Soğutmanın Amacı
Soğuk günlerde serin ısıtılması yanında, sıcak günlerde serin soğutulması da önemlidir. Memleketimizde özellikle sahil bölgelerinde kısa bir ısıtma periyodunu takiben gündüz öğle saatlerinde hava sıcaklığı çok artar. Yaz aylarında ise serde yetiştiricilik yapılmaz hale getirir. Yine Karadeniz ve İçanadolu gibi Şubat-Kasım arasında üretim yapılan yerlerde yaz sıcaklarından seri korumak gerekir. Çünkü ser içinde meydana gelen yüksek sıcaklık, güneş ışıklarının ısıtıcı gücünün yükselmesi ve serin bir kapan gibi bu sıcaklığı tutmasıyla ortaya çıkar. Serde havalandırma bile yapılsa, içerde biriken yüksek sıcaklığı düşürmeğe olanak yoktur. Daha önceki konularda işlediğimiz bir bilgiyi (s. 39) burada bir kere daha tekrarlayalm. Güneş ışıklarının enerjisi kcal/m2/h olarak ölçülür. Havanın bulutsuz olduğu günlerde güneş ışıkları bir engelle karşılaşmadan ser içine girer. Gelen güneş ışıklarının miktarı, bölgesel şartlara bağlı kalarak değişmekle beraber ilkbahar ve yaz Aylarında memleketimiz için 550-950 kcal/m2/h arasındadır. Bu değeri ortalama 750 kcal/m2/h kabul edebiliriz. Meteoroloji uzmanlarına göre toplam güneş ışıklarının %30-40 ısıtma enerjisine dönüşmektedir. Bu durumda 750 kcal/m2/h değeri ısıtma enerjisi olarak 250-300 kcal/m2/h eder. Ayrıca ser konstrüksüyonundan ileri gelen refleksiyon, absorbsiyon ve örtü malzemesi kirlenmesi yoluyla gelen güneş ışıklarının %20-30'u kaybolmaktadır. Böylece ser içine giren toplam güneş ışıkları miktarı 50-100 kcal/m2/h olmaktadır. 1000 m2lik taban alanı olan örnek serimizde ser içinde 20°C sıcaklık oluşturmak için istenen ısı miktarı Q = 114725 kcal/h olup, bunun 1 m2ye düşen miktarı 114 kcal/m2/h 'tır. Sere giren güneş ışıklarıyla bu değeri karşılaştırdığımızda, güneş olduğu sürece seri ısıtmada yeterli olduğunu görürüz. Kaldı ki, öğle saatlerinde-ki yoğun güneş enerjisiyle ısınan serde sıcaklık 50-70°C'ye kadar bile çıkabilir.
Almanya'da KİNG (1969-1970) tarafından öğle saatlerinde yapılan ölçmelerde, bitkiyle dolu bir serde ortalama 300 kcal/m2/h değeri ölçülmüştür.
Fazla güneşli günlerde serde gölgeleme yaparak güneş ışıklarının ser içine girmesini engelleyip, seri ısıtmasını kısmen ortadan kaldırabiliriz. İyi bir dış gölgelemede güneş ışıklarının %50-60'ı tutulabilir. Bu durumda 350-450 kcal/m2/h'lik ısınma değeri 150 kcal/m2/h'a düşer. Bu değer bile serdeki sıcaklığın 30-35°C'ye çıkmasını sağlar. Yani bitkilerin ortalama istemiş olduğu 20°C'nin 10-15°C fazlası bir değerdir.
Serdeki yüksek sıcaklıklar daha önce değindiğimiz gibi, bitkilerdeki seksüel gelişmeye olumsuz yönde etki yaparak, onların çiçek tomurcuğu oluşturmalarını, çiçek açıp, döllenip, meyve vermelerini engeller. Böylece meyvesi yenen bitkilerde verim büyük ölçüde düşer.Serde sıcaklığın yükselmesi, ser içindeki hava nemini düşürür. Kurak hava bitkilerdeki terlemeyi kamçılar. Ancak kökler vasıtasıyla alman su, yapraklardan kaybolan suyu karşılayamadığından, bitkilerde su sıkıntısı baş gösterir ve bitkilerde yüksek sıcaklıktan kaynaklanan bir takım fizyolojik rahatsızlıkların, hastalıkların ortaya çıkmasına neden olur. Bu durumda yaprakları, kökleri, yumruları yenen sebzelerde bu organların iyi oluşmamasına ve büyük kalite düşüşlerine sebebiyet verir.
Yüksek sıcaklıktaki bir serde, ayrıca bitkilerde kök hastalıkları ve nematod, kök kurtlarının yaptığı zararlanmalar varsa, su sıkıntısı hat safhaya çıkar ve bitkilerde ölüm bile görülür.
Bitkilerin yüksek sıcaklığa dayanma güçleri hiç şüphesiz farklılık gösterir. Yazlık sebzelerden Hıyar ve Domateslerde üst sınır 35-40°C iken, kışlık sebzelerde Marul ve Kıvırcıklarda 20-30°C'dir. Sıcaklığın artması özellikle az sıcaktan hoşlanan sebzelerde yaprak, meyve yanıkları, kavrulmaları meydana getirir.
Genelde ser hava sıcaklığı ölçülerek, ser içi sıcaklığı ayarlanır. Oysa esas bitki iç sıcaklığını ölçmek ye ona göre ser hava sıcaklığını ayarlamak daha doğrudur. Bitki iç sıcaklığı, duruma göre ser içi sıcaklığının altında veya üstünde olabilir. Eğer bitkiler az ışık alıyor ve fazla terleme yapıyorsa, bitki sıcaklığı genelde ser içi sıcaklığından daha düşük bir değer gösterir. Tersi bitki fazla ışık alıyor ve terleme yapamıyorsa, bitki sıcaklığı ser sıcaklığının üstündedir. Ancak bitki sıcaklığını ölçmek oldukça zordur. Bitki sıcaklığı ile ser hava sıcaklığı arasında kısmen bir yakınlık sağlamak amacıyla, ser hava sıcaklığını ölçmek üzere asılan termometrelerin bitkilerin yakın yerlerine, hatta temas eder şekilde konulmasında fayda vardır.
Soğutmanın amacı, serde meydana gelen bu yüksek sıcaklıkları ortadan kaldırmaktır. Serlerde yüksek sıcaklıkların düşürülmesinde çeşitli uygulamalar yapılabilir. Bu uygulamaların sonuç vermesi bazen birisinin yalnız başına kullanmasıyla yeterli olabildiği gibi, bazen bir ikisinin veya üçünün bir arada uygulama ile de yapılabilir. Bu uygulamalar serde oluşan sıcaklık miktarı bağlı olarak devreye girer.
