Cevap: Fındık Hastalıkları
4.DALKIRAN (xyleborus (Anisandrus) dispar fabr):
Dalkıran Scolytidae familyasındadır. Dalkıran zararlısının dişileri 3-3.5 mm. erkekleri 2mm. uzunluktadır. Yarım küre görüşündeki erkekler açık kestane renklidir. Dişilerin rengi erkeklerden daha koyudur.
Ergin dişiler fındık dallarında galeriler (delikler) açarak zayıflamaya, kırılmaya ve yoğun saldırılarda kurumaya sebep olurlar. Dalkıran böceği kışı açmış olduğu garaliler içinde ergin olarak geçirir. Haziran ortalarından itibaren sıcaklar artmaya başlayınca yuvalarından çıkan dişiler sağlam dallarda yeni delikler açmaya başlarlar. Çiftleşme deliklerin içinde veya dışında olur. Gaalerilerde ortalama olarak 10 dişiye karşılık bir erkek bulunur. Dişiler 0.8-7 cm. kalınlığında fındık dallarında ve genellikle bir sürgün dibinden 2 mm. çapında yuvarlak galeriler açarak dala girerler. Dla giren böcek kanbiyum dokusunun 2 mm. kadar altında dalın yıllık halkalarını takip eden bir çevre galeri açar. Çevre galerinin her iki tarafında çıkma çıkma sokak şeklinde dik galeriler bulunur. Bir galeri sisteminde 1-8 dik galeri bulunabilir. Bazı galerilerde 6 cm. uzunluğunda olabilir. Galeri açan ergin dişi taşındığı Ambrosia mantarının siporlarını galerilere bulaştırır. Galeri açma başlangıcında 10-15 gün sonra dik galerilerde yumurtlama başlar.8-10 gün sonra çıkan larvalar galeride gelişlemekte olan Ambrosia mantarı ile beslenir. Ağaçların odun kısmı ile beslenmezler. Larvalar 3-4 hafta beslenditan sonra gelişirler ve pupa olurlar. Pupalardan 8-10 gün sonra çıkan yeni erginler ertesi yıl çakış zamanına kadar bulundukları galerilerde kalırlar. Galeri yerlerinin kapatılması mümkün olmadığından buralarda devamlı bitki öz suyu dışarı çıkmakta ve ağaç zayıflamaktadır. Hücuma uğrayan bir daldaki galeri sayısı dalın kalınlığı ve sıhhat durumuna göre değişmekte ve dallar zayıflamaktadır. Genel olarak 2-3 cm. kalınlığındaki bir dalı bir galeri kurutabilmektedir.
Mücadelesi :
Dalkıran mücadelesi ergin dişilerin galeri açmalarını önlemek gayesiyle yapılır. Bunun içinde ergin böcek çıkışı döneminde dalları ilaçlı bulundurmak ve mekaniksel yollarla zararlı yoğunluğunu azatmak gerekmektedir. Mücadelede birinci yöntem bahçelere iyi bakmaktır. Dalkıran daha ziyade bakımsız, zayıf kalmış, budaması yapılmamış, toprağı işlenmemiş ve gereği gibi gübrelenmemiş fındık bahçelerinde zarar yapar. Bu bakımdan bahçelere gereken önem verilmelidir. Kış boyunca bulaşık, delikli kuru ve zayıf dallar kesilerek yakılmalıdır. Zira dalkıran kesilip bahçede bırakılan dallarda daha iyi barınmaktadır.15'er dekar büyüklükteki iki ayrı fındık bahçesinde hemen hemen tüm galerili dallar kesilmiş ayrıca 30 dekarlık bir bahçede mekaniksel mücadele ile diğer kültürel işlemler uygulanmış daha sonraki yıllar yapılan gözlemlerde söz konusu bahçelerde dalkıran zararının olmadığı saptanmıştır.
Mücadele ikinci yöntem ilaçlı mücadeledir. Bölgemizin sahil kısımlarında erginçıkışı genel olarak takriben Haziran ayının ikinci yarısında başlar.Bu dönemde ilaçlama yapılacak bahçelerde taze odun talaşlarının varlığı ile görülebilen yeni galeriler aranmalı ve tespit edilince ilaçlamaya başlanmalıdır.İlk ilaçlamadan 15-20 gün sonra ikinci bir ilaçlama yapılmalıdır.İlaçlamadan sonraki 24 saat içinde şiddetli yağış olursa ilaçlama tekrarlanmalıdır.İlaçlama zamanında hava şartları müsait değilse uygun bir güne kadar ilaçlama geciktirilebilir.
İlaçlı mücadelede dekara azinphos methyl 25 wp 300 gr, carbaryl 85 wp ve methiocarbe 50 wp 150 gr. kullanılır.İlaçlı mücadelede atomizör kullanılmalıdır.İaçlamalarda iyi bir kaplama başarı için esas olduğundan ocak başına 1 lt. ilaçlı su atılmalıdır.İlaçlanacak sahada daha önce delikli, kuru ve zayıf dallar kesilerek yakılmalıdır. Bütün dallar kök boğazından 0.8 cm. kalınlıktaki sürgünlere kadar iyice ıslatılmalıdır.İlaçlanan bahçelerde ilaçlama bittikten sonra 20 gün süre ile hayvan otlatılmalıdır.
5.MAYIS BÖCEĞİ (Melolontha melolontha L.):
Mayıs böceği scarabeidae familyasındandır.Erginlerin 2,5-3 cm. boyunda genellikle kızıl kahverengi görünüştedirler.Larvalar karasteristik olarak karın etrafında kıvrık, tombul ve beyazdır. Tam gelişmiş larvanın boyu 4-4,5 cm dir.
Mayıs böceği larvaları köklerin kabuk ve kambiyoum tabakalarını kemirerek zarara uğratırlatr. Ayrıca odun kısmında yarım silindir şeklinde oyuklar meydana getirirler. 1-2 cm. çapındaki kökleri kopararak dalların ve neticede ocakların kurumasına sebeb olurlar.
Üreticiler tarafından ''Kadı Lokmasu'' veya ''Manas''olarakta adlandırılan mayıs böceklerinin erginleri Nisan-Mayıa aylarında topraktan çıkarlar. Güneş battıktan sonra uçuşarak ağaçlar üzerine konar,yaprak ve çiçeklerle beslenirler. Dişiler çifleştikten sonra yumurtalarını özellikle 2-3 yıl işlenmemiş ve üzeri hafif otlanmış bahçelerde toprağın 15-25 cm. derinine, 25-30`luk guruplar halinde koyarlar. Bir dişi ortalama 60 yumurta bırakır.Yumurtadan ortalama 30 gün sonra çıkan larvalar ot kökleri ile beslenirler ve 2 ay kadar sonra gömlek değiştirerek ikinci döneme geçerler.Ağustos ortalarından itibaren görülen ikinci dönem larvalar genellikle toprağın 20 cm. derinliği içinde bulunan fındık kökleri ile beslenirler. Kasım ortalarında soğukların başlaması ile 40-50 cm. derinliğe inerek kışı geçirirler.Nisan ayında yeniden köklerin bulunduğu bölgeye yükselir ve bir süre beslendikten sonra yaklaşık Haziran ayı başlarında gömlek değiştirip üçüncü dönem lavra olurlar. Ekim ayına kadar oburca beslenen bu üçüncü dönem larvalar Kasım ayında 60 cm. derinliğe inerek kışı geçirirler. Üçüncü yılın Nisanında yine yükselerek Mayıs ve Haziran aylarında zarar yaparlar.Temmuzda üçüncü dönem larvalar toprağı 15-35 cm. derinliğinde bir yuva içinde pupa olurlar. Bu dönem ortalama 50 gündür. Ergin olan böcekler ertesi yılın Nisan ayına kadar yuvalarını terk etmezler. Böylece hayat dönemlerini 3 yılda tamamlamış olurlar.
Mücadelesi:
Mücadele larvaların zararını önlemek için yapılır. Erginler görüldükleri zaman toplanıp öldürülmelidir.Toprağın işlenmesi sırasında görülen larvaların toplanıp imha edilmeşi yoğunnluğun düşmesine katkıda bulunur.Larvalara karşı ilaçlı mücadele sonbbahar yağmurlarını müteakip hava sıcaklığının uygun durumda olduğu Eylül başından itibaren Ekim ayı ortalarına kadar yapılabilir. Bu devrede hem larvaların çoğu kolayca mücadele yapılacak ikinci dönemdedir ve hemde toprak ilacın karıştırılması için uygun durumdadır.
İlaçlı mücadelede dekara lindane 25wp 900 gr. kullanılır. İlaçlar bahçıvan süzgeci veya pülverizatörlerden biri ile atıldıktan sonra toprağın işlenerek ilcın 20 cm. derinliğe kadar karıştırılması gerekir. iLAÇLANAN YERDE 1-2 SENE SÜRE İLE TEKRAR MÜCAFELEYE GEREK YOKTUR.
6.UÇ KURUTAN (Obera Linearis L.):
Uç kurutan Cerambycidae familyasındandır.Erginler 3-4 mm. eninde, 11-16 mm. boyda siyah renkli ve uzunca görünüşlüdür. Larvaları mum sarısı renkte 20-25 mm. uzunlukta olup, bacakları yoktur.
1-2 yıllık genç sürgünlerin özünde beslenen larvalar, uzunluğuna galeriler açarak sürgünlerinkurumalarına sebep olurlar. Bölgemizde erginler Mayıs ve Haziranda çıkarlar. Çiftleşen dişiler yumurtalarını yıllık sürgünlerin uçtan itibaren 10-15 cm. aşağısına koyarlar. 10 gün sonra çıkan genç larvalar önce yarım daire şeklinde sürgün eksenine dik bir çevre galeri açarlar.Sonra iki yıllık sürgünede geçen larvalar ilk yıl yukarıdan aşağıya doğru 40-50 cm. uzunluğunda galeriler açar.Beslenme artıklarını yan deliklerden dışarı atarlar. Bu galeri içinde kışlayan larva ertesi ilkbaharda bu defa yukarı doğru kısa bir galeri daha açar. Sonbaharın sonlarında yuva hazırlayacak ikinci kışı geçirir. Ertesi yıl Nisanda burada pupa olur.Pupa süresi 3 hafta kadardır. Erginler kabukta delik açarak dışarı çıkarlar. Böylece gelişmesini 2 yılda tamamlamış olurlar
Mücadelesi:
Genç sürgünlerde kurumaların iyice belirdiği Temmuz ortalarından yaprak dökümüne kadar olan süre içinde kurumakta olan tüm uç sürgünler kesilerek yakılmalıdır. Yoğunluk fazla ise ilaçlama yapılmalıdır.
İlaçlı mücadele, çıkan erginlerin yumurta bırakmalarının önlenmesini amaçladığından ilaçlamaya Mayıs ayı ortalarından sonra başlanabilir. Bu zamandan itibaren ergin çıkışı izlenmeli ve çıkış başlayınca ilaçlama yapılmalıdır.
İlaçlı mücadelede dekara Carbaryl 5 Toz ve Methiocarbe 2 Toz 3-3.5 kg., Carbaryl 85WP 150 gr. Dioxacarb 50 WP 100gr. ve Methiocarbe 50 WP 150 gr. kullanılır. Toz ilaçlar sabahın erken saatinde çiğ kalkmadan önce veya akşam üzerleri uygulanmalı ve ilacın yaprak alt yüzeylerine iyice yapışması sağlanmalıdır.İlaç miktarları ocakların büyüklüğüne göre ayarlanmalıdır. Su ile atılan ilaçlar ise yağmurlu günler ve güneşli öğle saatleri dışında her zaman kullanılabilir. Atomizör kullanılacaksa dekara(40-50 ocak) 8-10 lt. su atılacak şekilde ayarlama yapılmalıdır. İlaçlamalar 1 haftada bitirilmelidir.
Fındık kurdu ilaçlaması yapılan yerlerde ayrıca uç kurutan ilaçlamasına gerek yoktur. İlaçlanan bahçelerde 1 hafta süre ile hayvan otlatılmamalıdır.Arıcılık yapılan yerlerde kovanlar bir ay süre ile başka yerlere taşınmalıdır.
7.FINDIK GAL SİNEĞİ(Mikomyia coryl Kieffer):
Fındık gal sineği Cecidomyiidae familyasındandır.Erginleri yaklaşık 2 mm. boyda, kırmızı renkli ve narin yapılı sineklerdir. Antenler her iki eşeyde de 14 parçalı olmasına karşın segmentlerin seyrek dizilmesi nedeniyle erkeğin anteni daha uzundur.Larvalar beyaz renkli 2.5-3 mm. uzunluktadır.
Zararı yalnız larvalar yapar. Larvalar yaprakda damar boyunca,çotanakta yeşil zuruf üzerinde ya da sürgünlerin uç kısımlarında galler oluşturarak zararlı olurlar.Larva çkışından sonra önce galler, sonra da galler arası kurumaya başlar.Fazla sayıda gal yaprağın tümünü kurutup dökebilir. Meyvelerde ise döküm olmaz. Ancak meyve gallerin basıncı altında gelişemez ve biçimsiz bir durum alarak zarara uğrar. Yine sürgün uç tomurcuklarında oluşan galler sürgün gelişmesini engeller.Bu bakımdan sürgün ucu ve özellikle meyve galleri yaprak gallerine oranla daha önemli olmaktadır.
Kışı larva döneminde ve toprağın 1 cm. derinliğinde beyaz bir kokon içinde geçirir. Mart ayında pupa olur.Yaklaşık iki haftalık pupa döneminden sonra ergin çıkışı başlar.Çıkışın büyük çoğunluğu Nisan ayında olur. Çiftleştikten sonra yumurtalar yeni sürgün tomurcuklarının ucuna,gizli ve korunmuş yerlere bırakılır. Ergin çıkışından 3-4 hafta sonra ilk galler görünür. Galler yaprakta damarlar boyunca,meyvelerde ise zuruf üzerinde oluşur ve her gal içersinde olgunlaşan larvalar bir çiğse yada yağmurdan sonra toprağa inerek kokon örerler ve ertesi ilkbaharda ergin olarak çıkarlar.
Mücadelesi:
İlaçlamalar koruyucu olarak yapıldığında ilaçlanacak olan bahçelerin bir yıl öncesinden tesbit edilmesi gerekir.İlaçlı mücadeleye ergin çıkışı ile birlikte,diğer bir deyimle o bahçedeki yeni fındık sürgünlerinin çoğunluğu iki yaprakcıklı olduğu dönemde (sürgün dibindeki iki koruma yaprakçığı dikkate alınmaz) başlanır. Yaklaşık Mart ayı sonu Nisan ayı başlarına rastlayan ilk ilaçlamadan 20 gün sonra ikinci bir ilaçlama yapılır.
İlaçlı mücadelede dekara Omethoat 50 Em 150 cc. kullanılır.İlaçlamalarda başarı tam bir kaplama ile ocağından dekara 50 lt. (ocak başına 1 lt.) su kullanılmalıdır. İlaçlamalardan sonra 20 gün bahçede hayvan otlatılmamalıdır. Fındık gal sineğine karşı yapılan uygulama fındık kozalak akarını ve filiz güvesini etkilediğinden bu bahçelerde bu zararlılar için ayrıca ilaçlamaya gerek yoktur.
8.VİRGÜL KABUKLU BİTİ(Lepidosaphes ulmi L.):
Virgül kabuklu biti Coccidae familyasındandır.Ergin dişisinin kabuğu geniş virgül veya midye şeklindedir.Koyu kahverenkli ve 2.5-3 mm. uzunluktadır.
Daha ziyade yüksek rakımlı fındık bahçelerinde zarar yapan virgül kabuklu bitinin erginleri ve larvaları bitkinin öz suyunu emerek zayıflamasına, yoğunluğunun fazlalaştığı yerlerde kurumalara sebep olurlar
Kışı ergin dişinin kabuğu altında yumurta döneminde geçirir.Yumurtalar Mayıs başlarında açılarak çıkan larvalar dal ve yapraklara dağılır. Dal üzerindekiler 1-2 gün içinde hortumlarını bitki dokusuna sokarak beslenmeye başlarlar. Kısa süre içerisinde anten,bacak ve gömleklerini atıp kabuk oluştururlar.İki larva dönemi geçirdikten sonra Temmuz'da ergin dişiler görülmeye başlar. Bunlar kanatlı ergin erkeklerde çiftleşerek yumurtlarlar.Yumurtalar üstten dişi kabuğu,alttan beyaz ve saydam bir zarla korunurlar.
Mücadelesi:
Bulaşmanın az ve sınırlı olduğu bahçelerde bulaşık dallar yumurtanın açılmasından önce kesilip bahçeden uzaklaştırılmalıdır.
İlaçlı mücadele zararlının kışlayan yumurtalarına karşı ?ubat-Mart aylarında ve tomurcuklar patlamadan önce yapılır.Tomur- cukların patlamasından sonra yapılacak ilaçlamalar fındık yapraklarında yanmalar yapabileceginden ilaçlamada geç kalınma- malıdır İlaçlamada başarı bulaşık dal ve sürgünlerin ilaçlı su ile iyice ıslatılmasına bağlıdır. O nedenle bulaşık kısımların iyice ıslatılmasına özen gösterilmelidir. Yumurtadan çıkan larvalara karşı Mayıs ayında ve çıkışın %70-80,i bulduğu dönemde yapılabilecek yaz ilaçlaması zorunlu olmadıkça yapılmamalıdır. Fazla soğuk rüzgârlı veya don olma ihtimali olan günlerin kışlık yağların yakıcı etkisini artırdığı göz önüne alınarak böyle zamanlarda ilaçlama yapılmamalıdır. İlaçlı mücadelede 100 lt. suya kış ilaçlamasında, 65 beyaz yağ +2.4 DNOC E.C. 4 lt. ve LNBP triethonolamine 40 E.C. 750 cc, yaz ilaçlamalarında Methidathion 40 E.C 75 cc. ve Azinphos Methyl 20 E.C. 150 cc kullanılır .
Yaz ilaclamalarında yumurtanın açılmasının izlenmesi ve uygulama güçlüğü ile doğal dengeyi bozması nedeniyle zorunluluk dışında yapılmaması gerekmektedir. Yaz ilaçlamasının uygulandıgı bahçelerde 20 gün süre ile hayvan otlatılmamalıdır.
9- FINDIKTA KAHVERENGİ KO?NİL
(Parthenolecanium corni Bouche Parthenolecanium rufulum ekli): Kahverengi koşnil Coccidae familyasındadır. Ergin dişinin kabuğu başlangıçta esmer kahverenkli olup sonraları açık kahverengine dönüşür. Yumuşak ve yarım küre biçiminde olan kabuğu boyu 3-4 mm., yüksekligi ise 1.5-2 mm. dir. Larvalar başlangıçta açık sarı sonraları kafverenkli olurlar.
Kahverenkli koşnilin larva ve erginleri yaprak ve sürgülerde emgi yaparak beslenirler. Ayrıca çıkardıkları tatlı madde ile karaballık (fumajin) oluşumuna neden olurlar. Böylece bitkilerin zayıflamasına, yoğun bulaşmalarda kurumalara ve neticede verimin azalmasına sebep olurlar.
Yumurtaların açılmaları genellikle Mayıs sonlarında başlar. Çıkan larvalar sürgün ve yapraklara dağılırlar. Buralarda kendilerini tespit edip hortumlarını bitki dokusuna sokup beslenmeye başlarlar. Ağustos,ta gömleklerini değiştirip ikinci dönem larva olurlar. Yaprak dökümünde önce genç sürgünlere göç ederek ikinci dönem larvaları halinde kışı buralarda geçirirler. Mart,ta dişi bireyler kabarmaya ve büyümeye başlarlar. Erkekler ise prepupa ve pupa dönemini geçirirler. Nisan başlarında ilk erkek ve dişi erginler görülür. Yumurtlama Nisan sonlarında başlar. Bir dişi 1000-1400 dolaylarında yumurta bırakır. Yumurtaların kuluçka süresi 20-30 gündür. Bölgemizde yılda bir döl verirler.
Mücadelesi :
Zararlının yoğunluğunun az olduğu bahçelerde bulaşık sürgün ve dallar kesilecek bahçeden uzaklaştırılmalıdır.
İlaçlı mücadele zararlının hareketli birinci dönemlerinde oluşan genç larvalarına karşı yapılır. Bu amaçla yumurta açılımının tamamlanmasına yakın Haziran sonlarında ilaçlama yapılır. Zararlının yoğunluğunun çok fazla olmadığı yerlerde ilaçlamaya gerek yoktur. İlaçlamalarda dekara Omethoat 50 E.C. 150 cc,Carbaryl 85 WP 150 gr. kullanılır.
Başarılı bir ilaçlama için tam bir kaplama gerekli olduğundan pülverizatörlerle yapılan ilaçlamalarda dekara 200lt., Atomizörlerle ise 50lt. su atılmalı ve böylece sürgün ve yaprakların iyice ilaçla kaplanmasına özen göstermelidir. İlaçlanan bahçelerde 20 gün süre ile hayvan otlatılmamalıdır. Bu zararlıya karşı yapılan mücadele uç kurutan ve dalkıran zararlılarına karşı ayrıca ilaçlama yapmayı gerektirmez.
Fındıkta önemli olan bu zararlılardan başka Kızılağaç böceği[ Agelastica alni L], Fındık kokarcası [Palomena prasina L], Fındık Yaprak bitleri [ Myzzzocallis coryli Goeze], Kızılağaç yaprak böceği [ Galerucelle lineola Fabr] ve Kır tırtıIı (Lymantria dispar L) gibi daha birçok zararlılar bulunmaktadır. Fındık bahçelerinde bu zararlıların yoğunluğu azdır. Bu nedenle ancak salgın yıllarında yoğun saldırılarda ekonomik zarar yaparlar. Bunlar arasında Kızılağaç böceğinin zararının görüldüğü bahçelerde nisan sonlarında dekara Carbaryl 5 Toz ve Methiocarbe 2 Toz 3 kg, Methiocarbe 50 WP 150 gr. ve Malathion 20 E.C.500 cc kullanılır. Fındık kokarcasının görüldüğü bahçelerde nisan ayı sonlarında dekara Methiocarbe 2 Toz ve Dioxacarbe 3 toz 3,5 kg, Methiocarbe 50 WP 150 gr ve Dioxacarbe 50 WP 100 gr kullanılır.
