Cevap: . Kompost ve Şehir Atıkları
Şerbet
Şerbet iki yoldan elde edilir. Birinci yolda hayvan ve insana ait sıvı dışkı sızdırmaz kuyularda toplanıp 2-3 yıl dinlendirildikten sonra 5-6 kısım suyla karıştırılarak elde olunan sıvı bitkilere verilir. Bu şekilde elde edilen şerbetin içinde bol miktarda azot ve diğer mineral maddeler bulunur.
İkinci yolda ise çürümüş ahır gübresi sulama havuzu içindeki su içine atılıp, bir süre suda bekletildikten sonra ahır gübresi içindeki maddelerin suya geçmesi sağlanır. Havuzdaki bu şerbet doğrudan bit¬kilerin sulanmasında kullanılır. Ayrıca salma ve taşırma sulamada kul¬lanıldığında, su içinde kalmış ahır gübresi parçalan suyla birlikte bitki yetiştirme parsellerine gittiğinden bu yolla kısmen organik gübreleme de yapılmış olur. Tarımla uğraşan insanlar bu yöntemin pratikteki uy¬gulamasını şu şekilde yapmaktadırlar. Salma sulama yapılacak olduğunda, küfeler içine ahır gübresi doldurulur ve küfe su arkına yatırılarak suyun küfe içindeki gübre üzerinden geçmesi sağlanır. Bu şekilde gübreden şerbet elde edilmiş olur. Şerbet, bitkisel üretimde ek gübreleme olarak hıyar, biber, domates, patlıcan, kıvırcık ve marul gibi sebzelerde fazlaca uygulanır.
6.1.5. İnsan Dışkısı (Fekal) ve Lağım Suları
Fekal insanın katı ve sıvı dışkısıdır. Çin' de 2000 yıldan beri kul¬lanılmaktadır. Halen Çin' de toprağa verilen bitki besin maddelerinin %15' ini insan dışkısının oluşturduğu bildirilmektedir. Aynı şekilde Japonya ve bazı Avrupa ülkelerinde de insan dışkısı kullanılmaktadır. Ja¬ponya1 da toprağa verilen besin maddelerinden azotun % 15'i, fosforun % 5.5'i ve potasyumun da % 11.8'i insan dışkısından sağlanmaktadır. Gübre değeri yönünden insan dışkısında, ortalama % 0.51 azot, % 0.10 fosfor, % 2-3 potasyum, % 3-5 dolayında organik madde ve % 1.4-1.7 kadar kül bulunmaktadır. Hindistan' da insan dışkısı daha çok kom-post yapımında kullanılmaktadır, yani doğrudan toprağa ve¬rilmemektedir.
İnsan dışkısının kullanılabilmesi için belli bir süre içinde olgunlaştınlması ve sulandırıldıktan sonra bitkilere verilmesi gerekir. Ol¬gunlaştırma işlemi birkaç gün içinde yapılacağı gibi, bir kaç ay içinde de gerçekleştirilebilir. Genelde ilkbahar ve sonbahar başlangıcında toprak hazırlama sırasında organik gübre kullanıldığından ve bu aylarda ge¬reksinim fazla olacağı için, bu dönemlerde kullanılacak şekilde hazırlanır. Almanya' da bazı çiftliklerde insan dışkısı belli bir çukur içinde biriktirilir. Buradan alınıp kullanılır. Ancak her gün yeni dışkı ek¬lendiğinden, bu insan sağlığı açısından bazı sakıncalar yaratır. Kolera, bağırsak iltihabı, basilli dizanteri, ishal, solucan ve tenya gibi has¬talıkların ve zararlıların yayılmasına sebep olabilir. Çin' deki ölümlerin büyük bir çoğunluğunun insan dışkısı ile gübrelenmiş sebzelerin yenil¬mesi, ve çeşitli hastalıkların etrafa bulaşması yüzden meydana geldiği bildirilmektedir. Bu bakımdan insan dışkısı önce olgunlaştırılır, sonra kullanılır. Olgunlaştırma için, insan dışkısı özel beton, fiber glas veya tahta tanklar ve fıçılar içersine doldurulur, burada olgunlaştırılır. Tank¬ların ve fıçıların toprak içine gömülmesi daha iyi sonuç verir. Ol¬gunlaştırma sırasında tank ve fıçıların ağızları bir kapakla örtülmelidir. Böylece çevre kirliliği önlendiği gibi, sinek, böcek oluşumu durdurulur ve olgunlaştırma sırasında azotun amonyak gazı şeklinde uçarak kay¬bolması önlenir. Fıçı doldurulduktan sonra dışkının üzerine bir miktar süper fosfat ilave edilmesi halinde amonyak kaybının azalacağı be¬lirtilmektedir. Olgunlaştırma sırasında dışkı içinde bulunabilen hastalık etmeni bakteriler, solucanlar, kurtlar ve bunların yumurtaları ve lar¬vaları yok olur. İnsan dışkısının kullanılması sırasında alınması gereken
bazı sağlık önlemleri şunlardır:
;/
a. însan dışkısı sineklerden korunmalı ve sineklerin üremesine izin
verilmemelidir,
b. Yeraltı içme sularına karışmayacak şekilde saklanmalıdır. /
/
c. Tarlada kullanılmadan önce dışkının içindeki insan sağlığına zarar
verecek her türlü zararlı ve hastalık etmeni yok edilmelidir,
d. Gerekiyorsa dışkının çeşitli atıklarla karıştırılarak kompost yapıl¬
ması sağlanmalıdır,
e. Kullanımı en az 3-6 ay bekletildikten ve olgunlaşması tamam¬
landıktan sonra yapılmalıdır.
Büyük kentlerde lağım suları belediye hizmetleri olarak kanallarla toplanmakta ve arıtma tesislerinde arıtıldıktan sonra bu sular kullanma suyu olarak tekrar şehir içine verilmektedir. Lağım sularının arıtılması sırasında, çok miktarda tortu maddesi ortaya çıkmaktadır. Bu tortu maddesi bitki besin maddelerince zengin gübre durumundadır. Top¬rakla karıştırılabilir veya harç adı verilen bitki yetiştirme ortamlarına belli oranda uygulanabilir. Ancak kullanımdan önce insan dışkısında olduğu gibi zararlılar ve hastalık etmenlerinden arındırılması gerekir.
Çok eski yıllardan beri lağım sulan Avrupa' da sulama suyu olarak değerlendirilmektedir. Başlangıçta bir çok çiftlikte lağım suları arazilerin sulanmasında doğrudan kullanılmıştır. Ancak doğrudan lağım sularının sulamada kullanılması daha sonra insan sağlığına zararlı olduğu için yasaklanmıştır. Lağım suları sulama suyu olarak kullanıldığında, hem bir çok besin maddesinin toprağa verilmesi ve toprağın organik madde gereksiniminin karşılanması, hem de bitkilere daha ucuz suyla sulama yapılması mümkün olabilir. Çizelge 6.6'da lağım suyu ile toprağa sağlanan bazı bitki besinlerinin miktarları verilmiştir. Çizelgeden de görülebileceği gibi ön işlemden geçirilmemiş ve geçirilmiş lağım suyuyla toprağa en fazla sağlanan bitki besini azot olmuştur. Lağım suyuyla su¬lama daha çok yağışın az, iklimin sıcak olduğu ve geçirgenliği iyi olan kumlu topraklar için önerilmektedir.
Çizelge 6.6. Ön işlemden geçirilmemiş ve geçirilmiş lağım suyu ile toprağa sağlanan bitki besinleri, kg/ha/yıl
Bitki besinleri Laf <ım suyu 1
Ön işlemden geçirilmemiş Ön işlemden | geçirilmiş
Azot (N) 538 323
Fosfor (P2O5) 151 81
Potasyum (K2O) 108 81
Lağım sularının pompalardan geçmesi ve uzun kanallar içinde ha¬reket etmesi nedeniyle içerisinde bulunan katı kısımlar bütünüyle parçalanır. Bu yüzden lağım suları kullanılmadan önce kontrol edilmeli ve özellikle ağır metal içeriğine dikkat edilmelidir.
Kan Tozu
Hayvancılığın ve kesimhanelerin yoğun olduğu bölgelerde kesim son¬rası arta kalan kanların kurutulması sonucu elde edilen organik gübredir. % 8-14 N, % 0.3-1.5 P2O5 ve % 0.5-0.8 IO içerir. Bu gübrede yüksek düzeyde bulunan azot organik formda olduğu için bitkiler ta¬rafından hemen yararlanılamaz. Bu yüzden söz konusu gübre ekimden (dikimden) belli bir süre önce verilmeli yada gelişim periyodu uzun olan bitkilere uygulanmalıdır.
Deri Tozu
Deri endüstrisi atıklarının zararlı bileşiklerden arındırıldıktan sonra öğütülmesiyle elde olunan gübredir. Bu gübrenin yapısında % 6-11 N, % 0.5-1.0 P2O5 bulunur. Organik karakterli olan bu gübrenin top¬raktaki mineralizasyonu (parçalanması) oldukça uzun olduğundan et¬kisini yavaş ve uzun sürede gösterir. Bu gübre daha çok kompost yapımında kullanılabilir.
Boynuz-Tımak Tozu
Kesimhanelerde arta kalan boynuz ve tırnakların uygun bir şekilde parçalanıp öğütülmesiyle elde edilir. Bu gübrenin N kapsamı % 10-15 arasındaki değişirken, P2O5 kapsamı % 1' den azdır. Boynuz-tırnak tozu daha çok bahçe tarımında kullanılması önerilen bir gübredir.
Guano
Bu gübre deniz hayvanlarının ve kuşlarının dışkılarından ve bedensel atıklarından oluşmuştur. Daha çok insan eli değemeyen ve hayvanların doğal yaşama ortamlarında 3 m ile 60 m' lik birikinti yığınları şeklinde bulunan guanolar, griden koyu kahverengine kadar farklı renklerde olabilir.
Guaonoda bulunan azotun büyük bir kısmı bitkiye yarayışlı haldedir. Bu gübre % 11-16 N, % 8-12 P2O5 ve % 2-3 KO içerir. Diğer taraftan % 20-25 P2O5 içeren ve bu içerdikleri yüksek fosfor nedeniyle "Fosfatik Guanolar " adı verilen gübrelerden süper fosfat üretiminde de yarar¬lanılır. Yüksek düzeyde azot içeren ve bu yüzden "Azotlu Guanolar " adı verilen gübrelerin diğer organik gübrelere oranla daha değerli ol¬dukları bildirilmiştir.
Serlerde Gübreleme
Prof Dr Atila GÜNEY - Doç Dr Cihat KÜTÜK
