Cevap: 4. DEPOLANMIŞ ÜRÜN ZARARLISI BÖCEKLERE KARŞI KULLANILAN MÜCADELE YÖNTEMLERİ
2.1.2. Havai Tuzaklar
Başta güveler olmak üzere, uçan depolanmış ürün zararlısı böceklere karşı çok sayıda yapışkan tuzak geliştirilmiş ve bu tuzaklar temelde hasat öncesi zarar yapan, yani arazideki böceklere karşı kullanılmaktadır. Tuzaklarda bulunan cezbediciler tarafından çekilen böcekler tuzaklara gelip yapışmaktadırlar. Yapışkan tuzak olarak hazırlanan diğer tuzaklar, oluklu kâğıtlar, mukavvalar, kâğıt şeritler, boş tüpler ve geniş pervane kanatlı tuzaklar olup depolanmış ürün zararlısı böceklere karşı kullanılmaktadırlar. Değişik şekilde hazırlanmış ve ticari olarak üretilen yapışkan tuzaklar, Lasioderma serricorne (F.) (Tatlı Kurt)'ye karşı kullanılmaktadır. Bu tuzaklar, yukarıdan asılabileceği gibi, duvara veya dikey olarak da yerleştirilebilir. Küçük hunisel feromon tuzakları biyolojik çalışmalar için Trogoderma türlerini toplamada da kullanılmaktadır. Geniş ve büyük huni tipi tuzaklar, özellikle depolanmış ürün zararlısı güveler için hazırlanmış, badem güvesi, tütün güvesi ve akdeniz un güvesini gözlemek için kullanılmaktadır. Koruyucu kapaklı plastik huniler, cezbedici feromonla doldurularak güveleri çekebilecek bir merkeze asılır. Tuzağa gelen güveler toplama kabında birikir. Bu tuzaklardaki toplama kaplarının etrafları toz ilaçla kaplanmıştır ve bu şekilde ticari olarak satılıp kullanılmaktadırlar. Ayrıca, kabuk böcekleri için hazırlanmış olan dikey çoklu huni tuzaklar feromonla birlikte Rhizopertha dominica (F.) (Ekin Kambur Biti)'ya karşı da kullanılmaktadır.
Feromon içeren havai yapıştırıcı tuzaklar, ticari olarak üretilmektedir. Bu tuzaklar, uçma kapasitesine sahip erginlere karşı kullanılabilmektedir. Bu tuzakların kullanıldığı türler, Plodia interpunctella, Cadra cautella, C. figulilella, Ephestia kuehniella, E. elutella, Trogoderma variabile, T. inclusum, Rhizopertha dominica ve Prostephanus truncatus'dur.
2.1.3. Yüzeye Yerleştirilen Tuzaklar
Bu tip tuzaklar, prensip olarak uçma kapasitesi olmayan, bulundukları ürünün yüzeyinde veya belirli derinliklerde dolaşabilen zararlılar için kullanılmaktadır. İlk geliştirilen tuzaklar, bu tip zararlılar için kullanılmıştır.
Bir zamanlar, oluklu mukavvaların oluklarına zehirli yem yerleştirilerek geliştirilen tuzaklar yaygın bir şekilde kullanılmışlardır. Daha sonra, bu tip tuzaklar biraz daha geliştirilmiş ve "yem çantası tuzağı" veya "yem torbası tuzağı" olarak isimlendirilen tuzaklar kullanılmıştır. Bu tuzaklarda çekici yem karışımı, elek teli veya delikli zarf içerisine yerleştirilmiştir.
Oluklu ve sığınak tipi tuzaklar, değiştirilerek içerisine insektisit, patojen, yapışkan yüzeyli plaklar, çukura düşmeyi sağlayan aygıtlar, boru tipinde cihazlar, feromon veya bunların kombinasyonları kullanılmaktadır.
Un bitine karşı kullanılan yapışkan tuzaklarda toplama feromonları veya bunların sentetikleri kullanılmaktadır. Aslında, yapışkan yüzey çukur olduğu için oluklu mukavvalarda kabarık kısımdan geçen böcekler bu çukurda bulunan yapışkan yüzeyine düşerler.
Oluklu mukavva tuzaklar, ilk kez tarla şartlarında Attagenus ve Trogoderma türleri için feromon testlerinde kullanılmıştır. Her iki cinsin de erkek bireyleri tuzak tarafından cezbedilip tuzağın dış kısmında ölmüşlerdir. Çukura düşme aygıtına cezbedici olarak buğday embriyo yağı ilave edildiğinde tuzağa gelen böcekleri etkili bir şekilde öldürdüğü için insektisit kullanımına gerek olmamaktadır. Bu tuzak dört adet cezbedici feromon yerleştirilebilecek odaya sahiptir. Ayrıca, cezbedicinin dikey olarak yayılması ve böceklerin hareketi için bir hava odası mevcuttur. Bu tuzaklarda, çift taraflılarda böceği görmek ve ölen böcekleri tahrip etmeden çıkarmak zor olduğu için tek taraflı oluklu kâğıtlar kullanılmaktadır. Tek yüzü boyuna katlanmış oluklu kâğıdın dış kenarları açık olduğu için her taraftan böcek girebilmektedir. Bu tuzakların neme daha uzun süreli dayanan bir kılıf ile kaplanması daha faydalı olmakta ve bu kılıf cezbedici feromonun etkisinin daha uzun süre devam etmesini sağlamaktadır. Khapra böceğine karşı yeni bir tuzak geliştirilmiş ve bu tuzak böceğin davranışlarının izlenmesi ve diğer kullanım ihtiyaçlarını karşılamakta ve hem ergin hem de larvaları cezbedicidir. Gıda maddelerine ihtiyaç duyulur veya duyulmaz, insektisite gereksinim duymaz, yer işgal etmemesi için duvara monte edilebilir ve uzun süre fonksiyonelliğini sürdürür.
Khapra böceği tuzağında cezbedici feromon ve buğday tanesi veya susam yağından oluşan cezbedici gıda plastik bir tabla üzerine yerleştirilir ve böylece erkekler tuzak tablalarının kenarlarına doğru veya üzerine çekilirler. Bu tablalar, erkeklerin bu toplama tepsisi üzerinde, olukların içerisinde veya cezbedici etrafında toplanmasını engeller. Khapra böceği tuzağı bir köpük üzerine dikey olarak monte edilir. Tuzak ve dışa taşan köpük şerit yüzeyi arasında bir boşluk oluşturulur. Bu tuzaklar, Tribolium confusum, T. castaneum, Oryzaephilus surinamensis, O. mercator, Trogoderma granarium, T. variabile, T. inclusum, Attagenus unicolor veAnthrenus türlerinin ergin ve larvalarına karşı etkili bir şekilde kullanılmaktadır.
Son yıllarda yapılan çalışmalar yere dikey olarak yerleştirilmiş khapra böceği tuzaklarına buğday tanesinden yapılan yemlemenin daha verimli olduğu sonucunu ortaya koymuştur. Bu şekilde yemlemede tuzağa gelen larva sayısında önemli artışlar olmuştur.
Tribolium tuzağı olarak son zamanlarda hem cezbedici içeren ve hem de çukur yapılı yerin yüzeyine bitişik olarak yapıştırılan tuzaklar düzenlenmiştir. Hem gıda cezp edicili ve hem de feromonlu tuzaklar daha avantajlıdır.
2.1.4. Yığın Halindeki Hububat ve Diğer Ürünler için Hazırlanan Tuzaklar
Havai tuzaklar, tahıl depolarındaki zararlıların izlenmesinde, yüzey tuzakları da yüzeyde veya hemen yüzeyin altındaki zararlılar için kullanılmaktadır. Bazı tuzaklar, özellikle, yığın halindeki taneli ürünler içerisine yerleştirilerek kullanılmak amacıyla hazırlanmıştır. Bu tuzaklar, delikli metal veya plastikten yapılmış sonda şeklinde aletler olup taneli ürünler içerisine yerleştirilerek bu alet üzerindeki deliklerden giren böcekler, tuzak içerisinde toplanmaktadırlar. Çoklu, bağımsız bölümleri olan ve pirinçten yapılmış sonda tipi tuzaklar ekolojik çalışmalarda da kullanılmaktadır. Hububat üzerine yerleştirilen elek teli ile kaplı çukur tuzaklar yalnız veya delikli silindirlere bağlantılı bir şekilde çekici yem konarak veya yemsiz olarak kullanılmaktadır. Hububat depoları için hazırlanan ilk sonda tuzaklar pirinçten yapılmış ve silindir şeklinde, böceklerin girmesi için üst kısmı delikli ve buradan giren böcekler boru boyunca ilerlemekte ve aşağı düşmektedir. Tuzağa düşen böcekler, borunun tabanındaki bölmede toplanmaktadırlar. Daha sonra yapılan tuzaklarda buraya küçük tüp yerleştirilmiştir. Bu tüplerin içerisinin Flnon® ile kaplanması böceklerin kaçmasını minimuma indirmiştir. Daha sonraları silindirdeki delik çaplarının genişletilmesi ile bunların depolanmış mısırlardaki iri yapılı zararlılara karşı kullanılmasına imkân sağlamıştır. Pirinçten yapılan bu tuzakların maliyetinin yüksek olmasından dolayı Lexam® plastikten yapılan delikli sonda tuzaklar geliştirilmiş ve pazarlanmaya başlanmıştır. Plastik tuzaklar, pirinç tuzaklardan daha fazla tutulmuşlardır. Kolay taşınabilir ve daha kolay yığın içerisine yerleştirilebilmektedir. Yapılan çalışmalarla, delik çapının 2.8'den 3.8 mm'ye çıkarılması ile mısır yığınlarında bulunan Cryptolestes pusillus (Schoenherr) ve Tribolium castaneum /B'un yakalanması sağlanmıştır. Bir diğer sonda tuzak da delikli kısmı pahalı olmayan polietilenden yapılmış tuzaklardır. Bazı şartlarda bu tuzaklar lexam sondalarından daha etkilidirler. Zira bu tuzakların yüzeylerindeki delik sayılarının daha fazla ve geniş olması ile yapım masraflarının daha ucuz olması daha fazla kullanılmasını sağlamaktadır.
3. Fiziksel Mücadele
Zararlıların yaşadıkları ortamın fiziksel özelliklerini değiştirmek suretiyle zararlıyı etkisiz hale getirme, faaliyetini azaltma veya yok etmeye yönelik çalışmalara fiziksel mücadele denmektedir. Bu mücadele şekli aşağıdaki yöntemlerle yapılır.
3.1. Yüksek Sıcaklıktan Yararlanma
Böcek ve akarlar, belirli sıcaklık derecelerinde kısa zamanda ölmektedirler. Bundan dolayı da gıda maddeleri, giyecekler ve diğer materyaller böcek ve akar ile bulaşık ise yüksek sıcaklık uygulanarak öldürülebilmektedir. Ancak, sıcaklığın derecesi ve uygulama metodu ürüne zarar vermeyecek ve zararlıyı öldürecek şekilde ayarlanmalıdır. Örneğin, Ephestia. ve Sitophilus türleri gibi depolanmış ürün zararlısı böcekler, 52-55 oC sıcaklıkta etüv veya fırınlarda öldürülebilmektedirler.
Yüksek frekanslı elektrik akımı ile ısıtma, mikro dalga veya kızılötesi ışınla da depolanmış ürün zararlısı böcekler ile mücadele yapılabilmektedir. Ancak, bu yöntemler pahalı olduğu için şimdilik geniş kullanımları mevcut değildir.
3.2. Düşük Sıcaklıktan Yararlanma
Zararlıları yok etmek için düşük sıcaklıktan uygulamada fazla yararlanılamamaktadır. Ancak, düşük sıcaklık zararlıların yaşama ve çoğalma faaliyetlerini azalttığı veya durdurduğu için bazı böceklerin mücadelesinde uygulanabilmektedir. Özellikle, depolarda yaş meyve ve sebzeler 1 -5 oC sıcaklıkta hem uzun süre saklanabilmekte ve hem de bazı böceklerin zararından korunabilmektedir.
3.3. Orantılı Nemden Yararlanma
Fiziksel mücadelede genel olarak düşük orantılı nemden yararlanılmaktadır. Depolanmış ürün zararlıları % 50'nin altındaki orantılı nem de yaşayamaz ve çoğalamazlar. Özellikle, depolarda uygulanabilir bir yöntemdir.
3.4. Mineral Tuzlardan Yararlanma
Bu yöntemde amaç, mineral tuzların veya küllerin akar ve yumuşak vücutlu böceklerin vücudunda çizikler meydana getirip, vücut suyunun kaybolmasına sebep olarak, ölümlerine sebep olmaktır. Özellikle, depolanmış tahıl ve baklagil tohumlarında uygulanmaktadır. Bu tohumlar, silikat, talk ve benzeri mineral maddeler ya da volkanik küllerin tozları ile karıştırarak depolandığında böceklerin vücutları çizilip vücut suyunun azalması sebebiyle fiziksel yolla ölüm meydana gelmektedir.
3.5. Atmosfer Gazlarından Yararlanma
Bu yöntem, depo ve ambarlara karbondioksit (CO2), oksijen (O2) ve azot gazlarının, değişik oranlarda verilerek depolanmış ürün zararlısı böcekleri fiziksel yolla öldürmek şeklindedir ve sadece kapalı hacimlerde uygulanmaktadır. Örneğin, depoda O2 oranı % 1'den az veya CO2 oranı % 60 civarında bulundurulursa ve bu şartlar birkaç hafta devam ederse zararlı tamamen yok edilebilmektedir. Depoda, azot oranı düşük gaz karışımları, depolanmış ürün zararlısı böceklerin değişik dönemlerine karşı öldürücü etki yapmaktadır.
Yapılan bir çalışmada, belirli bir ortamda, karbondioksit % 90'a, oksijen % 1'e, nispi nem % 60'a ve sıcaklık ise 20 oC'ye ayarlanmış ve bu ortamda Cryptolestes ferrugineus (Stephens)'un 4 günlük bir süre içerisinde erginlerinin % 99'u ve yumurtalarının % 85'nin öldüğü tespit edilmiştir.
Bu metodun etkinliği, gaz karışım oranları, sıcaklık ve nem oranı ile böceğin türü ve biyolojik dönemine bağlı olarak değişmektedir. Yüksek ve düşük atmosfer basınçlarından böcekler etkilendiklerinden gıda maddeleri paketlenmeleri sırasında yüksek ve düşük basınca tabii tutularak, mevcut zararlılar öldürülebilmektedir.
Prof.Dr.Erol YILDIRIM ---Prof.Dr.Hikmet ÖZBEK -- Prof.Dr.?rfan ASLAN
Atatürk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bitki Koruma Bölümü
