu itibarla kuru saklanan tohumlar % 5 ilâ 12rutubet içeriklerinde ve dü şük sıcaklıklarda zararlılara karşı da emniyetle saklanabilir. Kuru saklama yapıl mayan tür tohumları veya bu koşulların sağlanmadığı kuru tohumlarda tohum za rarlılarına karşı en etkin önlem, kaplara konmadan evvel tohumun 12-48 saat sü re ile karbon bisülfit dumanına tutulmasıdır.
Depolamada çimlenme değeri başarı ile korunmuş bir tohum depolamadan sonra, ekimine kadar geçen süre esnasında bazı hatalı işlemler yapılmış ise haya tiyetini kısmen veya tamamen kaybetmesine neden olunabilir. Bir kere tohum, kullanıcının eline iyi şartlarda intikal etmelidir. Nakil esnasında kuru saklanan to humlarda düşük rutubet içeriklerini korumak üzere tohumlar teneke, plastik, alü minyum kâğıdı, impermeabl kâğıt torbalar içinde muhafaza edilmeli ve kaplan da gerektiğinde tekrar tahta kaplara koyarak tohumlan böyle sevketmelidir. Rutubet li saklanan tohumlar ise; yosun, testere talaş gibi rutubetlendirilen vasatlann konduğu su geçirmeyen kaplar içerisinde sevkedilir. Tohumlar özellikle soğuk depo lardan çıkanldığında sevk esnasında bez torbalarla, rutubetli veya kaloriferli yer lerde bekletilmeleri halinde, çimlenme kabiliyetleri büyük zarara uğrayabilir. Alı cı bu konuda ne kadar itina gösterse de bir posta merkezinde bu kabil bir bekle me tohumu tamamen kullanılmaz hale getirebilir.
Ancak meyvaları nus olan türlerin (Fındık, Meşe, Kayın, Kestane gibi) to humlan serin havalarda sathi kurumaya dayanır. Bu nedenle bunlar çuval ve kap larda açıkta sevkedilebilir.
Ambalaj yönteminin seçimi tohumun türüne, miktanna, transportun cinsine, yolda kalış süresine ve muhtemel hava koşullanna göre yukarıda verilen esaslar çerçevesinde seçilir.
308
FİDANLIK VE YETİŞTİRME TEKNİĞİ
Her tohum kabına gerekli bilgi ve tarihleri taşıyan etiketler, biri kap dışına ve diğer içine olmak üzere konmalıdır.
Hassas tohumlar uzun mesafelere hava yoluyla gönderilmelidir.
Saklanacak tohumlar depolanmadan önce ve daha sonra yöntemleri belirtile cek olan hayatiyet testine tabi tutulmalı ve uzun süre saklanan tohumlarda bir ve ya iki yılda bir bu test tekrarlanmalıdır.
Böylece, saklama şartlan kontrol edilebileceği gibi, hayatiyeti daha uzun saklamaya müsait olmayanların da kullanımını öne almak mümkün olur.