Cornus (Kızılcık) Türleri (Resim: 221-16)Değişik renkte güzel çiçekleri olan çok sayıda yaprağını döken veya daimi yeşil kalan türleri, değişik yaprak renkleriyle sarkık formlara sahip bulunan Kızılcıklar çalı ve küçük ağaç boylarıyla kıymetli bir peyzaj materyalidir. C. mas, C. sanguinea ve C. australis Türkiye 'nin doğal türleridirler. Ayrıca yabancı tür olarak C.florida (Çiçek kızılcığı) ilkbaharda beyaz çiçekleri, sonbaharda kırmızıya dönüşen yapraklarıyla çok makbul bir türdür (Resim: 221-16 üst). Bu türün ayrıca kırmızı renkli çok güzel çiçeklere sahip C.f. Cherokee Chief kiiltivarı da dış ülkelerde özellikle K. Amerika'da çok popülerdir. Gene kızılcıklar içersinde yabancı tür olarak C. kousa kırmızı çiçekleriyle (R. 221-16 alt) C. alba ve özellikle C. alba Sibirica kırmızı gövdeleri ve beyaz meyvaları ile kışın çok etkin görünümü ile ilgi çekicidirler. Yerli türlerimiz içinde C, max ilkbaharda sarı çiçekleri, sonbaharda kırmızı meyvaları, kırmızıya dönüşen yapraklarıyla, ilkbaharda beyaz- pembe çiçekleri ve sonbahar yaprak renklenmesi ile cazip bir peyzaj materyalidir. Ayrıca diğer yerli kızılcıklarımız da ilgi çekicidir.Kızılcıkların çok soğuk yörelerde yetişebilen türleri (C. alba gibi) olmasına karşılık daha çok fazla soğuk olmayan ılıman yörelerle Avrupa 'nın birçok kesiminde yetiştirilebilirler. Bunlar dışında kısmen sıcak yörelerde de (C. kousa gibi), yetiştirilebilen türleri sözkonusudur.Kızılcıklar sıcakça yerlerde öğleden sonra güneşinden koruntulu rutubetli {bu konuda göl ve havuz kenarları çok uygundur) fakat iyi drene edilebilen sahalarda, biraz asit reaksiyona sahip topraklarda iyi yetişirler. Bununla beraber her lip toprakta hatta sulanmak şartıyla kurak yetişme ortamlarında da yetiştirilebilirler. Ancak içlerinde C. florida'nın büyük çiçekli güzel görünümü için organik materyalce zengin topraklar seçilmelidir. C. alba ve C. florida 'nın 4-5 kere repi- kaj görmüş 3,5-4 m boya ulaşmış fidanlarını ithal fidanlıkları vasıtasıyla sağlamak mümkündür.Genelde tohumla üretilirler. Meyvalar kızarmaya başlayınca sonbaharda hemen ekilmediği takdirde uzun bir periyot sıcak ve soğuk katlamaya ihtiyaç gösterir. Sarı çiçekleri ile süs bitkisi olarak kullanılan Ç. mas doğal türümüz olup to-607
humlar ekimden önce 4 ay sıcak, 1-4 ay da soğuk katlamayı gerektirir. Sarı yapraklı (C.m. aurea), sarı kenarlı alacalı yapraklı (C.m. elegansissima) bu türün dikkat çeken formlardır. Bunları çelikle çoğaltmak mümkündür. Süs bitkisi olarak önemli bir tür olan Florida kızılcığı (C. florida) ilkbahar sonlarında çiçeklenme- den önce genç sürgünlerinden alınan çeliklerle camekâıılarda kolayca köklenir. Florida kızılcığının kırmızı renkli bir formu olan (C.f rubra) ise çelikle zor üretilir bunlarda T göz aşısı önerilir.Corylus (Fındık) TürleriYaprağını döken çatı ve küçük ağaç formunda olan fındıklardan C. avellana (Adi fındık), C. colurna (Türk fındığı), C. maxima (Lambertfındığı) ülkemizde doğal olarak yetişmektedir. Ayrıca C. avellana 'nın pendula, C. maxima 'nın kırmızı yapraklı C.m. purpurea veya aurea formları veya kültivarları peyzaj çalışmalarında çok kullanılmaktadır. C. colurna küçük yol ağacı olarak da kıymetlendiri- lebilmektedir.Soğuğa dayanıklıdırlar. Güneşli yerlere yahut yarı gölge yerlere dikilmelidirler. Toprak türü bakımından seçici olmamakla beraber serin ve verimli topraklarda iyi gelişirler. Türk fındığı (C. colurna) tam güneşli yerlerle iyi drene edilmiş balçık topraklarda 6,5-7,5 pH'da en iyi gelişmesini yapar. Killi topraklara da uyum gösterir. Rüzgara, kuraklığa, sıcak yazlara ve soğuk kışlara dayanıklıdır. Kök sistemi yüzeysel olduğu için dikim kolaydır. Ancak önce birkaç yıl sulamak gerekir, sonra kuraklığa dayanıklı olurlar.Fındıklar adi, tepe ve hendek daldırma metodları ile kolayca üretilebilirler. Eğer tohumdan yetiştirme sözkonusu ise ilkbahar ekiminden önce 3-4 ay soğuk- ıslak işleme tabi tutmak zorunluğu vardır. Şayet 2 gün suda şişirildikten sonra sonbahar ekimi yapılırsa bu takdirde katlamaya gerek kalmaz.Cotoneaster Türleri (Resim: 221-17)
Daimi yeşil veya kışın yapraklarını döken çalılardır. Güzel çiçekleri ve özellikle kış boyu üzerlerinde kalan renkli küçük meyvaları ile peyzaj çalışmalarında, kaya bahçelerinde, alanların kenarlarında bordur, çit, perde veya yer örtücü olarak yaygın şekilde kullanılırlar. Ülkemizde doğal olarak yetişen türleri de olmakla beraber park ve bahçelerimizde bazı yabancı tür ve kiiltivarlar çok kullanılmaktadır. Bunlardan ülkemizde en çok yetiştirilenleri C. horizontalis ve C. cons- picus var. decore'dır. Kışın yapraklarını döken C. horizontalis, sonbaharda kırmızıya dönen küçük yuvarlak yaprakları ve sık yapraklanmasıyle kemervari dallanması, ilkbaharda açan pembe çiçekleri ve parlak kırmızı meyvaları ile alçak bir çalı ve yer örücü olarak peyzaj düzenleme çalışmalarında yer almaktadır. Adı geçen tür soğuk ve sıcak rejyonlarda yetişebilmekte, tercihen serin ve yarı gölge koşullarda en iyi gelişmesini yapmaktadır. Kışın yapraklarını dökenler için de C. apiculatus ve C. divaricatus'da ilkbaharda pembe beyaz çiçekleri, parlak küçük yaprakları, kış boyunca üzerlerinde kalan küçük kırmızı meyvalarıyle cazip türlerdir. Daimi yeşil olarak ise C. franchetii meyvaları portakal rengindedir. Bu tür soğuk ve sıcak rejyonlarda yetişebilirse de en iyi gelişmesini ılıman yörelerde, fakir topraklarda ve az su gereksinimi içinde yapabilmektedir. Kırpma işlemi (örneğin çit teşkilinde) bu türde hiç önerilmez. Gerçekte bütün cotoneaster türlerinde budama minimal düzeyde tutulmalı ve ona göre geniş aralıklarla dikilmelidirler.Genelde bütün türleri birkaç istisnası ile (özellikle C. horizantalis, C. franchetii, C. apiculatus, C. divaricatus gibi) soğuk yörelerimizde İç Anadolu 'da da yetişebildikleri gibi bütün sahil kesimimizde de yetiştirilme şansına sahiptirler. Ancak boylu ve daimi yeşil olan türler kuvvetli donlara karşı hassastırlar. Bunların korunmaları gerekir. Güneşli, iyi drenajlı yerler seçilmelidir. Meyvaları kurakça koşullarda daha iri ve ağır olur. Dikimde kaplı fidanlar kullanılmalıdır. Seyrek ve lifli olan kök sistemi fazla yer değiştirmeye karşı hassastır.Ekseriyetle tohumdan çoğaltılırlar. Tohumlar hasat edilir edilmez türlere göre değişmek üzere 1-3 ay soğuk katlamaya alınmalı ve ilkbaharda ekilmelidir. Ekim yastıklarında gölgeleme yararlı olur. Cotoneaster'ler (bilhassa paneşe olanları) ilkbahar sonunda yeşil, yaz sonunda yarı odunlaşmış ve sonbahar ve kışın yapraksızken de sert çeliklerle üretilirler. Paneşe yapraklılar da çelikle üretilir.Crataegus (Alıç-Geyik dikeni) Türleri (Resim: 221-18)Ekserisi kışın yapraklarını döken ilkbaharda güzel çiçekleri, sonbaharda kırmızı veya portakal rengine dönüşen meyvaları ve gene aynı renklerde oluşan sonbahar yaprak renklenmeleriyle dikkati çeken ve dikenli olan Alıç veya Yemişgenler içinde peyzaj bakımından önemli olan bazı türler C. monogyna ve C. oxycant- ha 'nın fidanlıklarımızda, park ve bahçelerimizde yetiştirilen çeşitli varyete, form ve kültivarları mevcuttur. Bunlar arasında en önemlileri C.o. var. plana (beyaz çiçekli), C.o. Rossea (kırmızı çiçekli - Resim: 221-18), C.o. Rubra plana (katmerli kırmızı çiçekli), C.o. purtica (koyu kırmızı çiçekli) ile sarkık dallı olan C.m. pen- dula, C.m. aurea (sarı çiçekli) sayılabilir. Ayrıca henüz ülkemizde tanınmayan bazı önemli hibritleri de (C.x. mordenensia "Toba", C.x. lavallei gibi) sözkonusudur.Crataegus 'lar, bu çeşitli türleri, formları ve kültivarları ile çim alanları üzerinde, binaların etrafında güzel görünümler oluştururlar. Kent şartlarına daya*nıklı ve uzun ömürlüdürler. Soğuk ve sıcak rejyonlarda da yetiştirilebilmekte, İç Anadolu 'ya da sokulabilmekle beraber esasta ılıman yörelerin süs bitkileridirler.609
Hızlı büyürler. Güneşli yerlere dikilmelidirler. Toprak istekleri yoktur. Çok hafif (kumlu) veya killi, nötral, hafif asit veya hafif alkalen fakir topraklarda da yetiştirilebilirler. Hatta kuru topraklarda daha bol çiçek ve meyva verirler. Fakat böyle yerlerde yaprakları erken döküldüğünden güzel sonbahar yaprak renklenmeleri görüntüde kısa sürer. Halbuki verimli, balçık topraklarda sonbahar renklenmesi yapan yapraklarını, çok daha uzun süre muhafaza ederler.Dikimlerinde daha başarılı olmak için kaplı fidanları satın almalıdır. Budamalara da iyi cevap verirler.Ekseriyetle tohumdan üretilirler. Tohumdan yetiştirilen bitkiler az çok ana bitkiye benzemekle beraber bazı nadide formlarda T göz aşısı veya kök aşısı uygulanmaktadır. Tohumla üretimde sonbaharda olgunlaşan meyvaların etli kısmı ezilerek ve yıkanarak uzaklaştırılır. Sonra çıplak tohumlar 1-2 ay sıcak, 3-4 ay da soğuk katlamaya tabi tutulduktan sonra ekilir. Katlanmayan tohumlar 2-3 yılda zor çimlenir.Chaenomeles (Cydonia) Türleri (Resim: 221-19)Önemli türü Chaenomeles japonica ülkemizde Japon ayvası (Cydonia japo- nica) olarak bilinmektedir. Gerçekte bu bir ayva (Cydonia) türü değildir. Chaenomeles japonica erken ilkbaharda yaprakları çiçeklenmeden sonra bronz kırmızısı bir renkte çıkar ve sonra koyu yeşil renge dönüşür. Yapraksız durumda iken kırmızı renkli cazip dekoratif çiçeklerini açar (Resim: 221-19). Sonbaharda da sarı meyvaları ilgi çekicidir. Çim alanlarında, parklarda ve bahçelerde tek tek veya 75-120 cm aralıklarla çit olarak dikilebilir. Çiçekleri ile ilkbahar müjdecisi olarak dikkati çeker.Soğuğa ve sıcaklık değişimlerine oldukça dayanır. İç Anadolu'da da yetişti- rilebilirse de bütün sahil yörelerimiz için kıymetli bir peyzaj materyalidir.Güneşli yerlere dikilmelidir. Her toprakta yetişir. İlkbaharda çok erken sürdüğünden sonbaharda dikilmesi uygun olur. Bu takdirde çıplak köklü fidanları da emniyetle kullanma mümkündür. Budamayı sonbahar, kış veya erken ilkbaharda yapmamalıdır, aksi halde o yıl çiçek açmaz. Budama çiçeklenme sona erdikten sonra hemen yapılmalıdır.Vejetatif yoldan üretme geç ilkbaharda veya yaz başında alınan yumuşak çe*liklerle yahut yaz ortasında veya yaz sonunda alınan yarı odunlaşmış çeliklerle veya yapraksız olduğu sonbahar ve kış aylarında alınan sert (odunlaşmış) ökçeli çelikler köklendirilerek yapılabilir. Yaşlı dalların alt kısımlarından alınan çelikler daha iyi köklenirler. Kök çelikleri veya daldırma ile de üretmek mümkün olduğu gibi tohumdan da üretilebilir.
tim tohumla yapılabilir ancak tohumun çimlenme engeli sıcak su, asit veya mekanik yöntemlerle giderildikten sonra ekim yapılmalıdır.Gerek adi sarı salkım (C. laburnum) ve gerekse altın sarısı yapraklı C. alpi- nus aureum 'da sert tohum kabuğunun yumuşaması için asit işlemi, sıcak su veya mekanik yaralama işlemlerinden sonra yapılan Mart sonu veya Nisan ekimleri başarılı olur.Daphne TürleriKışın yapraklarını döken veya daimi yeşil kalan çeşitli tür, varyete veya formlara sahiptir. Yapraklarını kışın döken D. mezereum (kırmızı-pembe çiçekli, kırmızı mey vali) ile daimi yeşil olan D. pontica (yeşilimsi sarı çiçekli ve siyah meyva- lı) ülkemizin doğal türleri arasında süs bitkisi olarak değerlendirilmiş olanlardır. D. mezereum'un beyaz çiçekli, sarı meyvalı (D.m. alba), büyük eflatun çiçekli (D.m. grandiflora), alaca yapraklı (D.m. variegata), çiçekleri katmerli olan (D.m. plana) ile D. pontica'nın (D.p. var. szovitsii) adlı varyete, form ve kültivarları çeşitli peyzaj uygulamaları ve özellikle kaya bahçelerinin oluşturulmasında kullanılmaktadırlar. Yabancı türler olarak da daimi yeşil yapraklı D. cneorum (cazip gül pembe renginde çiçekleriyle), D. odora (koyudan açık pembeye kadar değişen renklerde çiçekleriyle) ve D. genkwa'da mavi, leylak rengi çiçekleriyle en fazla tanınan türlerdir.Daphne 'lerin bazı türleri soğuğa (D. mezereum gibi), bazı türleri de sıcağa (D. odora gibi) oldukça dayanıklıdır. Şiddetli soğuklarda gövdeleri donsa da bitki tekrar sürer. Güneşli veya yarı gölge, kurak veya drenajı iyi olmak şartıyla rutubetli ve her tip toprakta yetişebilir. Humuslu, alkalen ve rutubetli topraklarda ise daha iyi gelişir. Dikimleri sonbaharda, soğuk yerlerde ise ilkbaharda yapılmalı, dikim çukurlarına torf ve yaprak çürüğü karıştırılmalı, dikimin çıplak köklü fidanlarla değil kaplı satın alınan fidanlarla topraklı olarak gerçekleştirilmelidir. Yazın kök boğazı çevresinin malçlanması kök çevresini serin tuttuğundan faydalıdır. Bakımı nadiren gerektirir.Üretme yumuşak çelikle (yaz başı), yarı odunlaşmış çeliklerle (yaz sonu) ve*ya sert çelikle (kışın) veya daldırma yoluyla yapılabilir.
