Gölgeleme
Gölgelemenin amacı güneş ışıklarının bitkilere ulaşmasını engellemektir. Bu durumda güneşin hem ısıtıcı ve hem de ışıklan büyük ölçüde tutulur. Isıtıcı ışıklar tutulduğunda serdeki yüksek sıcaklık engellenmiş olur. Ancak güneşin ışık ışıklan tutulduğundan bitkinin fotosentez yapması engellenir ve bitki büyümesi yavaşlar. Bu özelliğinden dolayı gölgeleme esasında sakıncalı bir işlemdir. Sakıncanın ortadan kaldırılması için, gölgeleme güneş ışıklarının direkt geldiği tarafta yapılmalı, serin diğer kısımlan açık kaldığından, güneş ışıklan gölge yapılmayan kısımlardan düffüzyon yoluyla ser içine girerek ve bitkilerinin ışıksız kalmamasını ve fotosentez yapamamasını ortadan kaldırır. Yine gölgeleme, güneş ışıklarının en fazla olduğu ve serde çok yüksek sıcaklık meydana geldiği saatlerden biraz önce başlamalı ve bitişinden biraz sonra kaldırılmalıdır. Ayrıca gölgeleme fide şaşırtması, bitki kök sisteminin mekanik, fizyolojik zararlanması, çeşitli hastalık ve haşere zararlarının ortaya çıkması, su alımının durması gibi özel durumlarda mutlaka tatbik edilmelidir.
Serlerde gölgeleme iki şekilde uygulanır. Birincisi devamlı gölgelemedir. Bu gölgelemede serin güneş ışıklarının direkt geldiği kısımlarına beyaz boya, kireç, undan yapılmış sulu hamur vb. Maddeler sürülür. Bunun dışında serlerin üst kısmına hasır örtmek, ağaç dalları sermek veya kuru ot örtmekle devamlı gölgeleme yapılabilir. Böylece güneş ışıklarının ser içine girmesi önlenir. Kullanılan maddenin ucuz olması ve yağışlar sırasında kolay yıkanmaması, rüzgarda dağılıp, atılmaması, fakat bunun tamamen tersi, gölgeleme işlemine gerek kalmadığında yıkayarak hemen kolayca çıkması ve toplanması istenir. Devamlı gölgeleme en ucuz ve basit bir sistemdir. Ancak güneş ışıklarını devamlı kestiğinden, daha öncede belirttiğimiz gibi serdeki ışık miktarını düşürür ve güneş ışıklarının en fazla kullanıldığı sabah erken ve akşam güneş batmaya yakın saatlerinde bitkilerin daha az ışık almasına büyüme ve gelişmesinin durmasına sebep olur.
İkinci gölgeleme hareketli gölgeleme sistemidir. Bu gölgelemede ışık azalmasını en asgari düzeye indirir. Fakat hareketli gölgeleme daha masraflı olup, daha fazla işçilik ister, işçilik masraflarını düşürmek üzere, serdeki ışık ve sıcaklık oranlarına göre kendiliğinden açılıp kapanan otomatik çalışan hareketli gölgeleme sistemleri geliştirilmiştir. Ancak bunların tesis masrafı oldukça yüksektir. Ayrıca belli süreler içinde sistemin temizlenmesi, bakım işlerinin yapılması gerekir.
Hareketli gölgelemede çalışan düzenler açık ve kapalı sisteme göre çalışır. Hava açık ise gölgeleme kapalı, hava kapalı ise gölgeleme açıktır.
Hareketli gölgeleme yapmak için, örtü malzemesi olarak tahta ve demir panjur, çıta kafes, kanaviçe bez ve plastik maddeler kullanılır. Gölgelemede kullanılan materyalin ışık geçirme oranı olabildiğince yüksek olmalıdır. Buna karşın ısı geçirgenliği en düşük seviyede bulunmalıdır. Kumaş kullanıldığında ısı enerjisini geçirme oranı %20-80 oranında değişir. Ortalama örtülerin ışık geçirgenliği %30 civarında kabul edilir. Son senelerde cam elyaftan gölgeleme örtüleri yapılmaktadır. Cam elyaf ışık ışıklarını büyük ölçüde geçirmekte, ısı ışınlarını kolay geçirmemektedir. Bu örtüler güneşli zamanlarda gölgeleme için kullanılırken, soğuk zainanlarda ve özellikle gece saatlerinde topraktan ve bitkiden radyasyonla dönen sıcak ışınları tutarak serin dışına çıkmasına izin vermez ve ısıtılmayan serlerde bitkilerin düşük sıcaklıktan zarar görmesini kısmen de olsa önler.
Serlerde hareketli gölgeleme ser dışından ve ser içinden olmak üzere iki şekilde tatbik edilir. Ayrıca her iki sistem devamlı ve hareketli iki şekilde uygulanır.
Ser dışından yapılan gölgelemede, güneş ışıkları ser içine girmeden tutulmaktadır. Bu yüzden en iyi gölgeleme şeklidir. Fakat ser dışında kurulan gölgeleme sistemi dış koşulların etkisi altında kalmakta, kısa süre içinde toz, su ve sıcaklıktan sistemin mekanik kısımlarının çalışmasında sıkışmalar, paslanmalarla meydana gelerek aksamakta, örtü kısmı parçalanmaktadır.
Serin dıştan gölgelenmesi için gölgeleme sistemiyle ser çatısı arasında bir miktar boşluk bırakılır. Bu boşluk özellikle havalandırma pencerelerinin rahat açılması ve pencereler açıldığı zaman sere rahat hava girmesi içindir.
Devamlı gölgelemede sayılan şekil yanında, ser üst kısmına tahtadan veya demirden kepenkler konarak uygulanan bir şekil vardır. Burada kepenkler sabit olup, ser çatısından 30-40 cm yukarısına montaj-lanır. Kepenklerin arası bir kolla istendiği kadar açılıp kapanarak güneş ışıklarının ser içine girme oranı ayarlanır.
Hareketli gölgeleme sisteminin çok çeşitli şekilleri vardır. En çok kullanılanı, serin mahya kısmına iki adet rulo örtü materyali konur. Bu rulo örtü materyali raylar içinde çekilerek çatının üstü örtülür. Örtü bırakıldığından, çekme sırasında gerilen bir yay örtünün kendiliğinden çekilmesini ve sarılmasını sağlar. Böylece örtü açılıp kapanır.
Seri içten gölgelemede, örtülerin konuş yerine göre ser içine giren güneş ışıklan miktarı azalır veya çoğalır. Ancak dış gölgelemeye karşın ser içine güneş ışıkları girdiğinden, yüksek sıcaklığın etkisini ortadan kaldırmak kısmen daha zordur. Burada gölgelemeyle havalandırmayı müşterek uygulayarak, sere giren ve örtü üst kısmında sıkışıp kalan sıcaklığın veya çatı boşluğunda toplanan sıcaklığın dışarı atılmasına çalışılır.
İç gölgeleme sistemi kurulurken, düzen bitkilerin büyümesine zarar vermemelidir. Her bitki boyu yüksekliğinde rahatça kullanılabilmektedir.Bunlarda gölgeleme, CİSlha çok Serin İki yerinde uyarincisinde, perdeler iç çatı yüzeyine paralel ve çatı yüzeyiyle perde arasında 10-20 cm boşluk kalacak şekilde çekilir. Perdeler bir ray veya ip üzerinde yukarıya-aşağıya veya ser boyunca ileriye-geriye doğru hareket eder. Perdelerin açılıp kapanması elle yapılabildiği gibi, bu işlem kendiliğinden bir motor gücüyle de gerçekleştirilir. Bu gölgelemede özellikle perdenin kullanıldığı pencerenin açılması durumunda içeri ve dışarı çıkması, perde tarafından büyük ölçüde kısıtlanır.
İç gölgelemenin ikinci uygulanış yeri çatı üçgen tabanı, yani iki yan duvar en üst kısım aralığıdır. Örtüler yere paralel olarak çekilir. Eğer örtü çekildiğinde yan duvar havalandırma pencereleri örtünün üstünde kalıyorsa hem yan duvar ve hem de çatı havalandırma pencereleri müştereken kullanılabilir. Ancak bu durum bitki boylarının kısa veya ser yan duvar yüksekliğinin fazla olması durumunda işlerlik kazanır. Daha çok yan duvar pencereleri örtünün alt kısmında kalır ve yukarıda biriken sıcaklığın atılmasında çatı pencereleri kullanılır.
Serde gölgeleme kendi başına %30-40 arasında yüksek sıcaklığın oluşmasını önler. Gölgelemeyle beraber havalandırma yapılması, ser içine su püskürtülmesi, yağmurlama yapılması durumunda bu oran %40-50 ye çıkartılabilir.
