Tweet
Mantar Hastalıkları
Bitki'lerde parazitlerce meydana getirilen hastalıkların çoğu, parazit mantar'lar tarafından sebep olunmaktadır, yani bitkilerdeki- en önemli hastalık etmenleri bunlardır.
Gül (Rosa sp.), leylak (Syringa sp.), yıldızçiçeği (Dahlia sp.), kasımpatı {Chrysanthemum sp.), nakıiçiçeği (Phlox sp.) ve başka süs bitkilerinde görülen "gerçek külleme" hastalıkları, sürgün'ler ve bilhassa yapraklar üzerinde gelişen beyaz, açık boz veya hafifçe esmer renkli mantar miseli ile tanınır.
Leke'nin kenarından uzanan düzensiz ışınsal çizgi'ler ile bilinen, gül'deki "siyah lekelenme" hastalığına, yaprağın kütikülası altında gelişen Diplocarpon rosae mantarı sebep olmaktadır.
Ceratocystis u/m/'nin sebep olduğu "karaağaç ölümü" ve Endothia paras/t/ca'nın sebep olduğu "kestane ölümü" mantar hastalıkları, iki çok tahrip edici rahatsızlıktır. Bunlarda hastalıklara sebep olan parazit mantar'lar, diri odun içinde ve kabuğun altında yaşarlar.
Her süs bitkisi türü, az çok parazit mantar'ların saldırısına maruz durumdadır ve kalmaktadır. Bunların bazıları küçük hasar'lara sebep olurken, diğer bazılan konukçu bitkiyi bütünüyle öldürebilmektedir.
Bakteri Hastalıkları
Birçok süs bitkisi, bakteriler tarafından yaratılan hastalıklara maruzdur.
Bakteri hastalık'ları arasında; süsen'in (İris sp.) yeraltı gövdesi'nde (rhizom) pis kokulu "yumuşak çürüklük", karanfıl'in (Dianthus sp.) ve Sardunya'nın {Geranium sp.) "yaprak lekelenmesi", süsalıcı'nın (geyikdikeni) {Crataeğus sp.) "sürgün yanıklığı" ve leylak'ın (Syringa sp.) "kara sürgün yanıklığı", en tanınanlardır.
Bakteri'ler bitkiye; stoma, hidatod ve lentisel gibi doğasal açıklık'lardan, ve yara'lardan girer. Bunlar, epidermis hücresi çeperi'ni delerek girme yeteneğinde değildirler.
Bakterilerin bitki hastalıklarına sebep olduğu ilk defa 1880'de Burrill' in Erwinia amylovora tarafından meydana getirilen elma (Ma/us sp) ve armut (Pyrus sp.) gibi çekirdekli sulu meyve ağaç'larının "çiçek ve sürgün yanıklığı" hastalığı üzerinde yaptığı araştırma ile anlaşılmıştır.
Agrobacterium sp. tarafından çeşitli bitki'lerde meydana gelen "ur" ve Pseudomonas marginata tarafından kılıççiçeği'nde (Gladiolus sp.) "kara kabuk" da süs bitki'lerindeki bakteri hastalıklarıdır.
Mikoplazma-Benzeri Organizma Hastalıkları
Hem boyut ve hem de başka özellikleri bakımından bakteri'ler ve virüs'ler arasında yer alan bu organizmalar, son zamanlarda hastalık etmen'leri olarak bulunmuştur.
"Sararma" ve birkaç "cadı süpürgesi" hastalıklarının, daha önceleri virüs'ler tarafından sebep olunduğu sanılıyordu, bu çeşit hastalıkların şimdilerde mikoplazma-benzeri canlı'ların yarattığına inanılmaktadır. Çünkü bu hastalık'ların belirtileri antibiyotiklerce örtülerek baskı altına alınmaktadır.
Süselmasfnda (Malus sp.) "aşırı büyüme"; süskirazı'nda (Prunus sp.) "X-hastalığı" ve "pas'a benzer lekelilik"; süsşeftalisi'nde (Prunus sp.) "sararma", "rozetleşme", "küçük meyvelilik" ve "X-hastalığı" gibileri mikoplazma'ların etkileri ile olmaktadır.
Dişbudak'da (Fraxinus sp.), söğüt'de (Salix sp.) ve yalancıakasya'da {Robinia
pseudoacacia) "cadı süpürgesi", ceviz'de (Juglans sp.) "salkımlaşma" olarak beliren
hastalık'ları mikoplazma'lar yaratmaktadır. ?
Virüs Hastalıkları
Süs bitki'lerinin en tahripçi hastalık'ları arasında virüs'lerin meydana getirdikleri bulunmaktadır.
Virüs'leri çok küçük ve ince bir yapıya sahiptir. Kimyasal olarakbir virüs parçacık (partikül); protein örtü ve bulaşıcı nukleikasit'den ibarettir. Birçok kimyasal bileşik gibi saflaştırılıp kristal hale getirilebilirler. Sadece canlı olan konukçu hücreler içinde çoğalabilir, mutasyona ve başka değişicilere uğrayabilirler.
En iyi tanınan virüs hastalıkları arasında; katmerliyıldızçiçeği'nde (Dahlia sp.) "bodurluk" ve "halka lekelilik", Latinçiçeği'nde {Tropaeolum sp.) "mozayik", nergis'de {Narcissus sp.) "sarı şeritliiik"; bulunmaktadır.
Süs bitki'lerindeki başka virüs hastalık'ları olarak; akçaağaç'da (Acer sp.) "alaca yapraklılık"; güzelhatunçiçeği'nde (Amarillis sp.), hasekiküpesi'nde (Aquileğia sp.), kazteresi'nde (Arabis sp.), yıldızçiçeği'nde (Dahlia sp.), hezaren'de (Delphinium sp.), karanfil'de (Dianthus sp.), sümbül'de (Hyacinthus sp.), defne'de (Laurus sp.), hanımeli'de (Lonicera sp.), kavak'da (Populus sp.), gül'de (Rosa sp.) "mozayik"; manisalalesi'nda (Anemone sp.) "ufakyapraklılık"; zambak'da (Lilium sp.) "rozet mozayik"; saraypatı'da (Aster sp.) "sararma"; begonya'da (Begonia sp.) "halkalılık"; gelinçiçeği'nde(Ca//asp.) "beyaz leke"; çançiçeği'nde (Campanu/a sp.)"halkalanma"; şebboy'da (Cheiranthus sp.) "alaca çizgililik"; kasımpatfda (Chrysanthemum sp.) "bodurlaşma", "beyazlaşma", "mozayik-sararma"; bardakmenekşe'de (GIoxinia sp.) "halkalı lekelilik"; sümbül'de (Hyacinthus sp.) "soluklaşma", "yeşilçiçek"; Sardunya'da (Pelargonium sp.) "sarı leke"; çuhaçiçeği'nde (Primula sp.) "doku ölümü"; gül'de (Rosa sp.) "yaprak biçim bozukluğu"; adaçayı'nda (Sa/wa sp) "damar sararması"; lale'de (Tulipa sp.) "alaca çizgililik", "beyaz çizgililik", "enine lekelilik"; hercaimenekşe'de (Viola sp.) "alaca çizgi"; hastalık'ları sayılabilir.
Birçok virüs hastalığı nihayette hastalandırdığı bitkiyi öldürmesine rağmen, mozayik virüsü'nün çiçekliakçaağaç'a (Abutilon striatum var. thompsonii) etkisi faydalıdır. Çünkü yapraklarda güzel bir "alacalanma" yaratır. Olağan yeşil yapraklı dal'lar hastalıksızdır, virüs'süz bitki yetiştirmede kullanılır. Alacalı yapraklı bitkiler gerçekte hastalıklıdır, çünkü olağan gelişmeyi göstermezler.
Lale {Tulipa sp.) çiçeğinde "çizgili alacalılık" hastalığı'na iki virüs sebep olmaktadır. Bu, istenen bir olay olarak düşünülmektedir, çünkü çiçek'lerde güzellik yaratır. Ancak fazla etkilenen ve hastalanan bitki'lerin dejenere olduğu da belirtilmektedir.
Viroid Hastalıkları
Bu hastalık etken'leri çok yeni zamanlarda tanınmıştır. Şimdiye kadar kazanılan bilgilere göre bunlar sadece bitki'lerde hastalık yapmaktadırlar.
Viroid'ler pek çok küçük ve bulaşıcı "ribonukleikasit" moleküllerdir. Olağan bir bitki virüsü'nden yaklaşık elli defa daha küçüktür ve "protein örtü"den yoksundurlar. Yine de, bitki üretim ve yetiştirme usulleri sebebi ile oldukça kolay yayılmaktadırlar, aynı zamanda vejetatif çoğaltma materyali ile de yayılmaları kolaydır.
Eskiden virüs'lertarafındanyaratıldığı düşünülen, kasımpatı'daki {Chrysanthemum sp.) "bodurluk" ve "sarı lekelilik" hastalıklarını viroid'ler husule getirmektedir.
Nematod Hastalıkları
Nematod'lar olarak bilinen canlflar, mikroskop ile görülebilen yuvarlak kurtlardır.
Bitki dokularında hücrelerarası boşluk'larda beslenir ve konukçu hücrelerin bütünlüğünün bozulmasına sebep olurlar. Bitki'ye; yara yerlerinden, stoma'lardan ve hidatod'lardan girerler. "Gövde şişkinliği", "dallanmada düzensizlik", "yaprak biçim bozulması", "çiçeklenmenin baskı altına alınması" ve "kök ur'u" gibi çeşitli hastalık'ları meydana getirirler.
Nematod'lar bitki'lerde genelde "kök ur'u", "kök ölü dokusu" ve "kısa-küt kök"; sonunda "bodurlaşma", "sararma" ve "ölme" meydana getirirler.
"Kök ur'u" hastalık'ları Meloidogyne sp.ve Meloidodera sp.; kökte "ölü doku" hastalık'ları Pratylenchus sp., Haplolaimus sp. ve Tylenchorhynchus sp.; "kısa-küt kök" hastalık'ları Balanolaimus sp., Paratrichodorus sp., Trichodorus sp. ve Xiphinema sp.; "yaprak" hastalık'ları Aphelenchoides sp. nematod'larınca husule getirilmektedir.
"Yaprak" nematod'ları eğreltiotu (Aspidium felixmas), kasımpatı {Chrysanthemum sp.), begonya (Begonia sp.), katmerliyıldızçiçeği (Dahlia sp.) ve başka süs bitki'lerine saldırır; damar'lar arasında esmer siyahımsı bölgeler oluşmasına sebep olurlar.
Çiçekli Bitkilerden Hastalıklar
Bazı çiçekli (veya tohumlu) bitkiler, başka bazı bitki'lerde parazit etki göstererek hastalık meydana getirmektedir. Bunlar olağan kök sisteminden yoksun olup su ve mineralleri konukçu bitki'den alırlar.
Süs bitki'lerinin en yaygın parazit çiçekli bitki'leri olarak "ökseotu" tür'leri ve "cinsaçı" tür'leri dikkati çekmektedir.
Bodurökseotu'nun (Arceuthobium sp.) konukçu'ları çam {Pinus sp.), ladin (P/cea sp.), göknar (Abies sp.), melez (Larix sp.), ardıç (Juniperus sp.); gerçekökseotu (Phoradendron sp., Loranthus sp. ve Viscum sp.) tür'lerinin konukçu'ları da ardıç (Juniperus sp.) ve servi {Cupressus sp.) gibi ağaç'lardır.
Cinsaçı (şeytansaçı) (Cuscuta sp.) tür'lerinin konukçu'ları arasında; yalancıakasya (Robinia pseudoacacia), dişbudak (Fraxinus sp.) ve kavak {Populus sp.) ağaçları sayılabilir; bu parazit bitki'ler fidanlıkta yetiştirilmesi yapılan bitki fıdecik'lerinde, bir yıllık ve önemli olan tarım bitki'lerinde hastalık oluşturmaktadır.
Prof.Dr.Sabri SÜMER --SÜS BİTKİLERİ HASTALIKLARI 2008
Bitki'lerde parazitlerce meydana getirilen hastalıkların çoğu, parazit mantar'lar tarafından sebep olunmaktadır, yani bitkilerdeki- en önemli hastalık etmenleri bunlardır.
Gül (Rosa sp.), leylak (Syringa sp.), yıldızçiçeği (Dahlia sp.), kasımpatı {Chrysanthemum sp.), nakıiçiçeği (Phlox sp.) ve başka süs bitkilerinde görülen "gerçek külleme" hastalıkları, sürgün'ler ve bilhassa yapraklar üzerinde gelişen beyaz, açık boz veya hafifçe esmer renkli mantar miseli ile tanınır.
Leke'nin kenarından uzanan düzensiz ışınsal çizgi'ler ile bilinen, gül'deki "siyah lekelenme" hastalığına, yaprağın kütikülası altında gelişen Diplocarpon rosae mantarı sebep olmaktadır.
Ceratocystis u/m/'nin sebep olduğu "karaağaç ölümü" ve Endothia paras/t/ca'nın sebep olduğu "kestane ölümü" mantar hastalıkları, iki çok tahrip edici rahatsızlıktır. Bunlarda hastalıklara sebep olan parazit mantar'lar, diri odun içinde ve kabuğun altında yaşarlar.
Her süs bitkisi türü, az çok parazit mantar'ların saldırısına maruz durumdadır ve kalmaktadır. Bunların bazıları küçük hasar'lara sebep olurken, diğer bazılan konukçu bitkiyi bütünüyle öldürebilmektedir.
Bakteri Hastalıkları
Birçok süs bitkisi, bakteriler tarafından yaratılan hastalıklara maruzdur.
Bakteri hastalık'ları arasında; süsen'in (İris sp.) yeraltı gövdesi'nde (rhizom) pis kokulu "yumuşak çürüklük", karanfıl'in (Dianthus sp.) ve Sardunya'nın {Geranium sp.) "yaprak lekelenmesi", süsalıcı'nın (geyikdikeni) {Crataeğus sp.) "sürgün yanıklığı" ve leylak'ın (Syringa sp.) "kara sürgün yanıklığı", en tanınanlardır.
Bakteri'ler bitkiye; stoma, hidatod ve lentisel gibi doğasal açıklık'lardan, ve yara'lardan girer. Bunlar, epidermis hücresi çeperi'ni delerek girme yeteneğinde değildirler.
Bakterilerin bitki hastalıklarına sebep olduğu ilk defa 1880'de Burrill' in Erwinia amylovora tarafından meydana getirilen elma (Ma/us sp) ve armut (Pyrus sp.) gibi çekirdekli sulu meyve ağaç'larının "çiçek ve sürgün yanıklığı" hastalığı üzerinde yaptığı araştırma ile anlaşılmıştır.
Agrobacterium sp. tarafından çeşitli bitki'lerde meydana gelen "ur" ve Pseudomonas marginata tarafından kılıççiçeği'nde (Gladiolus sp.) "kara kabuk" da süs bitki'lerindeki bakteri hastalıklarıdır.
Mikoplazma-Benzeri Organizma Hastalıkları
Hem boyut ve hem de başka özellikleri bakımından bakteri'ler ve virüs'ler arasında yer alan bu organizmalar, son zamanlarda hastalık etmen'leri olarak bulunmuştur.
"Sararma" ve birkaç "cadı süpürgesi" hastalıklarının, daha önceleri virüs'ler tarafından sebep olunduğu sanılıyordu, bu çeşit hastalıkların şimdilerde mikoplazma-benzeri canlı'ların yarattığına inanılmaktadır. Çünkü bu hastalık'ların belirtileri antibiyotiklerce örtülerek baskı altına alınmaktadır.
Süselmasfnda (Malus sp.) "aşırı büyüme"; süskirazı'nda (Prunus sp.) "X-hastalığı" ve "pas'a benzer lekelilik"; süsşeftalisi'nde (Prunus sp.) "sararma", "rozetleşme", "küçük meyvelilik" ve "X-hastalığı" gibileri mikoplazma'ların etkileri ile olmaktadır.
Dişbudak'da (Fraxinus sp.), söğüt'de (Salix sp.) ve yalancıakasya'da {Robinia
pseudoacacia) "cadı süpürgesi", ceviz'de (Juglans sp.) "salkımlaşma" olarak beliren
hastalık'ları mikoplazma'lar yaratmaktadır. ?
Virüs Hastalıkları
Süs bitki'lerinin en tahripçi hastalık'ları arasında virüs'lerin meydana getirdikleri bulunmaktadır.
Virüs'leri çok küçük ve ince bir yapıya sahiptir. Kimyasal olarakbir virüs parçacık (partikül); protein örtü ve bulaşıcı nukleikasit'den ibarettir. Birçok kimyasal bileşik gibi saflaştırılıp kristal hale getirilebilirler. Sadece canlı olan konukçu hücreler içinde çoğalabilir, mutasyona ve başka değişicilere uğrayabilirler.
En iyi tanınan virüs hastalıkları arasında; katmerliyıldızçiçeği'nde (Dahlia sp.) "bodurluk" ve "halka lekelilik", Latinçiçeği'nde {Tropaeolum sp.) "mozayik", nergis'de {Narcissus sp.) "sarı şeritliiik"; bulunmaktadır.
Süs bitki'lerindeki başka virüs hastalık'ları olarak; akçaağaç'da (Acer sp.) "alaca yapraklılık"; güzelhatunçiçeği'nde (Amarillis sp.), hasekiküpesi'nde (Aquileğia sp.), kazteresi'nde (Arabis sp.), yıldızçiçeği'nde (Dahlia sp.), hezaren'de (Delphinium sp.), karanfil'de (Dianthus sp.), sümbül'de (Hyacinthus sp.), defne'de (Laurus sp.), hanımeli'de (Lonicera sp.), kavak'da (Populus sp.), gül'de (Rosa sp.) "mozayik"; manisalalesi'nda (Anemone sp.) "ufakyapraklılık"; zambak'da (Lilium sp.) "rozet mozayik"; saraypatı'da (Aster sp.) "sararma"; begonya'da (Begonia sp.) "halkalılık"; gelinçiçeği'nde(Ca//asp.) "beyaz leke"; çançiçeği'nde (Campanu/a sp.)"halkalanma"; şebboy'da (Cheiranthus sp.) "alaca çizgililik"; kasımpatfda (Chrysanthemum sp.) "bodurlaşma", "beyazlaşma", "mozayik-sararma"; bardakmenekşe'de (GIoxinia sp.) "halkalı lekelilik"; sümbül'de (Hyacinthus sp.) "soluklaşma", "yeşilçiçek"; Sardunya'da (Pelargonium sp.) "sarı leke"; çuhaçiçeği'nde (Primula sp.) "doku ölümü"; gül'de (Rosa sp.) "yaprak biçim bozukluğu"; adaçayı'nda (Sa/wa sp) "damar sararması"; lale'de (Tulipa sp.) "alaca çizgililik", "beyaz çizgililik", "enine lekelilik"; hercaimenekşe'de (Viola sp.) "alaca çizgi"; hastalık'ları sayılabilir.
Birçok virüs hastalığı nihayette hastalandırdığı bitkiyi öldürmesine rağmen, mozayik virüsü'nün çiçekliakçaağaç'a (Abutilon striatum var. thompsonii) etkisi faydalıdır. Çünkü yapraklarda güzel bir "alacalanma" yaratır. Olağan yeşil yapraklı dal'lar hastalıksızdır, virüs'süz bitki yetiştirmede kullanılır. Alacalı yapraklı bitkiler gerçekte hastalıklıdır, çünkü olağan gelişmeyi göstermezler.
Lale {Tulipa sp.) çiçeğinde "çizgili alacalılık" hastalığı'na iki virüs sebep olmaktadır. Bu, istenen bir olay olarak düşünülmektedir, çünkü çiçek'lerde güzellik yaratır. Ancak fazla etkilenen ve hastalanan bitki'lerin dejenere olduğu da belirtilmektedir.
Viroid Hastalıkları
Bu hastalık etken'leri çok yeni zamanlarda tanınmıştır. Şimdiye kadar kazanılan bilgilere göre bunlar sadece bitki'lerde hastalık yapmaktadırlar.
Viroid'ler pek çok küçük ve bulaşıcı "ribonukleikasit" moleküllerdir. Olağan bir bitki virüsü'nden yaklaşık elli defa daha küçüktür ve "protein örtü"den yoksundurlar. Yine de, bitki üretim ve yetiştirme usulleri sebebi ile oldukça kolay yayılmaktadırlar, aynı zamanda vejetatif çoğaltma materyali ile de yayılmaları kolaydır.
Eskiden virüs'lertarafındanyaratıldığı düşünülen, kasımpatı'daki {Chrysanthemum sp.) "bodurluk" ve "sarı lekelilik" hastalıklarını viroid'ler husule getirmektedir.
Nematod Hastalıkları
Nematod'lar olarak bilinen canlflar, mikroskop ile görülebilen yuvarlak kurtlardır.
Bitki dokularında hücrelerarası boşluk'larda beslenir ve konukçu hücrelerin bütünlüğünün bozulmasına sebep olurlar. Bitki'ye; yara yerlerinden, stoma'lardan ve hidatod'lardan girerler. "Gövde şişkinliği", "dallanmada düzensizlik", "yaprak biçim bozulması", "çiçeklenmenin baskı altına alınması" ve "kök ur'u" gibi çeşitli hastalık'ları meydana getirirler.
Nematod'lar bitki'lerde genelde "kök ur'u", "kök ölü dokusu" ve "kısa-küt kök"; sonunda "bodurlaşma", "sararma" ve "ölme" meydana getirirler.
"Kök ur'u" hastalık'ları Meloidogyne sp.ve Meloidodera sp.; kökte "ölü doku" hastalık'ları Pratylenchus sp., Haplolaimus sp. ve Tylenchorhynchus sp.; "kısa-küt kök" hastalık'ları Balanolaimus sp., Paratrichodorus sp., Trichodorus sp. ve Xiphinema sp.; "yaprak" hastalık'ları Aphelenchoides sp. nematod'larınca husule getirilmektedir.
"Yaprak" nematod'ları eğreltiotu (Aspidium felixmas), kasımpatı {Chrysanthemum sp.), begonya (Begonia sp.), katmerliyıldızçiçeği (Dahlia sp.) ve başka süs bitki'lerine saldırır; damar'lar arasında esmer siyahımsı bölgeler oluşmasına sebep olurlar.
Çiçekli Bitkilerden Hastalıklar
Bazı çiçekli (veya tohumlu) bitkiler, başka bazı bitki'lerde parazit etki göstererek hastalık meydana getirmektedir. Bunlar olağan kök sisteminden yoksun olup su ve mineralleri konukçu bitki'den alırlar.
Süs bitki'lerinin en yaygın parazit çiçekli bitki'leri olarak "ökseotu" tür'leri ve "cinsaçı" tür'leri dikkati çekmektedir.
Bodurökseotu'nun (Arceuthobium sp.) konukçu'ları çam {Pinus sp.), ladin (P/cea sp.), göknar (Abies sp.), melez (Larix sp.), ardıç (Juniperus sp.); gerçekökseotu (Phoradendron sp., Loranthus sp. ve Viscum sp.) tür'lerinin konukçu'ları da ardıç (Juniperus sp.) ve servi {Cupressus sp.) gibi ağaç'lardır.
Cinsaçı (şeytansaçı) (Cuscuta sp.) tür'lerinin konukçu'ları arasında; yalancıakasya (Robinia pseudoacacia), dişbudak (Fraxinus sp.) ve kavak {Populus sp.) ağaçları sayılabilir; bu parazit bitki'ler fidanlıkta yetiştirilmesi yapılan bitki fıdecik'lerinde, bir yıllık ve önemli olan tarım bitki'lerinde hastalık oluşturmaktadır.
Prof.Dr.Sabri SÜMER --SÜS BİTKİLERİ HASTALIKLARI 2008