Tweet
6.2.Feromon Kullanılarak Depolanmış Ürün Zararlılarına Karşı Yapılan Gözlem ve Mücadelenin Başarısı Üzerinde Etkili Olan Faktörler
1. Tuzakların Yerleştirilmesi
Depolarda tuzakların yerleştirilmesi, deponun ölçülerine, mücadele yapılacak yere, hareketlilik durumuna bağlıdır. Depodaki bütün alan değerlendirmeye alındığında tuzaklar yaklaşık olarak 16 m arayla, ızgara şeklinde yerleştirilmelidir. Yapılan bir çalışmada, mukavva tuzaklardaki feromonlarla, Trogoderma erginlerinin en fazla kapı ve pencere bulunan duvarların yanına yerleştirilen tuzaklarda belirlenmiştir. Başka bir çalışmada ise coleopterler için tuzağın zemin üzerinde veya zeminden 1.5 m yüksekte olmasının yakalama yönünden farklı olmadığı belirtilmektedir. Tuzaklar eğer kötü hava şartlarından korunabilirse, göç eden böceklerin depoya girmeden yakalanabilmeleri için depo dışına da kurulabilirler.
Sıcak veya yarı tropik bölgeler dışındaki yerlerde sıcaklık 19 °C'ye ulaştığında tuzaklar kurulmalı ve Mayıs ayından Ekim'e kadar devam edilmelidir. Sıcak ve yarı tropik bölgelerde ise tuzaklama yıl boyu devam etmelidir. Ayrıca, güveler için konulacak tuzaklar ergin popülâsyonunun yoğunluğu azami sınıra ulaştığında daha etkili olmaktadır.
2. Fotoperyodizm
Depolanmış ürünlerdeki zararlı güveler ve coleopter erginlerinin yaşama süreleri kısadır. Anthrenus flavipes LeConte ve Trogoderma türlerinın dişileri aktivite periyodu süresince gizlenmiş veya uyuşuk durumdadırlar. Bu türler yerlerinden rahatsız edildiklerinde, abdomenlerini yukarı doğru kaldırıp ovipozitörlerini kısmen dışarı çıkararak çağrı durumu alırlar. Ephestia kuehniella erkeklerinin, tamamen karanlıkta uçamadığı, fakat 1-10 lux'lük ışık yoğunluğuna maruz bırakıldığında, feromon salgılayan pulların aktif olduğu ve erginlerin uçtuğu, günlük uçuş aktivitesinin bu şartlarda 8 saat olduğu belirtilmektedir. Plodia interpunctella erginlerinin günün erken saatlerinden itibaren uçtukları kaydedilmektedir.
3. Seksüel Durumları
Rhizopertha dominica (F.), Tribolium ve Sitophilus türlerinde her iki cinsiyetin de uyarmaları algılaması çiftleşme şansını ve başarısını artırmaktadır. Genellikle kısa ömürlü coleopter ve güve erginlerinde, dişilerin feromon salgılama aktiviteleri azaldığı için çiftleşme şansı da azalır. Trogoderma glabrum (Herbst) tarafından feromon üretimi ve salgılanması çiftleşmeden hemen sonra durmaktadır. Çiftleşmiş dişiler, çok düşük oranda feromon aktivitesine sahiptirler. Çiftleşmiş dişilerin bazıları tekrar çiftleştiği için, feromon aktivitesinin düşük seviyede bulunduğu, diğer erkekleri cezbetmede dişilerin bunu muhafaza ettiği belirlenmiştir. Trogoderma granarium'un erkeklerinin, dişi feromonuna hassaslığı çiftleşmeden sonra % 50 dolayında azaltılmaktadır. Cadra cautella erkekleri, çiftleşmeden 24 saat sonra dişi ekstraktları ile artık cezbedilemediği, çiftleşmiş dişilerin çiftleşmemiş dişilerden daha az sıklıkla cezbedilebildiği, bu durumda, dişi cezbedici ekstraktları konsantrasyonun çiftleşmede etkisiz olduğu belirtilmektedir.
4. Sıcaklık
Trogoderma glabrum (Herbst) erkeklerinin (E) trogodermal seks feromonuna karşı hassaslığı, sıcaklık 15 °C'den 35 °C'ye yükseltildiğinde 2-3 kat arttığı, bunun yanında sıcaklık artışına bağlı olarak feromonun salgılanma oranın ise % 50 dolayında arttığı belirtilmektedir. Benzer durum, Cadra cautella'da da görülmüştür. Erkeklerin dişi seks feromonlarına cezbedilmesi 15 °C'de 0.001 mg/ml, 30 °C'de ise 0.0001 mg/ml dozla gerçekleşmiştir. Bu durumda sıcaklık artışına bağlı olarak feromonun kullanım dozu azaltılabilir.
5. Yoğunluk
Böceklerde popülâsyon yoğunluğu, larva ve pupa ölümlerinde artış, ergin oranı ve nesil sayısında azalma, çiftleşme ve yumurta bırakma teşebbüsünün engellenmesi gibi birçok dezavantaja sahiptir. Yüksek popülâsyon yoğunluğunun etkisiyle Trogoderma, Attagenus ve Anthrenus gibi dermestidlerde cezbetme davranışının azaldığı saptanmıştır. Ephestia kuehniella'nın son larva döneminde mandibular bezlerde bir feromon salgılandığı ve bu feromonun, larva yoğunluğunu ayarladığı belirtilmektedir. Benzer feromonların Ephestia elutella ve Plodia interpunctella'da da bulunduğu kaydedilmektedir. Böyle feromonların bulunması faydalıdır, çünkü yoğunluğun oluşturduğu baskıya direkt cevap vererek daha erken dönemde optimum popülâsyon seviyesi ayarlanmaktadır.
1. Tuzakların Yerleştirilmesi
Depolarda tuzakların yerleştirilmesi, deponun ölçülerine, mücadele yapılacak yere, hareketlilik durumuna bağlıdır. Depodaki bütün alan değerlendirmeye alındığında tuzaklar yaklaşık olarak 16 m arayla, ızgara şeklinde yerleştirilmelidir. Yapılan bir çalışmada, mukavva tuzaklardaki feromonlarla, Trogoderma erginlerinin en fazla kapı ve pencere bulunan duvarların yanına yerleştirilen tuzaklarda belirlenmiştir. Başka bir çalışmada ise coleopterler için tuzağın zemin üzerinde veya zeminden 1.5 m yüksekte olmasının yakalama yönünden farklı olmadığı belirtilmektedir. Tuzaklar eğer kötü hava şartlarından korunabilirse, göç eden böceklerin depoya girmeden yakalanabilmeleri için depo dışına da kurulabilirler.
Sıcak veya yarı tropik bölgeler dışındaki yerlerde sıcaklık 19 °C'ye ulaştığında tuzaklar kurulmalı ve Mayıs ayından Ekim'e kadar devam edilmelidir. Sıcak ve yarı tropik bölgelerde ise tuzaklama yıl boyu devam etmelidir. Ayrıca, güveler için konulacak tuzaklar ergin popülâsyonunun yoğunluğu azami sınıra ulaştığında daha etkili olmaktadır.
2. Fotoperyodizm
Depolanmış ürünlerdeki zararlı güveler ve coleopter erginlerinin yaşama süreleri kısadır. Anthrenus flavipes LeConte ve Trogoderma türlerinın dişileri aktivite periyodu süresince gizlenmiş veya uyuşuk durumdadırlar. Bu türler yerlerinden rahatsız edildiklerinde, abdomenlerini yukarı doğru kaldırıp ovipozitörlerini kısmen dışarı çıkararak çağrı durumu alırlar. Ephestia kuehniella erkeklerinin, tamamen karanlıkta uçamadığı, fakat 1-10 lux'lük ışık yoğunluğuna maruz bırakıldığında, feromon salgılayan pulların aktif olduğu ve erginlerin uçtuğu, günlük uçuş aktivitesinin bu şartlarda 8 saat olduğu belirtilmektedir. Plodia interpunctella erginlerinin günün erken saatlerinden itibaren uçtukları kaydedilmektedir.
3. Seksüel Durumları
Rhizopertha dominica (F.), Tribolium ve Sitophilus türlerinde her iki cinsiyetin de uyarmaları algılaması çiftleşme şansını ve başarısını artırmaktadır. Genellikle kısa ömürlü coleopter ve güve erginlerinde, dişilerin feromon salgılama aktiviteleri azaldığı için çiftleşme şansı da azalır. Trogoderma glabrum (Herbst) tarafından feromon üretimi ve salgılanması çiftleşmeden hemen sonra durmaktadır. Çiftleşmiş dişiler, çok düşük oranda feromon aktivitesine sahiptirler. Çiftleşmiş dişilerin bazıları tekrar çiftleştiği için, feromon aktivitesinin düşük seviyede bulunduğu, diğer erkekleri cezbetmede dişilerin bunu muhafaza ettiği belirlenmiştir. Trogoderma granarium'un erkeklerinin, dişi feromonuna hassaslığı çiftleşmeden sonra % 50 dolayında azaltılmaktadır. Cadra cautella erkekleri, çiftleşmeden 24 saat sonra dişi ekstraktları ile artık cezbedilemediği, çiftleşmiş dişilerin çiftleşmemiş dişilerden daha az sıklıkla cezbedilebildiği, bu durumda, dişi cezbedici ekstraktları konsantrasyonun çiftleşmede etkisiz olduğu belirtilmektedir.
4. Sıcaklık
Trogoderma glabrum (Herbst) erkeklerinin (E) trogodermal seks feromonuna karşı hassaslığı, sıcaklık 15 °C'den 35 °C'ye yükseltildiğinde 2-3 kat arttığı, bunun yanında sıcaklık artışına bağlı olarak feromonun salgılanma oranın ise % 50 dolayında arttığı belirtilmektedir. Benzer durum, Cadra cautella'da da görülmüştür. Erkeklerin dişi seks feromonlarına cezbedilmesi 15 °C'de 0.001 mg/ml, 30 °C'de ise 0.0001 mg/ml dozla gerçekleşmiştir. Bu durumda sıcaklık artışına bağlı olarak feromonun kullanım dozu azaltılabilir.
5. Yoğunluk
Böceklerde popülâsyon yoğunluğu, larva ve pupa ölümlerinde artış, ergin oranı ve nesil sayısında azalma, çiftleşme ve yumurta bırakma teşebbüsünün engellenmesi gibi birçok dezavantaja sahiptir. Yüksek popülâsyon yoğunluğunun etkisiyle Trogoderma, Attagenus ve Anthrenus gibi dermestidlerde cezbetme davranışının azaldığı saptanmıştır. Ephestia kuehniella'nın son larva döneminde mandibular bezlerde bir feromon salgılandığı ve bu feromonun, larva yoğunluğunu ayarladığı belirtilmektedir. Benzer feromonların Ephestia elutella ve Plodia interpunctella'da da bulunduğu kaydedilmektedir. Böyle feromonların bulunması faydalıdır, çünkü yoğunluğun oluşturduğu baskıya direkt cevap vererek daha erken dönemde optimum popülâsyon seviyesi ayarlanmaktadır.