Yağmurlama
Ser içinde sulamada kullanılan yağmurlama sistemi çalıştırılarak, belli aralıklarla ser içine su verilecek olursa, ser havasına karışan su, serdeki yüksek sıcaklıktan dolayı buharlaşmaya başlar ve buharlaşırken serin sıcaklığını alarak, ser havasının soğumasına yardımcı olur. Ancak buharlaşmanın devam etmesi için, ser içinde biriken buharın dışarı atılması gerekir. Bunun içinde havalandırma yapılır. Ayrıca serde gölgeleme uygulanır. Böylece üç faktör bir arada serdeki sıcaklığı büyük ölçüde düşürür.
Yağmurlama sırasında serde nem oranı ister istemez yüksek kalır. 4-5 saat süreyle yapılacak bir uygulamada, yüksek nem bazı mantari ve baktariyel hastalıkların bitkilere zarar vermesine yol açar. Ayrıca nemden hoşlanmayan bitkiler içinde zararlı etkisi olabilir. Ayrıca nemden hoşlanan bitkilerde bile, ser havasında fazla nemin bulunması bitkilerdeki terleme olayını yavaşlatır ve bitki su alımı yavaşladığından beslenmesi de yavaşlar ve bitki büyümesi kısmen durur.KRETZ'un yaptığı denemelerde, ser içi sıcaklığı 40°C iken, 15-20 dakikalık bir yağmurlamadan sonra 8,2°C'lik bir düşüş göstermiş ve 32°C olmuştur. Bu sırada ser içi nemi %53 olmuştur (GÜNAY 1980).
Yağmurlamadan sonra havalandırma yapılmazsa 1-2 saat içinde
serdeki sıcaklık eski yüksek haline dönmektedir. Havalandırma yapı
lırsa etki daha çabuk kaybolmaktadır. Bu durumda havalandırmayla
yağmurlama arasında bir bağ oluşturmak için, havalandırma pencerele
ri az açılarak soğumuş havanın serden çabuk çıkması engellenmekte ve
yağmurlama kesik ve kısa aralıklarla tekrarlanmaktadır. Soğumuş hava
ağırlaşarak dibe çöktüğünden havalandırma sırasında üst çatı pencere
lerini açmak, sıcak havanın dışarı atılması açısından daha uygun ol
maktır. ;
Seri dıştan suyla yıkama
Serin mahya kısmına konan bir su borusu üzerine belirli aralıklarla yerleştirilen memelerden çatının iki yanına su püskürtülür veya boru üzerinde açılan deliklerden damlacıklar halinde çatıya su akıtılır. Kullanılacak su kuyudan alınıyorsa sıcaklığı 10-15°C'dir. Öğle saatlerinde güneşin ser içindeki havayı ve çatıyı ısıtması ise 50-60°C'dir. Bu durumda serde 10-20° soğutma meydana gelir ve ser içi sıcaklığı 30-40°C ye düşürülebilir.
Suyla soğutma
Serin su ile soğutulmasında iki yöntem kullanılır. Bunlardan bir tanesi soğutucu yastıklar, diğeri su şelalesidir. Her iki suyla soğutmada zorunlu havalandırma sistemi kullanılır. Ser içindeki sıcak havayı dışarı atmak üzere serin bir yan duvarlarına aspiratör yerleştirilir. Aspiratörün karşısındaki yan duvarda açılan pencerelerden, serden atılan havanın yerine dışardan ser içine hava alınır.
Soğutucu yastıklarla soğutmada, sere hava alman yan pencerelere çerçeveli yastıklar konur. Çerçeveli yastıklar iki tel kafes arasına sap, saman, talaş ve perlit gibi hem su tutan ve hem de arasından hava geçirebilen maddelerden yapılır. Yastığın üst kısmında kuyu suyunu veya şehir şebekesinden alman bir depoda biriktirilen suyu püskürten veya damlatan bir boru konur. Alt kısma ise çerçeveyi ıslatan ve fazla gelen suyu toplayan bir oluk oturtulur. Oluktaki su tekrar kuyuya veya depoya geri gönderilir. Bir nevi su devir daim yaptırılır. Bu işlemi yapmak üzere çıkış kısmına elektrikle çalışan bir devir daim motoru konur. Bu durumda çerçeveli yastık devamlı ıslak vaziyettedir. Serde aspiratör çalıştırıldığında ser içindeki hava dışarı atılır ve ser içindeki boşalan hava yerine ser dışındaki hava bu çerçeve yastıktan içeri girer. Hava ser dışında 40-60°C sıcaklıktadır. Yastıktaki suyun sıcaklığı ise 10-15°C'dir. Bir yandan ser içine giren sıcak hava soğuk suyla temas edip soğuyarak ser içerisine girerken, diğer yandan serdeki sıcak ve kuru hava, bu soğuk ve nemli hava ile temas edince buharlaşır ve buharlaşan hava ortamdan sıcaklık alarak soğur. Böylece ikinci bir soğutma daha meydana gelir.
1000 m2'lik bir serde gerekli soğutmayı yapmak için 40-60 m2>lik bir soğutucu yastığa gereksinim vardır. Kullanılacak aspiratör sayısı hesaplama ile bulunur. Serimizin ölçüleri yükseklik 3,5 m, taban alanı 1000 m2 olduğunda, serin hacmi 3500 m3'tür. Sıcak zamanlarda serin içindeki hava bir saatte 50-60 defa değiştirilmesi gerekir. Bunu saatte 50 defa kabul ettiğimizde 3500 x 50 = 175000 m3/h yapar. Bir saat 3600 saniye olduğundan 175000/3600= 50 m3/sn yapar. Serden hava dışarı atılırken hızı belli bir seviyede olmalıdır. Hız çok yüksek olursa bundan bitkiler rahatsız olur. Düşük olursa sonuç alınmaz. Yapılan araştırmalarda bu hızın 1-4 m/sn olası istenir. Bunu ortalama 2 m/sn alırsak, 50 m3/sn havanın dışarı atılması için 50/2=25 m2lik bir normal pencere yüzeyine gereksinim vardır. Hava dışarıya aspiratörle atıldığından, aspiratör için havayı dışarı atma açıklığı, normal pencerelerin 10 katı daha azdır. Yani 25/10=2,5 m2'dir. Bir aspiratörün yüzeyi = d2 x 3,14 / 4 formülü ile hesaplanır, d = aspiratör çapıdır. Aspiratör çapı 1 m olduğunda, aspiratör yüzeyi = 12 x 3,14 / 4 = 0,78 m2 yapar. 2,5/0,75=3,3 adet aspiratör konur.
Suyla soğutmada her 10000 kcal/h için 80-100 m3 suya gereksinim vardır. Serimizin soğutma ısısı 180000 kcal/h olduğunda bir saatte 180000 x 100 / 10000 = 1800 m3 su ihtiyaç hasıl olur. Saat 10-15 arası soğutma yapacaksak 5 saat soğutma yapmak icap eder. Bu durumda su miktarı 5 x 1800 = 9000 m3'tür.
Su şelalesiyle soğutmada çerçeve yastık kaldırılır. Su olduğu gibi üstteki püskürtücü veya damlatıcılardan oluk için akıtılır. Hava direk suyun içinden geçerek sere girer. Soğutucu yastıkta suyu tutan sap ve saman gibi maddelerin içinden havanın geçmesi daha zordur. Aspiratörün güçlü olması gerekir. Halbuki su şelalesinde hava suyun arasından daha kolay geçer. Ancak soğuması sap ve saman arasından geçmeye karşı daha düşük olur. Bu bakımdan su şelalesinde soğutma istendiği kadar iyi yapılamaz. Bunun için sıcak yerlerde ve zamanlarda daha çok soğutucu yastıklar kullanılır.
Suyla soğutmada ser içinde devamlı bir nemlilik bulunur. Fazla nemden hoşlanmayan ve mantari, bakteriyel hastalıkların olabileceği serlerde bu soğutma şekli kullanışlı değildir.
Tünel soğutma
Toprağın 60-70 cm derinliğinden sonra sıcaklık devamlı 10-15°C arasındadır. Eğer serden hava dışarıya zorunlu havalandırma ile atılır ve atılan hava 50-100 m'lik bir toprak tünelden alınırsa, dışardan alınan sıcak hava tünel içinden geçerken soğur ve ser içine serin bir hava olarak girer. Böylece serdeki yüksek sıcaklıktaki havanın soğumasını temin eder. Tünel inşa edilirken duvarları pürüzlü olması, havanın daha fazla yüzeyle temas edip, daha fazla soğumasına yol açar. Tünel içine bir de su şelalesi veya soğutucu yastık konursa sonuç çok daha iyi olur. Bu sistem daha az masraflı olduğundan rahatlıkla uygulanır. Kışında kullanılabilir. Kışın soğuk hava tünelden geçerken ısınır ve havalandırmadan dolayı serdeki sıcaklığın düşmesini ve fazla yakıt masrafı yapılmasını önler.
Makineli Soğutma
Özel maksatlar için kullanılır. Çünkü bu yolla dışarıda 40-50°C sıcaklık varken, ser içinde 5-10°C sıcaklık elde etmek için yapılır. Çalışma şekli buz dolapları veya soğuk hava depolarındaki soğutma gibidir. Oldukça masraflıdır. Normal yetiştiricilikte bu kadar yükü kaldırmak mümkün olmaz. Ancak araştırma yapıldığında maliyet gözetilmediği için makineli soğutma kullanılır.
Soğutma yapılırken soğutulacak hava miktarının hesaplanması gerekir. Bunun için
Q = V . cp . (td - tj) / k formülü kullanılır. V = Serden yapılan havalandırma miktarı (m3/h) 1000 m2'lik bir alana sahip bir seri yüksekliği 3,5 m ise hacmi 3,5x1000=3500 m3>tür. Zorunlu havalandırmada 10-20 defa saatte hava değişimi yapıldığında bu 3500x10=35000 m3/h olur.
V = 35000 m3/h'dır.
K = Havanın yoğunluğu
50°C sıcaklıkta ve %50 nemde havanın yoğunluğu 1,17 ca'dır.
cp = Havanın spesifik sıcaklığı
cp = 0,24 kcal/kgC°
td = Dış sıcaklık
td = 50°C
tj = Ser içi sıcaklığı
tj = 25°C ' i
Değerleri formülde yerine koyarsak
Q = 35000 x 0,24 (50-25) / 1,17 = 179475 kcal/h
Buna % 20 kayıplar için ek ilave yaptığımızda 179475 + 56000 = 235475 yaklaşık olarak
Q = 240000 kacl/h'dir.
Normalde 3000 kcal/h için 1 kW elektrik enerjisine ihtiyaç vardır.
240000 x 1/3000 = 80 KW/h enerji gerekir.
Soğutma mayıs ve eylül aylarında ve her gün için 5 saat yapılırsa
5 x 80 = 400 KW/gün :
120 x 400 = 48000 KW/mevsim
Elektirik sarfiyatı kilovatı 15000 TL den
48000 x 15000 = 720000000 TL dir.
Görüldüğü gibi, normal bir yetiştiricilik yapmak için bile oldukça yüksek bir gider söz konusudur. Eğer serde 5- 10°C sıcaklık devamlı isteniyorsa masraf bunun 7-8 katı daha artacaktır.
