Havalandırma Şekilleri ve Yerleri
Serde havalandırma tabii ve zorunlu havalandırma olmak üzere ikiye şekilde yapılır. Ser içinde herhangi bir yardımcı hava hareketi verecek üniteye gereksinim kalmadan, doğal olarak ser içi havası ile ser dışı havasının ser pencereleri açıldığında kendiliğinden yer değiştirmesi olayına "Tabii veya Doğal Havalandırma", buna karşılık ser havasının bazı yardımcı hareket verici üniteler ile hareket ettirilerek dış hava ile yer değiştirilmesine ise "Zorulu Havalandırma" denir.
3.4.2.1. Doğal havalandırma şekli ve yerleri
Doğal havalandırma değişik koşullardan ileri gelebilir. Bunun ilki ve en önemlisi ser içi sıcaklığı ile ser dışı sıcaklığının birbirine göre farklı değerlerde olmasıdır. Termik kanunlara göre genelde soğuk hava ağırlaşarak aşağıya, sıcak hava hafifleyerek yukarıya doğru hareket eder veya soğuk hava, sıcak havanın yükselerek boşalttığı yere doğru alttan akmasıyla meydana gelir. Çoğu kez, ser içi sıcaklığı ile ser dışı sıcaklığı aynı değerlerde olamaz. Biri sıcak iken diğeri soğuk olur. Özellikle cam serlerde, her zaman ser içi sıcaklığı, ser dışı sıcaklığının en az 1-2 derece üzerinde bulunur. Plastik serlerde kış aylarının donlu günlerinde ser içi sıcaklığının, ser dışı sıcaklığından 1-2 derece altta olması ihtimali mevcuttur. Böylece ser pencereleri açıldığında iki hava arasındaki sıcaklık farkından dolayı birinden diğerine göre hareket başlar. Sıcaklık farkı gündüz öğle ve gece geç saatlerinde artar. Aynı artış mevsimlere göre de ortaya çıkar. Yaz ve kış aylarında artar. İki ortam arsında farklılık ne kadar fazla olursa havalandırma gücü o kadar artar. Fark azalır ve birbirine ne kadar yakınlaşırsa o kadar azalır. Serde pencereler açıldığında soğuk hava pencerenin altından ser içine girerken, pencerenin üstünden sıcak hava dışarı çıkar.
Serde hava hareketini doğuran ikinci etmen nemdir. Hava neminin artması havanın ısınması sonucu ortaya çıkar. Nem arttıkça hava gen-leşir ve hafifler. Kuru hava daha ağır olduğundan aşağıya doğru iner ve nemli havanın boşalttığı yeri kaplar.
Serde hava hareketini meydana getiren üçüncü bir etmen rüzgardır. Rüzgar eserken esiş yönünde sere basınç, ve aksi doğrultuda emme gücü meydana getirir. Rüzgarın hızı fazlalaştıkça etkisi artar. Genelde rüzgarı estiği basınç yönünde pencereler açılmaz. Çünkü fazla basınç serdeki bitkileri rahatsız eder ve hava çok hızlı hareket ettiğinde ser içinde şişme meydana getirip, ser örtü malzemesinin kırılmasına, yırtılmasına, kısacası zarar görmesine neden olur. Bu yüzden serde pencereler rüzgarın estiği yönün tersi olarak açılır. Burada rüzgarın esmesiyle meydana gelen emme gücü ser içindeki havayı emerek çeker ve alır. Çok rüzgarlı zaman ve yerlerde ser pencereleri kapalı dahi olsa, serde 0-2 m/sn lik bir hava hareketi tespit edilir. Eğer ser yeteri kadar korunaklı yapılmamış ve örtü malzemesi kaplanırken aralıklar kalmış veya pencereler, iyi kapanmıyor, kısmen açık kalıyorsa hareket miktarı daha da yükselir.
Serde doğal hava hareketini doğuran dördüncü bir etmen serde açılan pencerelerin farklı yükseklikte açılmasıdır. İki pencere arasındaki yükseklik farkı bir baca etkisi meydana getirerek havOayı hareket ettirir. Pencereler arasında yükseklik farkı arttıkça havanın emilişi o kadar artar. Burada ser ne kadar yüksek inşa edilmiş ise yan duvar ve mahya çatı pencereleri arasındaki yükseklik farkı o kadar fazla olur. Havalandırma nispeti de o kadar artar. Bu bakımdan özellikle güney bölgelerimizde ilkbahar sonları, yaz içi ve sonbahar başlangıcında serlerin yüksek inşa edilmesi ve serde yüksek boylu bitkilerin dikilmesi halinde bu kuralın geçerli olacağının bilinmesi gerekir.Yukarıda doğal havalandırmayı meydana getirecek faktörler sebebiyle ser iç havası kendiliğinden dışarı çıkarken, ser dışındaki hava ser içine girer ve serde havalandırma meydana getirir. Doğal havalandırmanın yeteri kadar olması için, aynı zamanda ser pencerelerinin konuş yeri, açılma yüzeyi (bu pencerelerin büyüklüğüne ve açılma derecesine bağlıdır.) ve ser toplam havasının bir saatte kaç sefer değiştirildiği de önem kazanır. Serde iyi bir havalandırma için ser havasının saatte 50 defa değişmesi gerektiğini yukarıdaki konulan işlerken belirtmiştik. Serdeki doğal havalandırma yüzeyinin ne kadar olması gerektiğini bulmak istersek:
Taban alanı 10x100=1000 m2 olan, mahya yüksekliği 5m ve ortalama yüksekliği 3m alınabilecek bir serin hacmi 3x1000=3000 m3 'tür. İyi bir havalandırma için ser havası saatte 50 defa değiştirilmesi gerektiğinden 50x3000=150000 m3/h olacaktır. Bir saniyede değişecek hava miktarı (bir saat= 60x60=3600 saniye) 150000/3600=41.66 m3/sn olur. Yine daha önce belirtildiği gibi, serde hava değişirken hızının 1-4 m/sn olması gerekir. Serdeki bir saniyedeki değişmesi istenen hava hacmini (41,66 m3/sn), serdeki havayı boşaltacak hava hızı hareketine (1-4 m/ sn) bölersek 41/1=41,6 m2 serden havayı boşaltacak yüzey çıkar. Serden çıkan hava kadar ser içine hava alınacağından 41,6x2=83,2 m2 pencere yüzeyine gereksinim olur.
Çatı pencerelerin açılma yüzeyi için GİBSON (1971) değişik bir hesaplama formülü vermiştir.
Çatı pencerelerinden havalandırma yapmak için:
2(YxU) büyüktür (GxU/5) olması gerekir.
Burada
Y = Çatı pencerelerinin açılma yüzeyi
U = Serin taban uzunluğu
G = Serin genişliği
Yani pencere yüzeyinin 2 katının, taban alanının beşte birinden büyük olmasını şart koşmaktadır.
Burada, yukarıdaki ser örneğimizi ele alarak hesaplama yaptığımızda
G = 10 m, U = 100 mGxU/5 = 10x100/5 = 200 m2 2(YxU) = 2(Yxl00) = 200Y m
Eşit olması durumunda
200 = 200Y
Y = 1 m bulunur.
Çatı pencerelerinin açıklığı Y nin İm den fazla yani 1,20 m gibi olması gerekir.
O zaman
2(YxU) = 2(1,20x100) = 240 m2
Pencere yüzeyinin iki katı olan 240 m2 , ser taban alanının beşte biri olan 200 m2 'den büyüktür.
Bu iki pratik hesaplama yolu yanında ZABELTİTZ (197 serden kaybolan sıcaklığı da dikkate alarak pencere büyüklüğünü hesap etmektedir. Kanımızca bu kadar detaya gitmek pratik açıdan büyük bir kazanç sağlamamaktadır..
Doğal havalandırma pencereleri küçük pencereler olarak tek tek yapılabildiği gibi, son zamanlarda görülen ve moda olan bant şeklinde açılması söz konusudur. İster tek, ister bant şeklindeki pencereler tek tek ele açılabildiği gibi, bunların otomatik bir sisteme bağlanmasıyla beraber açılıp kapanması yapılabilmektedir. Otomatik sistemlerde ser içi sıcaklığı ve nemi ölçülerek ortaya çıkan değer bilgi sayarda değerlendirilmekte ve pencerelerin ne kadar açılması gerektiği ortaya çıkartılıp, pencereler o ölçüde otomatik olarak açılmaktadır. Bunun için pencerelerin açılma sistemi elektrik motorlu yapılmakta ve bilgi sayar bu devreye bağlanarak, elektrik akımını motora iletip motorun geri veya ileri çalışmasını sağlayıp pencereleri istenen oranda açıp kapamakta veya motora giden elektriği keserek motorun durmasını ve pencerelerin olduğu gibi kalmasını sağlamaktadır.
Serde doğal havalandırma pencereleri serin yan duvarlarına, çatısına, ön ve arka çatı alanlarına konur. Ayrıca ser kapıları da birer havalandırma penceresi görevi yüklenir.
Uzun yan duvar pencereleri :
Fide ve Fidan üreten serlerde yükseltilmiş tezgahlar varsa, serin üst temel duvarları tezgah yüksekliğinden 10-20 cm daha yüksek yapılır. Böylece tezgah yüksekliği 80-90 cm olduğunda, ser üst temel duvar yüksekliği 90-120 cm 'dir. Bu duvarlar üzerine pencere konularak tezgah altından havalandırma yapılabilir. Bu pencereler sürgü şeklinde açılıp kapanır. Bundan dolayı bu havalandırmaya sürgü havalandırma adı verilir. Tezgah altına seri ısıtan borular konduğundan, sere alınan soğuk hava bu borulara temas ederek geçer ve ser içine ısınmış hava olarak etrafa dağılır ve dış soğuk havanın ser bitkilerine zarar vermesi böylece önlenir. Tezgahla duvar arasına 5-10 cm 'lik bir boşluk bırakılırsa, serde soğuyan üst havanın ağırlaşarak aşağıya kayışı engellenmez ve serde rahat bir hava sirkülasyonu sağlanır.
Yetiştirme serlerinde yan duvarlara konan pencereler değişik şekiller gösterir. Burada tek veya bant sisteminde pencerelerin kullanılması durumunda bir farklılık yoktur. Bu bakımdan son yıllarda en çok kullanılan bant havalandırma pencereleri dikkate alınarak anlatım yapılacaktır. Aynı uygulamalar tek pencere sisteminde de geçerlidir.
Ser duvarının bant şeklinde tümünün açılması, ilk uygulama şeklidir. Havalandırma yüzeyi büyüdüğünden, havalandırma randımanı yüksektir. Yalnız soğuk kış günlerinde yandan havalandırma yapılma ihtimali yok gibidir. Çünkü pencereler açıldığında soğuk hava ısınmadan direkt kütle halinde bitkilerle temas eder ve onlara zarar verir. Sıcak bölgelerde ve zamanlarda kullanışlı bir sistemdir. Burada, pencere saçak aşığına menteşelenirse pencere aşağıdan yukarıya ve ser içine doğru açılır. Temel duvar aşığına menteşelenirse yukarıdan aşağıya ve ser dışına doğru açılır. Bu son şekilde havalandırma randımanı çok daha fazla yükselir. Ancak yağışlı havalarda havalandırma yapmak zorlaşır. Bu bakımdan birinci şekil daha çok kullanılır. Pencere, pencere aşığına ortadan menteşelenirse, orta eksenden her iki tarafa da dönerek hareket ettirilebilir. Bu sistemde pencereler kolay açılıp kapanır. Ancak pencerelerin yarı kısmı ser dışına ve yarı kısmı ser içine doğru açıldığından, ser içine açılan kısmı serde yer kaybı meydana getirdiğinden pek kullanılmaz.
Ser yan duvarının tümünün açılması, pencerelerin kaldırılması için fazla güç gereksinim gösterir, daha kuvvetli sistemler yapmayı zorunlu koşar ve maliyeti yükseltir. Bu zorluklardan kaçmak için yan duvar iki kısma ayrılır ve bir yerine iki pencere bandı kullanılır. İki pencere bandı daha çok, yan duvar yüksekliği 2,50 m'den yüksek olan serlerde uygulanır. Pencereler menteşelenme şekline göre, gene yukarıdan aşağıya ve içe doğru veya aşağıdan yukarıya ve dışa doğru açılır. Havalarıdırma randımanı ve faydalılığı bakımından aynı yukarıdaki özelikleri gösterir. Ancak burada soğuk havalarda, üst pencerelerin biraz da olsa açılabilmesi, sere yan duvardan da havalandırma yapma olanağını getirir.
Günümüzde en çok kullanılan şekil üçüncü sistemdir. Burada yan duvarın üst yarısı pencere olarak kullanılır. Pencereler saçak veya pencere oluğuna menteşelenir, yine yukarıya veya aşağıya, içe veya dışa doğru açılır.
Dördüncü sistem de, yan duvar yine ikiye ayrılır. Pencereler sürgü şeklinde aşağıya yukarı hareket ettirilerek açılır. Fazla kullanılan bir şekil değildir. Fayda mahzurları henüz ortaya konulmamıştır.
Beşinci sistemde, pencereler bir kapak gibi kaldırılıp oturtulur. Günümüzde bir iki serde uygulanmıştır. Sön altıncı bir sistem de, yan duvarlar dışa doğru meyilli yapılır. Çatının saçak kısmının olduğu üst tarafına ortadan menteşeli bir pencere konur.
Çatı pencereleri :
Serde önemli bir havalandırma yeri, çatı havalandırmadır. Çatı havalandırması özellikle soğuk günlerde ve soğuk yerlerde tek başına açılarak, serlerde dışardan alman soğuk havanın önce serin üst kısmındaki sıcak hava ile temas edip, ısınarak bitkilerin bulunduğu yere doğru akmasıyla, serde sağlıklı havalandırma olanağı sağlar ve bu yüzden büyük değer kazanır. Sıcak zamanlarda ve yerlerde ise yan havalandırma ile müşterek kullanılarak ve serde direkt hava akımı meydana getirerek, çatı üçgeninde toplan sıcak havanın serde atılmasını ve dolaysıyla serde istenen sıcaklık düşmesini, yani soğutmayı meydana getirir.
Çatı havalandırmada pencereleri, aynı yan duvar havalandırmasında olduğu gibi, çatının tamamı veya belli bir kısmı pencere yapılarak kullanılır.
İlk şekil çatının tamamının açılıp kapanmasıdır. Pencereler mahya aşığına menteşelendiğinde, çatı saçak kısmından kaldırılıp açılır. Pencereleri açıp kapatmak fazla güç ister. Pencere saçak aşığına menteşe-lenmişse bu sefer mahya kısmından açılır. Bu şekli çok büyük bir havalandırma randımanı verir. Ancak yağışlı günlerde kullanılma olanağı yoktur. Hollanda'da geliştirilen terazi (kaldıraç) sistemiyle, pencereleri açıp kapatmak çok kolay yapılmaktadır. Çatının bir yanındaki pencere aşağıya inerken, çatının diğer yanındaki pencere yukarıya doğru kalkar. Böylece çok az bir güce gereksinim duyulur. Çok az da görülse, çatını tümü ortadan menteşelenerek aşağı ve yukarı hareket ettirilerek açılır ve kapanır.Ser çatısının ikiye ayrılarak, iki bant pencere olarak havalandırılmada kullanılması ikinci yoldur. Pencereler burada mahya ve pencere aşığına menteşelenir. Bu şekil de ideal bir havalandırma sağlarsa da, yağışlı günlerde kullanılamaması ve pencerenin bir kısmı ser içine doğru açıldığından, yalnızca yan yüksekliği fazla olan serlerde kullanılabildiğinden pratikte pek yer almaz.
Eski serlerde veya günümüzde çeşit ıslahı yapılan kabin şeklindeki serlerde halen kullanılan baca havalandırma üçüncü şekildir. Havalandırma açıklığı az olmasına rağmen, baca şekli dolaysıyla havalandırmanı yüksektir. Yüzeye tel gerildiğinde, ser içine dışardan böceklerin girmesi engellendiğinden ıslah serlerinde başarılı bir havalandırma meydana getirir.
Bu gün en fazla kullanılan şekil, serlerde mahya aşığına veya pencere aşığına bağlı 1-2 m genişliğindeki pencerelerin bant şeklinde açılmasıdır. Mahya aşığına bağlı sistem daha yaygındır. Pencere aşığına bağlı sistemde havalandırma baca havalandırmaya benzer. Etkisi büyüktür. Ancak yağışlı günlerde kullanılması yapılamaz.
Ön ve arka yan. duvar ile çatı alın duvar pencereleri :
Ön ve arka yan duvarlara genellikle serin giriş kapıları konur. Genişliği 12 m'ye kadar olan serlerde kapılar açılıp kapatılarak pencere gibi kullanılır. Genişliği daha fazla olan serlerde, aynı uzun yan duvarda olduğu gibi pencereler yapılabilir. Ancak daha çok 1-2 adet, 1-2 m uzunlukta ve 50-80 cm genişlikte tekli pencereler tercih edilir. Bunlar evlerdeki tek kanat pencerelere benzer olup, dikey veya yatay konumunda, ser dışına doğru açılıp kapanır.
Ön ve arka çatı alın pencereleri çoğu kez kapı üzerine monte edilir. Tek kanat pencerelerdir. Dikey ve yatay konumda dışarıya doğru açılır.
