Cevap: KEÇİ IRKLARI VE YEYİŞTİRİCİLİĞİ
4.8. Oğlaklama
Keçilerde oğlaklama, hazırlık aşaması (2-6 saat), yavrunun dışarıya çıkartılması (0.5-2 saat) ve plasantanın atılması (0.5-8 saat) olmak üzere üç aşamada gerçekleşir.
Keçilerde doğumun yaklaşması meme gelişimi hızlanır ve vulva dudakları ödemli bir görünüm kazanır. Memelerden süt sızmaya başlar. Uterus kontraksiyonları kendini gösterir. Bu etkiyle serviks uteri açılır ve doğum kanalı dölüt kesesinin gelmesi ile genişler. Daha sonra kesenin patlamasıyla içindeki sıvı doğum kanalına ya da yoluna akar, kaygan bir duruma getirir. Doğum ya da oğlaklama hızlı olur. Ancak 30-40 dakika sürer. Çoğuz doğumlarda ilk doğan oğlak ile sonraki arasında 30 dakika ara vardır. Oğlakların yüzde 70’i önden geliş, yüzde 30’u ise arka geliş durumunda doğarlar.
Oğlaklama sırasında yada hemen sonra göbek kordonu kopar. Plasenta oğlaklamadan 1-2 saat sonra kendiliğinden düşer ve involusyonu genellikle 1 ay sürer.
4.9. Laktasyon
Keçinin meme bezleri iki lobdan oluşur. Her meme lobu bir meme başına ve kanalına sahiptir.
Keçilerde meme bezlerinin gelişimi, laktasyonun başlaması, devamlılığı, ve sütün indirilmesi bir dizi hormonal etkiler ve sinirsel uyarılar sonunda gerçekleşir.
Keçilerde oğlaklamadan sonra ilk altı haftalık süre içinde pike ulaşır. Daha sonra öyavaşlama olur ve laktasyonun sonunda hızlı bir azalma olur. Koyunlarda ortalama laktasyon süresi 5-6 aydır. Bununla birlikte bu süre, kimi sütçü keçi ırklarında 8-9 aya çıkabilir.
- Döl Verimi
Keçilerde döl verimi açısından önemli olan konu, genelde teke altı keçiye ya da doğuran keçi başına elde oğlak sayısı ile bir keçiden damızlık sürecinde elde edilecek oğlak sayısıdır. Bununla birlikte döl verimi sırasıyla dişinin birim süreç içinde ürettiği yumurta sayısına, gebelik oranına ve embriyo ölümlerine bağlıdır.
Keçilerde başlıca döl verimi ölçüleri ve bu ölçülere özgü ortalama değerler aşağıda verilmiştir. Üremede, temel amaç oğlak verimi olduğundan anılan ölçütler, doğrudan ölçütler olarak ele alınmış bulunmaktadır.
Yumurtlama Sonuçlarına Göre Döl Verim Ölçütleri
Yumurtlama sayısı ( =Ovulation rate )
Yumurtlama sırasında bir dişiden üretilen yumurta sayısına eşdeğerdir. Çoğunlukta laporoskopi tekniğiyle saptanan bu ölçüt kızgınlığın 7. gününde yumurtalıklardaki korpus luteumların sayılmasıyla bulunur.
Yumurtalık Etkinliği ( = Ovarion Activity)
Dişinin birim süreç içinde yumurta üretme düzeyini belirler, yumurtlama sayısı ve kızgınlık etkinliği süresine göre değişir.
Aşım ve Oğlaklama Sonuçlarına Göre Döl Verimi Ölçütleri
Gebelik oranı ( % ) = Gebe Keçi / Teke altı keçi
Bu ölçüt, çiftleştirme zamanı, sayısı ve yöntemleriyle bağlantılıdır.
Gebelik oranı ( % ) olarak saptanan ortalama değerler, bir çiftleştirme dönemi için doğal aşımda % 90-95, taze sperma ile yapay tohumlamada % 70-75’dir.
Kısırlık oranı ( % ) = Kısır keçi / teke altı keçi
Doğal aşımda, % 5-8 kısırlık oranı normal kabul edilebilir.
Oğlaklama oranı ( % ) ( Fertiliy ) = Doğuran keçi / teke altı keçi,
İkizlik oranı ( % ) = İkiz doğuran koyun / doğuran koyun,
Teke altı keçi başına oğlak sayısı ( fecundity ) = Doğan oğlak / teke altı keçi
Doğuran keçi başına oğlak sayısı ( Litter size ) = Doğan oğlak / Doğuran keçi,
Büyütme sonuçlarına göre Döl Verimi Ölçütleri
Yaşatma gücü oranı ( % ) = Sütten kesilen ya da 3. Aylıktaki oğlak / Doğan oğlak,
Teke altı keçi başına sütten kesilen ya da satılan oğlak = Sütten kesilen ya da satılan oğlak / Teke altı keçi,
Doğuran keçi başına sütten kesilen ya da satılan oğlak = Sütten kesilen ya da satılan oğlak / Doğuran keçi,
Sürü tamamlama derecesi = Her bir keçinin yaşamı boyunca doğurduğu ve aşım çağına ulaşmış oğlak u sayısı,
Toplam üretkenlik ( Total productivity ) = Laktasyonun 100, günüde koça verilen 100 koyundan üretilen toplam kuzu ağırlığı ( kğ ),
Karkas üretkenliği ( Carcass productivity ) = Koça verilen 100 koyundan elde edilen toplam karkas ağırlığı (kg)
Biyolojik verimlilik = Bir üretim yılında birim keçiden elde edilen oğlak verimi.
Büyütme sonuçlarına göre verilen döl verimi ölçütleri üzerine ırk, bakım – besleme gibi etmenler etkilidir.
- Tekelerde Üreme
6.1. Eşeysel olgunluk ve Damızlık Çağı
Erkek oğlaklar eşeysel olgunluk, dölleme yapacak nitelikte sperma üretimi yapmaları ve cinsel istek (libido) göstermeleri durumudur. Eşeysel olgunluk yaşı, testis gelişmesi ve testestron üretimine bağlıdır.
Erkek oğlaklar eşeysel olgunluk, yaştan daha çok vücut ağırlığına bağlıdır. Bu olgunluk ergin yaş ağırlığının yüzde 40-60’ına ulaştığı zaman başlar. Eşeysel olgunluğu etkileyen diğer önemli etken ırktır. Erken gelişen keçi ırkları geç gelişenlere oranla daha önce eşeysel olgunluğu kavuşabilirler. Melez erkek oğlaklar ana–babalarına oranla daha erken olgunlaşırlar.
Erkek oğlakların ilk damızlıkta kullanılması, eşeysel olgunlukta olduğu üzere yaştan daha çok canlı ağırlıkla ilgilidir. Genç erkekler, ırklara örgü canlı ağırlığın yüzde 70–75’ ine ulaştıkları an damızlıkta kullanılabilirler. Yaş olarak bir ölçü verilecekse, ilk damızlıkta kullanılma yaşı, erken gelişen ırklar için 7-8 ay, geç gelişenler için 17-18 aydır.
6.2. Çiftleşme Mevsimi
Tekerlin çiftleşme mevsimi ya da eşeysel dönemi, keçiler gibi mevsime bağlı değildir. Bununla birlikte sperma üretimi ve özellikleri mevsimsel ayrım gösterir. Genel olarak tekler eşeysel etkinliği sonbaharda en yüksektir. Sperma verimi ve özellikleri sonbaharda en iyi performans gösterir. Bu özelliklerin düzeyi ilkbahar ve yazın azalır, salt mevsime bağlı olarak değil, gün uzunluğuna da bağlıdır
6.7. Sperma Verimi ve Özellikleri
Tekelerde sperma verimi ve niteliği üzerine mevsimin, yaşın, ırkın ve bireysel ayrımın etkisi vardır. Teke katımı sırasında sperma verimi en yüksek düzeydedir ve 0.5-1.5 ml arasındadır.
Çizelge 2. Teke ve Keçilerin Başlıca Üreme Özellikleri
Özellik Erkek Dişi
Pubertas çağı (ay) 4-6 5-7
Damızlık yaşı (erken gelişen ırklar) (ay) 7-8 8-9
Damızlık yaşı (geç gelişen ırklar) (ay) 17-18 15-18
Eşeysel etkinlik Her Mevsim Genellikle Sonbahar
Sperma verimi 0.5-1.5
Östrus süresi (saat) - 30-36
Östrus siklusu (gün) - 17-21
En uygun çiftleştirme zamanı - Östrus başlangıcından 24-36 saat sonra
Kızgınlık süresi (saat) - 22
Gebelik süresi (gün) - 150-154
(Kaymakçı ve Aşkın, 1997).
Bölgelere Göre Keçi Irkları
7.1. İsviçre Orijinli Keçi Irkları
Saanen, Toggenburg, Alpin, Appenzel, Girson, Verzasca, Wallis
7.2. Akdeniz Keçi Irkları
Malta, Nursiya-Granada
7.3. Asya Keçi Irkları
Ma’tou, Jamnapari ve Kaşmir
7.4. Afrika Keçi Irkları
Boer ve Batı Afrika Bodur keçisi
7.5. Fransız keçi ırkları
Fransız Alpini, Fransız Saaneni ve Puatu keçisi
7.6. Alman keçi ırkları
Alman Alaca Asil keçi ve Beyaz Alman Asil keçi
7.7. Türkiye Keçi ırkları
Kıl keçisi, Tiftik keçisi ve Kilis keçisi
Verim Özelliklerine Göre Keçi Irkları
8.1. Süt Tipi Keçi Irkları (Saanen, Toggenburg, Malta, Halep, Beyaz Alman, Nubi, Kilis )
8.2. Et Tipi Keçi Irkları (Boer, Mat’ou, Jamnapari ve Black Bengal)
8.3. Elyaf Yönlü Keçi Irkları (Ankara, Kaşmir)
8.4. Kombine Verimli Keçi Irkları ( Kıl, Sudan)
8.5. Kürk ve Deri Irkları (Maradi ve Nubende)
8.1. Süt Tipi Keçi Irkları
8.1.1. Saanen Keçisi
İsviçre’nin Saanen vadisinde yetiştirilen ve buradan yayılan bir keçi ırkıdır. Bu ırk dünyanın hemen hemen her tarafına götürülmüştür. Genel olarak adaptasyon yeteneği yüksek, sağlam konstitüsyonlu bir ırktır. Saanen keçileri kabak, erkekleri boynuzludur.
Saanen Keçisi ve Tekesi (Anonymous 2002).
Genel olarak keçiler küpeli, kısa ve beyaz tüylüdür. Meme iki but arasına iyi yerleşmiş olup koltuk tipi bezel memedir. Gelişme hızı, süt ve döl verimi yüksektir. Genellikle 2-5 başlık gruplar halinde aile işletmelerinde kullanılır. 1959’lı yılların başında Türkiye’ye de getirilmiş ve halen saf ve melez olarak yetiştirilmektedir (Haris and Frederick.1996, Kaymakçı ve Aşkın 1997, Özcan 1989, ?engonca, 1974).
Verim Özellikleri
Saanen ırkının en önemli özelliklerinden birisi olan farklı iklim koşullarına uyma yeteneği sayesinde, götürüldüğü yerlerde çok çabuk adapte olabilmektedir. Saanen keçileri yemleme ve mera koşullarına karşı çok duyarlıdır. Yüksek verim yeteneği ancak iyi bakım ve besleme koşullarında ortaya çıkar. Saanen keçilerinde yemden yararlanma yeteneği yüksektir ve erken çağda cinsi olgunluğa ulaşırlar ve hızlı ürerler. Bu da Saanen ırkının yetiştirme yönünden en önemli avantajıdır. Döl verimi yüksek olan ırk, genellikle ikiz yada üçüz doğum yaparlar. Canlı ağırlık erkeklerde 70 kg, dişilerde 50 kg’dır. Ortalama 2.5 yaşında süt verimi 750 kg ve laktasyon süresi 280 gün’dür. Elit dürülerde laktasyon süt verimi bir ton ve laktasyon uzunluğu 300 gün olarak saptanmıştır. Sütte yağ oranı % 3.4-3.6 civarındadır (Kaymakçı ve Aşkın 1997, Özcan 1989, ?engonca , 1974).
8.1.2. Toggenburg Keçisi
İsviçre keçi ırklarındadır. Vücut kahve-kırmızı karışımıdır. Gözlerden ağza kadar, sağ ve soldan aşağı doğru inen beyaz renkli iki adet akıtması vardır.
Togenburg keçisi (Anonymous 2002).
Süt keçilerinin genel dış yapı özelliklerine sahiptir. Çok çeşitli iklim ve çevre koşullarına kolaylıkla uyum sağlayabilmektedirler. Erkek ve dişiler boynuzsuzdur. Memeler iyi gelişmiştir. Gerdanın her iki yanında yer alan ve “küpe” adı verilen birer deri uzantısı vardır. Gerdandaki bu küpeler ırk için karakteristiktir (Haris and Frederick.1996).
Verim Özellikleri
Latasyon süt verimi ortalama 700 kg olup, yaklaşık 275 gün sağılmaktadırlar. Dişiler ortalama 45-50 kg iken erkekler 65–75 kg canlı ağırlıktadır. Döl verimi yüksek ve ırk erken gelişme yeteneğine sahiptir.
8.1.3. Malta Keçisi
Malta adasın Nubya ve Damascus keçisi ile Nursiye keçilerde süt verimini artırma amacıyla yapılmış melezleme sonucu geliştirilmiş bir keçi ırkıdır. Akdeniz ülkelerinde küçük gruplar halinde yetiştirilir. Türkiye’de Ege ve Marmara kıyı şeridinde, özellikle İzmir çevresinde Çeşme ve Kuşadasında bulunur. Malta keçilerinde renk çoğunlukla kahverengi alacadır. Deri ince, vücudu örten kıllar kısa ve incedir. Kulaklar uzun ve sarkıktır. Memeler iyi gelişmiş olup, üzerindeki damarlar belirgindir. Diğer süt keçilerinde olduğu gibi vücut önden arkaya genişleme gösterir.
