Tweet
2.1.2.1.1.1. Yumuşak (yeşil) Çelikle Üretme
Odunsu bitkilerin henüz odunlaşmamış olan taze ilkbahar sürgünlerinden ha zırlanan yumuşak çelikler birçok süs bitkilerinin üretilmesinde kullanılır.
Bunların en önemlileri:
Açelya, Acer saccarum (Şeker Akçaağacı), Akebia, Amorpha, Ampelopsis, Aralia, Aronia, Baccharis, Berberis, Buddleia veya (Kelebek çalısı) Buxus, Cal-licarpa, Calluna, Calycanthus, Campsis, Caragana, Caryopteris, (serada), Ce-anothus, Cedrus (oldukça zor olmak üzere serada), Celastrus, Ceptalanthus, Cer-cidiphyllum, Cercis, (köklenme zor), Chamaecyparis, Cionanthus, Clematis, Clethra, Colutea, Cornus, Corylopsis, Cotoneaster, Crataegus, Deutzia, Diervil-la, Diospyros, Elaegnus,. Euonymus, (herdemyeşil olanlar), Exochorda, Forsyt-hia, Gaylussacia, Genista, Helesia (kışın serada), Hedera (her zaman yumuşak çelik alınabilir), Hibuscus,Hydrangea (ortanca), Hypericum, Indigofera, Jasmi-num (serada), Kerria, Kolkwitzia, Laburnum, Lespedeza, Ligustrum, Liquidam-bar (köklenme güç), Liriodendron, Lonicera, Magnolia, Malus (çiçek elmaları), Morus, Phillodendron, Philadelphus, Physocarpus, Populus (daha çok sert çelik le), Potentilla, Prunus (erik, kiraz), Robinia, Rosa (serada her zaman), Salix (ek seri sert çelik), Sambucus, Sorbaria, Spiraea, Staphylea, Symphoricarpos, Syrin-ga, Tamarix, Ulmus, Vaccinium, Vıburnum, Vitis, Weigela.
Resim:
Üstte :
124 a.
Köklenmenin kolay olduğu türlerde polieti-len örtü içinde mevcut, yosun veya turba or tamda da çelikler köklendirilebilir.
Harttmann, H.T. and Kester, DE. Plant Propagation Principles and Practi-ces'den.
Bu türler arasında Azelea, Cionanthus, Staphylea, Vıbur num ve Vitis yumuşak çelikleri ilkbaharda alınır. Weigela ve Buddleia çelikleri de erken alın malıdır. Aksi halde geç dikilen bu kabil çeliklerin köklenmeleri için çok uzun bir zaman gerekli dir ve bunlardan yetiştirilen genç fideler tamamen gelişmemiş ola rak kış mevsimine girme duru muyla karşılaşırlar. Bu takdirde kışı geçirmeleri zorlaşır: Diğer leri ise yazın ilk yarısında
genellikle yaz başı daha ziyade haziran hatta müsait yöre ve yıllarda Mayıs sonu alınırlar.- Ancak
Syringa, Caryopteris hem yaz hem de ilkbahar, Hedera ise her mevsim, Güllerde ise serada olmak şartıyla her mevsim kök-lendirilmek üzere çelik alınabilir.
Bu yumuşak çelik alma za manının türlere ve iklim koşulla rına göre isabetli seçimi çelikle rin köklenmesinde çok etkindir. Özellikle bazı süs bitkilerinde tam büyüme esnasında bir veya iki haftalık bir zaman dilimini yakalamak başarının en kritik koşulu olmaktadır. Bu zamanın dışında çelikler bekleneni vermemektedir. Bu ko nuda, yumuşak çelik alınacak zamanın geldiğini, göz deneyimi yanında el muaye nesi yardımı ile de kestirebiliriz. Uygun çelik alma zamanı konusunda eğer sür günlerin ucu henüz çok taze ise, bunlardan alınacak çelik kolaylıkla çürüyeceği dikkate alınmalıdır. Bu itibarla özellikle hızlı büyüyen yumuşak, gevrek sürgün ler çelik için arzu edilmez. Bu konuda, zayıf, ince ve bitkinin az ışık alan iç kı sımlarındaki sürgünler de iyi çelik vermez. Zira bu sürgünler henüz yeterli ölçü de besin maddeleri depolama olanağı sağlayamamıştır. Diğer taraftan sürgün ucu sert olan, dallan itibariyle biraz odunlaşmış, kuvvetli ve aşın kalınlıkta ve ağır olan sürgünlerin ise köklenmesi zor olur veya hiç köklenmezler. En iyi köklenme-yi, bir ölçüde kırılmadan bükülebilen fakat birdenbire büküldüğü zaman da kın-lacak olgunlukta olan ve bitkinin tam güneş gören kısımlanndan ve orta büyüme gösteren dallarından alınan çelikler yapar. Bazı bitkilerde en iyi çelik materyali ni, anacın yan ve dış dallan verir. Bu itibarla anacın tepelerinin kuvvetli budan ması bunlan yan dalar vermeye zorlayarak iyi çelik ürünü alınması sağlanabilir. Ancak sütun ve pramit formlu süs bitkilerinde örneğin sütunvari porsuk formla-nnda, çeliğin en üst uçlardan alınması gerekir.
Yumuşak veya yeşil çelikler daha çabuk ve daha kolay köklenir. Bu çelikler tepe tomurcuğu taşıyan sürgünlerden "baş çeliği" olarak alınır. Buna karşılık sür günün altından yan tomurcukları içerecek şekilde alınan ayak çelikleri tercih edil mez. Zira bunlar daha yavaş köklenirler ve çok zayiat verirler. Bu nedenle, bu ayak çelikleri, ancak materyalin az alınabildiği kıymetli anaçlarda, uç kısımlar yanında bunlardan da istifade için mecburen kullanılmalan durumları dışında,
önerilmez. Ayak çelikleri, sert odunlaşmış çeliklerle üretimde ise tercih edilir. Yu muşak çelikler daima yapraklı olarak, türlere göre değişmekle beraber 5-12 cm boyunda genellikle 2-3 boğumlu olarak hazır lanır ve kesim son boğumun hemen altından yapılır. Ancak çeliğin dip kısmındaki yaprak lar çok büyük ise transpirasyonu azaltmak ve fazla yer kaplamalarını önlemek üzere kıs men kesilerek küçültülür (Resim: 125). An cak bazı türlerde çeliğin üzerinde kalan yap rak sayısı çok önemlidir. Örneğin (Resim: 126, 127)de sürgünün ucundaki yaprakcık boğumu ile ilk yaprak boğumu bırakılan çe liklerin (üst) çok az kök yapmasına karşılık, yaprakcık boğumu ile birlikte 5 boğum yap rak bırakılmış olan Ligustrum çeliklerinin (alttaki) çok iyi köklenmiş oldukları gözlenmektedir.
Çeliğin boyuna göre de toprağa girecek kı sımdaki yapraklar, yukarı doğru çekilerek göv deyi sıyırmadan alınmalı ve çeliklerin üzerin deki bütün çiçek gözleri körletilmelidir.
Çelik alımı ve kesimi sabah er ken saatlerde yapılarak alınan çelik ler hemen nemlendirilmiş çuval ve ya yosun içine serin ve nemli bir ye re alınmalıdır. Çeliklerin birkaç da kika bile olsa güneş altında kalması çok zararlıdır. Onları taze tutmak amacı ile su içinde tutma veya suya batırma ise önerilmez.
Kesilen çeliklerin hemen dikil meleri gerekir. Dikim aralıkları tür lere ve yaprak büyüklüğüne göre değişmekle beraber yaprak kenarla rı birbirine hafif değecek şekilde di kim aralıklarının ayarlanması en iyi yol olur. Köklenme ortamı olarak dişli kum ile turba toprağı karışımı iyi bir ortam oluşturur. Yalnız dişli kum kullanılması halinde % 20 rutubet içer mesi, en iyi havalanma ile kök gelişmesini iyi bir şekilde sağlar. Böyle bir ortamı fazla sulama ise ortamın havalanmasını engeller. 2-3mm boyutlarındaki perlit de bu konuda en iyi havalanmayı sağlayarak kök gelişimini teşvik eden bir ortam oluşturabilir. Azelea, Rhodedondron ve Vaccinium çelikleri düşük pH'a sahip or tamlarda en iyi köklenirler. Lonicera, Spiraea türleri yumuşak çelikleri açıkta ke narları tahtalarla çevrilmiş yastıklarda (Resim: 128) üstleri ilk bir hafta rutubetli çuvalla kapatılarak ve sonra da bunun yerine çıta siperlikler konularak kolaylıkla köklendirilebilir
Büyük yapraklı yumuşak çe liklerde transpirasyon sathını azaltmak için yaprakların kıs men kesilmesi uygun olur.
(Prunus laurocerasus) Saatçioğlu, F. Fidanlık Tekniği'nden.
Çeliklerde yaprak bulunmamasının kök-lenmeye etkisi (Limon'da) Solda yaprak sız çeliklerde köklenme, sağda yapraklı çeliklerde köklenme.
Hartmann, H.T. and Kester, D.E.
Plant Propagation Principles and Practi-
ces'den.
Daha iyi şekil, çelikler altı gübreli, kompostlu iyi toprak ve üstü de bir karış kalınlıkta yukarda belirtilen üretme ortamı, rutubetli olmak üzere konularak ve bunun üstüne de birkaç mm kalınlıkta dişli kum serilerek, bunun üstünde oluştu rulan camekânlı yastıklarda veya plastik tünellerde köklendirilebilir (Resim: 128, 129). Bu şekilde çok başarılı şekilde köklendirme sağlanabilir. Bunun için kış boyunca 10-12°C olarak tu tulan sıcaklık, çeliklerin sonbahar ve kış boyunca köklenmelerinin devamını sağlar ve ilkbaharda kuv vetli fidanlar ortaya çıkar. Hatta ılıman iklimlerde soğuk camekânlarda da bu üretim sağlanabilir. Ancak soğuk yörelerde seralar tercih edilmelidir. Az miktarda çelik üretimi sözkonusu olan fidanlık larda, kasalarda çelik di kimi yapılarak ve soğuk başladığında kasalar içeri seraya veya bu olmazsa koruntulu bir yere alına rak da üretme yapılabilir.
Rcsim: 127. Ligustrum yumuşak çeliklerinde çeliklerin hiç az veya çok yapraklı alınmasının köklenmeye et kileri.
Üstte : Alınırken hiç veya bir sıra yaprak bırakılan çeliklerde köklenme.
Altta : Alınırken beş sıra yaprak bırakılan çeliklerde köklenme.
Mahlstede, J.P. and Haber, E.S. Plant Propagation'dan.
Resim: 128. Kenarlar tahta ile çevrilmiş ve Ustu çıta siperlikle örtül müş bir yumuşak çelik yastığı, önce bir hafta kadar ru tubetli çuvalla yastık kapatılır, sonra onun yerini çıta si perlik alır. Gelecek ilkbaharda çelikler köklenmiş ve re-pikaja hazır hale gelmiştir. Mahlstede. J.P. and Haber, E.S. Plant Propagation'dan.
Yumuşak çeliklerin plastik tünellerde köklendirilmesi,
bu koşullar ilkbahara kadar çok iyi bir köklenme sağlar.
Krüssmann, G. Die Baumschule'den.
Resim: 129.
Kuvvetli ve uzun çe likler köklendirme orta mına doğrudan doğruya batınlır. Çok ince ve has sas çelikler ince bir plan-tuvar yardımıyle dikilir. Dikilen çeliğin altında bir boşluk kalmamalıdır. Di kim işaretlenen sıralar üzerine yapılır. Dikimden hemen sonra yastıklar iyi ce sulanır. Bu suretle çe liklerin ortamla iyi teması da sağlanmış olur. Çelik lerle camekân arasında kalan mesafenin bir karışı aşmaması uygundur. Çelik üretiminin ilk safhalarında camekân yastıklannm tam sıkı bir şekilde kapalı olması istenir. Bu devrede camekânlarda en ufak bir hava ceryanı dahi sakıncalıdır. Bu konuda daimi yeşil ve iğne yapraklı tür çelikleri da ha büyük bir hassasiyet gösterirler. Camekânlar gerektiği halde sabah ve akşam üstü dışında, güneşli zamanlarda gölgelenir.
Yastıklar püskürtme suretiyle günde genellikle 3-5 defa sulanır. Rutubetli ha valarda ise bu sulama 1-2 defaya iner.
Yumuşak çelikler camekânlarda genellikle 3-6 hafta içinde köklenmeye baş lar. Bu sürme, çelik uçlarının sürmesiyle anlaşılır. Çelikler sürmeye başlayıp kök lendikten sonra, kapalı tutulan ve sadece sulama esnasında açılan camekânlar za manla artan oranda açılarak çelikler havalandırılır, köklendikten 8-10 gün sonra da camekânlar tamamen açılır. Bu suretle çeliklerin dış hava şartlarına alışarak sertleşmesi sağlanır. Artık bundan sonra çeliklerin üstü örtülmez, fakat zaman za man gittikçe azalan ölçüde püskürtme yoluyla veya ince süzgeçli kovalarla sula ma yapılır. Ancak fazla ıslaklığın çürümeye neden olabileceği de hatırdan çıkarıl mamalıdır. Sonbaharda (ekim ortasından) bu sulama da kesilerek büyümelerin durması ve genç fidanların olgunlaşması sağlanır. Bu duruma gelen çelikler kışı rahatlıkla ve zararsız olarak geçirirler. Ancak soğuk yörelerde kışın çelikleri don madan korumak için, eğrelti dallarıyla veya gübreyle örtmek önerilmektedir. So ğuk camekânlarda yetişen çeliklerin ise, soğuktan korunmaları için camekânlann daha sıkı kapatılması sağlanmalıdır.
Yumuşak çelik üretimi portatif kasalarda da yapılabilir. Kasalar seraya alınır sa veya çelikler sera yastıklarına dikilirse başarı çok daha yüksek olur.
?ğne yapraklı türlerde de yumuşak çelik olarak sürgün uçlarından faydalanı lır. Bunlar keskin bir bıçakla bir evvelki yılın odunu ile birleştiği yerden kesilerek elde edilir. Chamaecyparis, Thuja ve birçok Juniperus türlerinde alışılagelmiş > olarak yan sürgünlerin kullanılması halinde, çeliklerin kesilmesi yerine odundan koparılarak almmalan daha uygun olur. iğne yapraklı türlerde de yumuşak çelik uzunlukları bitki cinslerine göre değişir. Örneğin Avrupa Ladininde çelikler 10-15 cm uzunluğunda alınırken Yalancı servilerde bunun iki katı boyda alınmaları daha uygun olur. Ancak ne ebatta alınırsa alınsın çelik boyu camekân camına değ-memelidir. Çeliğin toprağa girecek kısmı ise yapraklılarda olduğu gibi iğne yap raklardan temizlenir.
Çeliklerin köklenme süreleri çok değişik olur. Bufark aynı türün çelikleri arasında dahi gözlenebilir. Genellikle 3-6 haftada köklenme başlar fakat bazı çe likler altı haftada köklenebildiği halde, bazılarında da bu süre 9-10 aya kadar uza yabilir. Ancak yumuşak çeliklerde bu süre genellikle daha kısa olur. Hele came kânlarda genellikle 3-6 haftada ekseri türlerde bu köklenme gerçekleşebilmekte dir. Hatta bazı Lonicera, (L. nitida, L. pileaca)we Evonymus (E. fortinei) türleri birkaç haftada hemen köklenirler ve köklendikten sonra da kısa bir süre içersinde istenen sertliğe ulaşırlar. Ancak bazı türler örneğin Berberis, Cotoneaster, Ilex, Pyracantha türlerinde köklenme genellikle uzun süre hatta gelecek yılın Mayıs ortasını veya Haziran başını bulabilir.
Yumuşak veya yeşil çelik üretimi, anaçlar seralara veya sıcaklığı 12-15°C'de tutulabilen yer ve sıcak camekânlara alınarak ve sürmeleri sağlanarak kışın da gerçekleştirilebilir. Yazın yumuşak çelikle üretilen birçok türlerde bukabil bir kış üretimi mümkündür. Ancak bu üretim, sera veya sıcaklığı 18-20°C'nin altına düş meyen sıcak camekânlarda yapılabilir. Böylece çelik çalışmaları için iş, mevsim lere daha dengeli bir şekilde dağıtılabilir. Böyle bir kış üretimi sözkonusu oldu ğunda anaç yetiştirmeye özel bir itina gerekir. Bunun için bir yıl önce ilkbaharda özenle seçilen anaçlar büyük saksılara dikilir ve saksılar açık alanda yastık topra ğına gömülür, iyi sulanarak, gübrelenerek ve bakımlarına itina edilerek zengin dallanma yapmaları sağlanır. Yaz ve Sonbahar mevsimi için dışarda son çelikler alındıktan sonra sonbaharda, eğer yapraklarını döken bir tür ise, yaprak dökümü nü takiben anaç saksıları seranın serin kısmına (10°C) alınır. Burada kök faaliye ti başlayınca daha sıcak (15°C) kısmına intikal ettirilir veya mevcut kısmın sıcak lığı yükseltilerek bu sıcaklık sağlanır. Fidanlarda sürgünler teşekkül edip kâfi öl çüde gelişince, sürgün uçlarından çelikler alınarak serada köklendirme ortamları na dikilirler. Aynı anaçlardan birkaç hafta sonra tekrar çelik alınabilir. Zira çelik almak için her kesişte fidan alttaki sürgünden sürerek kısa zamanda yeni çelik materyali verecektir. Böylece aynı anaçtan birkaç defa çelik elde edildikten son ra sürgün verme durunca anaç seradan alınır. Anaç açık yastıklara tekrar gömülüp müteakip kışa doğru tekrar seraya alınmak suretiyle birkaç yıl kullanılabilir. Se rada veya camekânda çeliklerin iyi köklenmeleri için, plastik (0.03 mm kalınlı ğında polietilen en uygun) hava alışverişini sağlayan fakat rutubeti muhafaza eden ince bir örtüyle örtülmelerinde fayda büyüktür. Böylece örtü altındaki hava sahası daralır ve nisbi rutubeti yüksek bir ortam oluşarak çeliklerin transpirasyo-nu en aza iner. Böylece çelikler gergin ve taze kalır. Hatta kışın havanın kapalı ol duğu aylarda bile bu örtü ışıklanmayı engellemez. Ancak yazın sıcak aylardaki üretimde bu örtü dikkat ve itinayı gerektirir. Zira güneş etkisiyle örtü altındaki sı caklık birdenbire yükselip çelikleri öldürebilir. Bunu önlemek için plastik örtünün tünel biçiminde gerilmesi veya demir veya ağaç çerçevelere gerilmesi suretiyle yüksek örtü tünel tipinde bir örtünün kullanılması uygun olur. çeliklerin köklenip sürgün vermeye başladıkları zaman, plastik örtünün alınması gerekir. Zira köklen-me zamanında günde birkaç saat örtü açılarak, çeliklerin daha iyi havalanıp, bir ölçüde kuruyarak mantar etkilerinin önlenmesi sağlanabilir. Ayrıca polietilen ör tünün her yıl yenilenmesi de uygun olur. Zira eski kirlenmiş plastik örtülerde ışık entanzitesinde azalma gözlendiği gibi, oluşan büyük ve kalın su damlacıkları da çelikler üzerine düşerek zararlı etki yapar.
Diğer şekillerde de kapalı tutulan yastıklar mutedil bir gölgeleme ve püskürtme ile sulanmakla beraber köklenme başlandığında seranın havalanmasına da iti na göstermek gerekir, ilkbahar sonunda Haziran'a kadar köklenen ve gelişen fi deler iyi hazırlanmış saksılarda şaşırtılabilir.
(Resim: 130) çeşitli süs bitkilerinde yumuşak çelik çalışmalarını, (Resim: 131) ve (Resim 132)'de amatörce köklendirmenin ev şartlarında kolaylıkla nasıl sağlanabileceğini göstermektedir.
Resim: 130. Çeşitli süs bitkilerinde yumuşak çeliklerin köklenmesi.
Üstte : Geç ilkbaharda genç sürgünlerden alınan Myrtus, Pyracantha, Oleander ve Veronica çelikleri.
Altta : Aynı çeliklerin köklenmiş durumları.
Hartmann/Kester'den.
Odunsu bitkilerin henüz odunlaşmamış olan taze ilkbahar sürgünlerinden ha zırlanan yumuşak çelikler birçok süs bitkilerinin üretilmesinde kullanılır.
Bunların en önemlileri:
Açelya, Acer saccarum (Şeker Akçaağacı), Akebia, Amorpha, Ampelopsis, Aralia, Aronia, Baccharis, Berberis, Buddleia veya (Kelebek çalısı) Buxus, Cal-licarpa, Calluna, Calycanthus, Campsis, Caragana, Caryopteris, (serada), Ce-anothus, Cedrus (oldukça zor olmak üzere serada), Celastrus, Ceptalanthus, Cer-cidiphyllum, Cercis, (köklenme zor), Chamaecyparis, Cionanthus, Clematis, Clethra, Colutea, Cornus, Corylopsis, Cotoneaster, Crataegus, Deutzia, Diervil-la, Diospyros, Elaegnus,. Euonymus, (herdemyeşil olanlar), Exochorda, Forsyt-hia, Gaylussacia, Genista, Helesia (kışın serada), Hedera (her zaman yumuşak çelik alınabilir), Hibuscus,Hydrangea (ortanca), Hypericum, Indigofera, Jasmi-num (serada), Kerria, Kolkwitzia, Laburnum, Lespedeza, Ligustrum, Liquidam-bar (köklenme güç), Liriodendron, Lonicera, Magnolia, Malus (çiçek elmaları), Morus, Phillodendron, Philadelphus, Physocarpus, Populus (daha çok sert çelik le), Potentilla, Prunus (erik, kiraz), Robinia, Rosa (serada her zaman), Salix (ek seri sert çelik), Sambucus, Sorbaria, Spiraea, Staphylea, Symphoricarpos, Syrin-ga, Tamarix, Ulmus, Vaccinium, Vıburnum, Vitis, Weigela.
Resim:
Üstte :
124 a.
Köklenmenin kolay olduğu türlerde polieti-len örtü içinde mevcut, yosun veya turba or tamda da çelikler köklendirilebilir.
Harttmann, H.T. and Kester, DE. Plant Propagation Principles and Practi-ces'den.
Bu türler arasında Azelea, Cionanthus, Staphylea, Vıbur num ve Vitis yumuşak çelikleri ilkbaharda alınır. Weigela ve Buddleia çelikleri de erken alın malıdır. Aksi halde geç dikilen bu kabil çeliklerin köklenmeleri için çok uzun bir zaman gerekli dir ve bunlardan yetiştirilen genç fideler tamamen gelişmemiş ola rak kış mevsimine girme duru muyla karşılaşırlar. Bu takdirde kışı geçirmeleri zorlaşır: Diğer leri ise yazın ilk yarısında
genellikle yaz başı daha ziyade haziran hatta müsait yöre ve yıllarda Mayıs sonu alınırlar.- Ancak
Syringa, Caryopteris hem yaz hem de ilkbahar, Hedera ise her mevsim, Güllerde ise serada olmak şartıyla her mevsim kök-lendirilmek üzere çelik alınabilir.
Bu yumuşak çelik alma za manının türlere ve iklim koşulla rına göre isabetli seçimi çelikle rin köklenmesinde çok etkindir. Özellikle bazı süs bitkilerinde tam büyüme esnasında bir veya iki haftalık bir zaman dilimini yakalamak başarının en kritik koşulu olmaktadır. Bu zamanın dışında çelikler bekleneni vermemektedir. Bu ko nuda, yumuşak çelik alınacak zamanın geldiğini, göz deneyimi yanında el muaye nesi yardımı ile de kestirebiliriz. Uygun çelik alma zamanı konusunda eğer sür günlerin ucu henüz çok taze ise, bunlardan alınacak çelik kolaylıkla çürüyeceği dikkate alınmalıdır. Bu itibarla özellikle hızlı büyüyen yumuşak, gevrek sürgün ler çelik için arzu edilmez. Bu konuda, zayıf, ince ve bitkinin az ışık alan iç kı sımlarındaki sürgünler de iyi çelik vermez. Zira bu sürgünler henüz yeterli ölçü de besin maddeleri depolama olanağı sağlayamamıştır. Diğer taraftan sürgün ucu sert olan, dallan itibariyle biraz odunlaşmış, kuvvetli ve aşın kalınlıkta ve ağır olan sürgünlerin ise köklenmesi zor olur veya hiç köklenmezler. En iyi köklenme-yi, bir ölçüde kırılmadan bükülebilen fakat birdenbire büküldüğü zaman da kın-lacak olgunlukta olan ve bitkinin tam güneş gören kısımlanndan ve orta büyüme gösteren dallarından alınan çelikler yapar. Bazı bitkilerde en iyi çelik materyali ni, anacın yan ve dış dallan verir. Bu itibarla anacın tepelerinin kuvvetli budan ması bunlan yan dalar vermeye zorlayarak iyi çelik ürünü alınması sağlanabilir. Ancak sütun ve pramit formlu süs bitkilerinde örneğin sütunvari porsuk formla-nnda, çeliğin en üst uçlardan alınması gerekir.
Yumuşak veya yeşil çelikler daha çabuk ve daha kolay köklenir. Bu çelikler tepe tomurcuğu taşıyan sürgünlerden "baş çeliği" olarak alınır. Buna karşılık sür günün altından yan tomurcukları içerecek şekilde alınan ayak çelikleri tercih edil mez. Zira bunlar daha yavaş köklenirler ve çok zayiat verirler. Bu nedenle, bu ayak çelikleri, ancak materyalin az alınabildiği kıymetli anaçlarda, uç kısımlar yanında bunlardan da istifade için mecburen kullanılmalan durumları dışında,
önerilmez. Ayak çelikleri, sert odunlaşmış çeliklerle üretimde ise tercih edilir. Yu muşak çelikler daima yapraklı olarak, türlere göre değişmekle beraber 5-12 cm boyunda genellikle 2-3 boğumlu olarak hazır lanır ve kesim son boğumun hemen altından yapılır. Ancak çeliğin dip kısmındaki yaprak lar çok büyük ise transpirasyonu azaltmak ve fazla yer kaplamalarını önlemek üzere kıs men kesilerek küçültülür (Resim: 125). An cak bazı türlerde çeliğin üzerinde kalan yap rak sayısı çok önemlidir. Örneğin (Resim: 126, 127)de sürgünün ucundaki yaprakcık boğumu ile ilk yaprak boğumu bırakılan çe liklerin (üst) çok az kök yapmasına karşılık, yaprakcık boğumu ile birlikte 5 boğum yap rak bırakılmış olan Ligustrum çeliklerinin (alttaki) çok iyi köklenmiş oldukları gözlenmektedir.
Çeliğin boyuna göre de toprağa girecek kı sımdaki yapraklar, yukarı doğru çekilerek göv deyi sıyırmadan alınmalı ve çeliklerin üzerin deki bütün çiçek gözleri körletilmelidir.
Çelik alımı ve kesimi sabah er ken saatlerde yapılarak alınan çelik ler hemen nemlendirilmiş çuval ve ya yosun içine serin ve nemli bir ye re alınmalıdır. Çeliklerin birkaç da kika bile olsa güneş altında kalması çok zararlıdır. Onları taze tutmak amacı ile su içinde tutma veya suya batırma ise önerilmez.
Kesilen çeliklerin hemen dikil meleri gerekir. Dikim aralıkları tür lere ve yaprak büyüklüğüne göre değişmekle beraber yaprak kenarla rı birbirine hafif değecek şekilde di kim aralıklarının ayarlanması en iyi yol olur. Köklenme ortamı olarak dişli kum ile turba toprağı karışımı iyi bir ortam oluşturur. Yalnız dişli kum kullanılması halinde % 20 rutubet içer mesi, en iyi havalanma ile kök gelişmesini iyi bir şekilde sağlar. Böyle bir ortamı fazla sulama ise ortamın havalanmasını engeller. 2-3mm boyutlarındaki perlit de bu konuda en iyi havalanmayı sağlayarak kök gelişimini teşvik eden bir ortam oluşturabilir. Azelea, Rhodedondron ve Vaccinium çelikleri düşük pH'a sahip or tamlarda en iyi köklenirler. Lonicera, Spiraea türleri yumuşak çelikleri açıkta ke narları tahtalarla çevrilmiş yastıklarda (Resim: 128) üstleri ilk bir hafta rutubetli çuvalla kapatılarak ve sonra da bunun yerine çıta siperlikler konularak kolaylıkla köklendirilebilir
Büyük yapraklı yumuşak çe liklerde transpirasyon sathını azaltmak için yaprakların kıs men kesilmesi uygun olur.
(Prunus laurocerasus) Saatçioğlu, F. Fidanlık Tekniği'nden.
Çeliklerde yaprak bulunmamasının kök-lenmeye etkisi (Limon'da) Solda yaprak sız çeliklerde köklenme, sağda yapraklı çeliklerde köklenme.
Hartmann, H.T. and Kester, D.E.
Plant Propagation Principles and Practi-
ces'den.
Daha iyi şekil, çelikler altı gübreli, kompostlu iyi toprak ve üstü de bir karış kalınlıkta yukarda belirtilen üretme ortamı, rutubetli olmak üzere konularak ve bunun üstüne de birkaç mm kalınlıkta dişli kum serilerek, bunun üstünde oluştu rulan camekânlı yastıklarda veya plastik tünellerde köklendirilebilir (Resim: 128, 129). Bu şekilde çok başarılı şekilde köklendirme sağlanabilir. Bunun için kış boyunca 10-12°C olarak tu tulan sıcaklık, çeliklerin sonbahar ve kış boyunca köklenmelerinin devamını sağlar ve ilkbaharda kuv vetli fidanlar ortaya çıkar. Hatta ılıman iklimlerde soğuk camekânlarda da bu üretim sağlanabilir. Ancak soğuk yörelerde seralar tercih edilmelidir. Az miktarda çelik üretimi sözkonusu olan fidanlık larda, kasalarda çelik di kimi yapılarak ve soğuk başladığında kasalar içeri seraya veya bu olmazsa koruntulu bir yere alına rak da üretme yapılabilir.
Rcsim: 127. Ligustrum yumuşak çeliklerinde çeliklerin hiç az veya çok yapraklı alınmasının köklenmeye et kileri.
Üstte : Alınırken hiç veya bir sıra yaprak bırakılan çeliklerde köklenme.
Altta : Alınırken beş sıra yaprak bırakılan çeliklerde köklenme.
Mahlstede, J.P. and Haber, E.S. Plant Propagation'dan.
Resim: 128. Kenarlar tahta ile çevrilmiş ve Ustu çıta siperlikle örtül müş bir yumuşak çelik yastığı, önce bir hafta kadar ru tubetli çuvalla yastık kapatılır, sonra onun yerini çıta si perlik alır. Gelecek ilkbaharda çelikler köklenmiş ve re-pikaja hazır hale gelmiştir. Mahlstede. J.P. and Haber, E.S. Plant Propagation'dan.
Yumuşak çeliklerin plastik tünellerde köklendirilmesi,
bu koşullar ilkbahara kadar çok iyi bir köklenme sağlar.
Krüssmann, G. Die Baumschule'den.
Resim: 129.
Kuvvetli ve uzun çe likler köklendirme orta mına doğrudan doğruya batınlır. Çok ince ve has sas çelikler ince bir plan-tuvar yardımıyle dikilir. Dikilen çeliğin altında bir boşluk kalmamalıdır. Di kim işaretlenen sıralar üzerine yapılır. Dikimden hemen sonra yastıklar iyi ce sulanır. Bu suretle çe liklerin ortamla iyi teması da sağlanmış olur. Çelik lerle camekân arasında kalan mesafenin bir karışı aşmaması uygundur. Çelik üretiminin ilk safhalarında camekân yastıklannm tam sıkı bir şekilde kapalı olması istenir. Bu devrede camekânlarda en ufak bir hava ceryanı dahi sakıncalıdır. Bu konuda daimi yeşil ve iğne yapraklı tür çelikleri da ha büyük bir hassasiyet gösterirler. Camekânlar gerektiği halde sabah ve akşam üstü dışında, güneşli zamanlarda gölgelenir.
Yastıklar püskürtme suretiyle günde genellikle 3-5 defa sulanır. Rutubetli ha valarda ise bu sulama 1-2 defaya iner.
Yumuşak çelikler camekânlarda genellikle 3-6 hafta içinde köklenmeye baş lar. Bu sürme, çelik uçlarının sürmesiyle anlaşılır. Çelikler sürmeye başlayıp kök lendikten sonra, kapalı tutulan ve sadece sulama esnasında açılan camekânlar za manla artan oranda açılarak çelikler havalandırılır, köklendikten 8-10 gün sonra da camekânlar tamamen açılır. Bu suretle çeliklerin dış hava şartlarına alışarak sertleşmesi sağlanır. Artık bundan sonra çeliklerin üstü örtülmez, fakat zaman za man gittikçe azalan ölçüde püskürtme yoluyla veya ince süzgeçli kovalarla sula ma yapılır. Ancak fazla ıslaklığın çürümeye neden olabileceği de hatırdan çıkarıl mamalıdır. Sonbaharda (ekim ortasından) bu sulama da kesilerek büyümelerin durması ve genç fidanların olgunlaşması sağlanır. Bu duruma gelen çelikler kışı rahatlıkla ve zararsız olarak geçirirler. Ancak soğuk yörelerde kışın çelikleri don madan korumak için, eğrelti dallarıyla veya gübreyle örtmek önerilmektedir. So ğuk camekânlarda yetişen çeliklerin ise, soğuktan korunmaları için camekânlann daha sıkı kapatılması sağlanmalıdır.
Yumuşak çelik üretimi portatif kasalarda da yapılabilir. Kasalar seraya alınır sa veya çelikler sera yastıklarına dikilirse başarı çok daha yüksek olur.
?ğne yapraklı türlerde de yumuşak çelik olarak sürgün uçlarından faydalanı lır. Bunlar keskin bir bıçakla bir evvelki yılın odunu ile birleştiği yerden kesilerek elde edilir. Chamaecyparis, Thuja ve birçok Juniperus türlerinde alışılagelmiş > olarak yan sürgünlerin kullanılması halinde, çeliklerin kesilmesi yerine odundan koparılarak almmalan daha uygun olur. iğne yapraklı türlerde de yumuşak çelik uzunlukları bitki cinslerine göre değişir. Örneğin Avrupa Ladininde çelikler 10-15 cm uzunluğunda alınırken Yalancı servilerde bunun iki katı boyda alınmaları daha uygun olur. Ancak ne ebatta alınırsa alınsın çelik boyu camekân camına değ-memelidir. Çeliğin toprağa girecek kısmı ise yapraklılarda olduğu gibi iğne yap raklardan temizlenir.
Çeliklerin köklenme süreleri çok değişik olur. Bufark aynı türün çelikleri arasında dahi gözlenebilir. Genellikle 3-6 haftada köklenme başlar fakat bazı çe likler altı haftada köklenebildiği halde, bazılarında da bu süre 9-10 aya kadar uza yabilir. Ancak yumuşak çeliklerde bu süre genellikle daha kısa olur. Hele came kânlarda genellikle 3-6 haftada ekseri türlerde bu köklenme gerçekleşebilmekte dir. Hatta bazı Lonicera, (L. nitida, L. pileaca)we Evonymus (E. fortinei) türleri birkaç haftada hemen köklenirler ve köklendikten sonra da kısa bir süre içersinde istenen sertliğe ulaşırlar. Ancak bazı türler örneğin Berberis, Cotoneaster, Ilex, Pyracantha türlerinde köklenme genellikle uzun süre hatta gelecek yılın Mayıs ortasını veya Haziran başını bulabilir.
Yumuşak veya yeşil çelik üretimi, anaçlar seralara veya sıcaklığı 12-15°C'de tutulabilen yer ve sıcak camekânlara alınarak ve sürmeleri sağlanarak kışın da gerçekleştirilebilir. Yazın yumuşak çelikle üretilen birçok türlerde bukabil bir kış üretimi mümkündür. Ancak bu üretim, sera veya sıcaklığı 18-20°C'nin altına düş meyen sıcak camekânlarda yapılabilir. Böylece çelik çalışmaları için iş, mevsim lere daha dengeli bir şekilde dağıtılabilir. Böyle bir kış üretimi sözkonusu oldu ğunda anaç yetiştirmeye özel bir itina gerekir. Bunun için bir yıl önce ilkbaharda özenle seçilen anaçlar büyük saksılara dikilir ve saksılar açık alanda yastık topra ğına gömülür, iyi sulanarak, gübrelenerek ve bakımlarına itina edilerek zengin dallanma yapmaları sağlanır. Yaz ve Sonbahar mevsimi için dışarda son çelikler alındıktan sonra sonbaharda, eğer yapraklarını döken bir tür ise, yaprak dökümü nü takiben anaç saksıları seranın serin kısmına (10°C) alınır. Burada kök faaliye ti başlayınca daha sıcak (15°C) kısmına intikal ettirilir veya mevcut kısmın sıcak lığı yükseltilerek bu sıcaklık sağlanır. Fidanlarda sürgünler teşekkül edip kâfi öl çüde gelişince, sürgün uçlarından çelikler alınarak serada köklendirme ortamları na dikilirler. Aynı anaçlardan birkaç hafta sonra tekrar çelik alınabilir. Zira çelik almak için her kesişte fidan alttaki sürgünden sürerek kısa zamanda yeni çelik materyali verecektir. Böylece aynı anaçtan birkaç defa çelik elde edildikten son ra sürgün verme durunca anaç seradan alınır. Anaç açık yastıklara tekrar gömülüp müteakip kışa doğru tekrar seraya alınmak suretiyle birkaç yıl kullanılabilir. Se rada veya camekânda çeliklerin iyi köklenmeleri için, plastik (0.03 mm kalınlı ğında polietilen en uygun) hava alışverişini sağlayan fakat rutubeti muhafaza eden ince bir örtüyle örtülmelerinde fayda büyüktür. Böylece örtü altındaki hava sahası daralır ve nisbi rutubeti yüksek bir ortam oluşarak çeliklerin transpirasyo-nu en aza iner. Böylece çelikler gergin ve taze kalır. Hatta kışın havanın kapalı ol duğu aylarda bile bu örtü ışıklanmayı engellemez. Ancak yazın sıcak aylardaki üretimde bu örtü dikkat ve itinayı gerektirir. Zira güneş etkisiyle örtü altındaki sı caklık birdenbire yükselip çelikleri öldürebilir. Bunu önlemek için plastik örtünün tünel biçiminde gerilmesi veya demir veya ağaç çerçevelere gerilmesi suretiyle yüksek örtü tünel tipinde bir örtünün kullanılması uygun olur. çeliklerin köklenip sürgün vermeye başladıkları zaman, plastik örtünün alınması gerekir. Zira köklen-me zamanında günde birkaç saat örtü açılarak, çeliklerin daha iyi havalanıp, bir ölçüde kuruyarak mantar etkilerinin önlenmesi sağlanabilir. Ayrıca polietilen ör tünün her yıl yenilenmesi de uygun olur. Zira eski kirlenmiş plastik örtülerde ışık entanzitesinde azalma gözlendiği gibi, oluşan büyük ve kalın su damlacıkları da çelikler üzerine düşerek zararlı etki yapar.
Diğer şekillerde de kapalı tutulan yastıklar mutedil bir gölgeleme ve püskürtme ile sulanmakla beraber köklenme başlandığında seranın havalanmasına da iti na göstermek gerekir, ilkbahar sonunda Haziran'a kadar köklenen ve gelişen fi deler iyi hazırlanmış saksılarda şaşırtılabilir.
(Resim: 130) çeşitli süs bitkilerinde yumuşak çelik çalışmalarını, (Resim: 131) ve (Resim 132)'de amatörce köklendirmenin ev şartlarında kolaylıkla nasıl sağlanabileceğini göstermektedir.
Resim: 130. Çeşitli süs bitkilerinde yumuşak çeliklerin köklenmesi.
Üstte : Geç ilkbaharda genç sürgünlerden alınan Myrtus, Pyracantha, Oleander ve Veronica çelikleri.
Altta : Aynı çeliklerin köklenmiş durumları.
Hartmann/Kester'den.