Chamaecyparis (Yalancı Servi) türleriÇeşitli tür, varyete ve formları ile çalımsı dağınık değişik kültivarlara sahipolan, dekoratif daimi yeşil ağaç ve ağaççık boyutlarında türlerdir. Türlere göre yetişme ortamı isteklerinde farklılıklar vardır. Ch. nootkatensis soğuklara dayanıklıdır. Ch. pisifera da kışlara dayanıklı olmasına karşılık yaz kuraklığı ve kar baskısından zarar görebilir. Çeşitli formlara sahip olan Ch. obtusa ise aksine dona en hassas olanlarıdır. Ch. thjoides ise tam bir bataklık ağacıdır.Bütün türlerin hava rutubeti istekleri yüksek olmakla beraber, özellikle Ch, nootkatensis 'in Eğerek hava ve gerekse rutubet isteği daha fazladır, ancak hava rutubetinin yüksek olduğu yerlerde kuraklığa biraz daha dayanıklıdır ve yazları sulama yapılarak toprak rutubeti de yüksek tutulmalıdır. İstanbul (Bahçeköy) dahi bu tür için hava rutubeti isteği bakımından yetersiz kalmakta ve toprağının da sulanmadığı koşullardan iyi bir gelişme göstermemektedir. Cinsin türleri arasında Ch. lawsoniana ülkemizde çeşitli fidanlıklarda yetiştirilmektedir. Diğer tür, varyete ve formlar daha ziyade ithal edilmektedir. Ch. lawsoniana ülkemizde özellikle ılıman ve rutubetli yörelerimizde iyi gelişmekte, aşağı kadar dallanmakta, gerek form ve gerekse renkleri bakımından çok çeşitli Icültivarları sözkonusu olmaktadır.Genelde ışık veya kısmen de yarı gölge ağaçlarıdırlar. Toprak ve iklim koşulları iyileştikçe gölgeye dayanıklıkları artar. Ancak kuraklık etkisi fazla olan yerler ve rüzgara ekspoze olan kısımlardan kaçınılmalıdır. Vadi içleri ve kuytu yerlerde iyi gelişirler. Deniz iklimini ararlar. Ancak Ege ve Akdeniz sahil kesimi bu türler için önerilmez. Soğuğa ise yukarda belirtilen farklılıklar dışında oldukça dayanıklıdırlar. Ancak alaca yapraklı formlar uzun süren donlardan etkilenir.îyi drenajlı, yeterince rutubetli balçık toprakları tercih ederler. Kök sistemleri rutubetli topraklarda oldukça sığ olmasına karşılık, toprak kuraklaştıkça köklerin daha derine indiği gözlenmektedir.Chamatecyparis'ler trafiği ağır yollara, denizin tuz etkisi olan kıyılarına ve hava kirliliği yüksek olan fabrika yakınlarına dikilmemelidirler. Daha ziyade park ve bahçelerde soliter ağaç olarak veya rüzgarın fazla etkili olmadığı yerlerde boylu çit oluşturmada kullanılabilirler. Peyzaj proje uygulamalarında en az 2- 4 yaşlarında topraklı veya kaplı fidanların kullanımı yoluna gidilmelidir. Ülkemizde soliter ağaç olarak 2,5-3m kadar boya sahip topraklı veya kaplı fidan temini mümkün ise de boyları arttıkça, repikaj azlığından dolayı tutma riskleri artmaktadır. Buna karşılık 6 m boyunda 4-7 repikaj görmüş topraklı ve dikim başarısı emin fidanlar bugün için ancak ithal fidanlıkları vasıtasıyla sağlanabilir.
Genellikle Yalancı serviler tohumla ve yumuşak (yeşil) çelikle kolaycayetişti- rilebilir. C. lawsoniana'da tohumlar ekseri katlamaya lüzum göstermez. Ancak tohumun çimlenme kabiliyeti oldukça düşüktür. Dolayısıyla yastıklara biraz fazla tohum atmak uygun olur. Ekimlerin yaz ortasına kadar gölgede tutulması isabetli olur. Hernekadar bütün yalancı servi tohumlarında belirgin bir çimlenme engeli yoksa da soğuk katlama halinde ekimler daha regüler bir fide yüzdesi verirler, ancak C. nutkatensis tohumlarının soğuk katlamaya tabi tutulması zorunludur.
Cryptomeria (Japon sediri) TürleriCinsin yegane türü olan C. japonica, özellikle kışın iğne yapraklarının bariz kırmızı bir renk almasıyla halk arasında kırmızı japon çamı olarak isimlendirilen Elegans varyetesiyle, Compacta, nana gibi çeşitli form ve kültivarlara sahiptir.Nisbi hava rutubeti yüksek yerler isterler. Hava rutubeti düşük yerlerde toprak rutubeti yüksek tutulsa da iyi bir gelişme yapamaz. Soğuğa da hassastır, bu yüzden ülkemizin iç kısımlarına, kuraklığa ve yüksek sıcaklığa dayanamaz, bu itibarla Akdeniz ve Ege'de de yetiştirilmesi uygun değildir. Geç donlardan da fazla etkilenir.Aydınlık, güneşli veya yarı gölge, rüzgardan fazla etkilenmeyen yerler uygundur. Kuvvetli rüzgar ve kuraklıktan çok etkilenir.Toprak olarak nemli, besin maddelerince zengin balçık toprakları tercih eder. Kireçli topraklardan hoşlanmaz.Peyzaj proje uygulamalarında asgari 3-4 yaşlarında ve en az 0,4 - 0,9 m boylarında topraklı veya kaplı fidan kullanımı önerilir. Yeşil sahalarda soliter ağaç olarak çok dekoratiftir. Özellikle elegans kültivarı budama ve makasa iyi gelir. Bu yüzden boylu çit olarak kullanılabilir.Ülkemizde en çok yetiştirilen C. japonica var. elegans genellikle Ağustos veya Eylül başında yumuşak (yeşil) çelikle üretilir. Adi C. japonica'nın üretimi ise daha ziyade tohumla yapılır ve ılıman rejyonlarda ilkbaharda açıkta ekilebilir. İlk aylar ekim yastıklarının gölgelenmesi isabetli olur. Tohumların çimlenme yüzdesi genellikle çok düşüktür. Bu yüzden birim sahaya fazla tohum atılmalıdır.
Cupressus (Servi) TürleriÜlkemizde doğal olarak yetiştiği kabul edilen C. sempervirens dışında C. ari- zonica, C. goweniana ve C. macrocarpa da uzun yıllardan beri yetiştirilmektedir. Türler arasında yetişme ortamı istekleri bakımından oldukça büyük farklar vardır. C. goweniana soğuğa en hassas olanıdır. Hatta istanbul ve çevresinde (Boğaz ve yüksek kısımlarda) zaman zaman dondan etkilenmektedir. C. macrocarpa ile C.563
sempervirens de sıcaklık isteği fazla ve dona hassas türlerdir. Buna karşılık C. arizonica soğuğa en dayanıklı servilerdir.Serviler hava rutubeti düşük, kuru, hafif veya ağır balçık topraklarda veya saf kumlu, kireçli, taşlı, meyilli, güneşli bakılarda başarılı olabilmektedirler. Işık istekleri yüksektir. Özellikle gençliklerinde hızlı büyürler. Mezarlıklar yanında, dar (pramidal) ve geniş dağınık formları, koyu yeşil, mavi ve gri renkleriyle peyzajda soliter ağaç, boylu çit veya rüzgar perdesi olarak başarıyle kullanılabilirler. Uygulamada fidanlar en az 2-3 yaşlarında topraklı veya tüplü fidan olarak alınıp dikilmelidir.Tohumla kolaylıkla üretilebilirler. Ayrıca yarı odunlaşmış çelikle üretilmeleri (özellikle güzel form ve mavi renklere sahip C. arizonicaglauca'larda) mümkündür. Tohumun ekimden önce genellikle bir işleme tabi tutulmasına lüzum yoktur. Ancak bazı durumlarda soğuk katlamaya gerek duyulabilmektedir. Şekil ve renk bakımından arzulanan bazı kültüvarları rahatlıkla aşı ile de üretebilir.
Cupressocyparis (Melez servi)Cupressus macrocarpa X Chamaecyparis nootkatensis arasında intergenerik (cinsler arası) bir hibrittir (Cupressocyparis leylandii). Asıl servilerin yetişeme- yeceği kadar soğuk yerlerde (-20°C dereceye kadar) yetişebilmekte olup adaptasyon kabiliyeti yüksektir. Tuz serpintilerine ve rüzgara dayanıklıdır.Yeterli drenaja sahip olmak şartıyla hem asit hem de kireçli çeşitli topraklarda yetişebilir, kanaatkardır. Hızlı büyük. Forme etmek için fazla budamaya gereksinim göstermeden kompakt durumunu korur. Çok sık iğne yapraklara sahip olup geniş yeşil sahalarda soliter ağaç veya rüzgar perdesi olarak kullanılabilir. Hava kirliliğine de dayanıklıdır. En az 3-4yaşında topraklı veya kaplı fidanların kullanımı önerilir. Kaplı fidanlar kılcal kök sistemini topraklı fidanlardan daha iyi muhafaza ettiği için tercih edilmelidir.Tohumdan veya sonbahar başlangıcında yarı odunlaşmış çelikler köklendiri- lerek üretilebilir.
Cycas (Sikas-Yalancı Sago Palmiyeleri) Türleri (Resim: 221-2)Sıcaklığın -9°C'nin altına düşmediği Akdeniz ve Ege sahillerinde açıkta ve diğer yörelerde ise iç mekan ve bahçe seralarda yetiştirilebilir. Cycas 'lar daimi yeşil ve çok dekoratif görünümleri ve iç mekanlarda uzun yıllar muhafaza edilebilmeleri bakımından çok kıymetli bitkilerdir. Yavaş büyürler, yarı gölge şartlarında daha iyi gelişirler. İç mekanlarda serin yerlere yerleştirilmelidir. Büyüme döneminde arttırılmakla beraber, diğer devrelerde az su verilmelidir. Kullanımda önde gelen türü C. rovulata'dır.
Cycas'lar tohumdan veya kökte yumrular halinde beliren yavrulardan üretilebilir. Ancak erkek ve dişi çiçekler ayrı fertlerde bulunduğundan tohum temini güçtür.
Ginkgo (Mabet ağacı) (Resim: 221-3)Cinsin bilinen türü G. biloba soğuk iklim koşullarında yetiştirilebilir. Derin kumlu balçık toprakları tercih etmekle beraber toprak istekleri bakımından oldukça kanaatkardır. Işık ağacıdır, güneşli, taşlı bakılara uyum sağlar. Dikimlerinde asgari 3-4 yaşında topraklı veya kaplı fidan kullanımı uygundur. Soliter ağaç olarak 5-6 m boylarında 4-5 kere repikaj görmüş boylu fidanları bugün ancak ithal fidanlıkları vasıtasıyla temin edilebilir. Altuni renkli sonbahar yaprak renklenmesi ile çok dekoratif bir yol ağacıdır (özellikle G. biloba aurea).Yalnız bir türü (G. bloba) sözkonusu olan bu cinste üretme daha ziyade tohumla yapılmaktadır. Tohumların soğuk katlamaya tabi tutulması başarıyı yükseltir. Ancak dişi ağaçların erik gibi olan tohumları pis kokulu olduğundan erkek ağaçların yetiştirilmesi önerilir. Bu takdirde Ağustos-Eylül başında erkek ağaçlardan alınan yarı odunlaşmış çeliklerle sera veya camekânlarda erkek bireyler üretilebilir.
Juniperus (Ardıç) TürleriSürünücü,çalı, boylu ağaç olarak çeşitli form ve renklerle çok değişik tür ve kültivarlara sahiptir. Türlere göre soğuk, ılıman ve sıcak yörelerde yetişebilmektedir. Büyük ekseriyeti soğuk rejyonlarda yetiştirilmekle beraber J. brevifolia J. formosana, procera gibi dona hassas ekzotik türleri kullanırken dikkatli olunmalıdır.Işık istekleri yüksek olmakla beraber bazı türler (J. chinensis, J. horizontalis) gölgeye ve bazı türler de yarı gölge koşullarına (J. comnıunis, J. rigida ve J. sa- bina) dayanabilmektedirler.Toprak istekleri bakımından kuru kumlu topraklardan rutubetli killi topraklara kadar olmak üzere asit ve alkalen reaksiyonlu değişik topraklarda yetişebilirler, kanaatkardırlar. J. sabina ve J. horizontalis gibi türler kurak, tuzlu topraklara uyum gösterebilmektedir. Ancak biraz killi, organik maddece zengin topraklarda en iyi gelişmelerini yapmaktadırlar. Yalnız drenajı kötü yerlerde kök çürümeleri gözlenir.Peyzaj projelerinde asgari 4-5 yaşlarında topraklı veya tüplü fidan kullanımı önerilir. Küçük mekanlarda, taşlık, kayalık, güneşli bakılarda, küçük veya geniş565
yeşil alanlar üzerinde çeşitli şekil ve büyüklüklerde güzel gruplar oluşturmaya elverişlidirler.Tohumlarında çimlenme engeli vardır. Çoğunlukla güzel form ve renkteki bireylerden daha kolay üretim yapmak için çelikle üretme yaygındır. Ancak köklen- mesi güç türlerde aşı da önerilir. Tohumla üretmede çimlenme engelini gidermek için tohumlar etli kısımlarından genel bölümde verilen tekniğe göre ayrılmalı ve türlere göre 1-5 ay soğuk katlamaya tabi tutulmalı ancak ondan sonra ekim yapılmalıdır. Sürünücü ve yarı yatık ardıç tür ve formlarının çelikleri daha kolay köklenirler. Çelikler açık alanda dikilecekse yarı odunlaşmış çelikler Ağustos 'un ikinci ve Eylül 'ün ilk yarısında gölge altında veya soğuk camekânlarda dikilir. Se*rada yapılacak çelikle üretme ise Kasım-Şubat ayları arası uygundur. Çeliklerin diplerinin yaralanması köklenme şansını arttırır. Aşı yöntemleri olarak yandan yanaştırma yöntemleri önerilir.
