Tweet
BEŞİNCİ BÖLÜM
5. FİZİKSEL MÜCADELE
Bu mücadele yöntemi doğrudan veya dolaylı olarak zararlıyı öldürme amacını taşımaktadır. Çoğunlukla, zararlının zararını önleyici veya popülâsyonunu düzenleyici olarak etki yapmaktadır. Bu yöntem, tamamen zararlının ekolojisine dayanır ve biyolojisindeki tolerans sınırlarına göre ayarlanır. Yani, zararlının yaşadığı ortamın fiziksel özelliklerini değiştirmek suretiyle zararlıyı öldürme veya faaliyetini azaltmaya yönelik çalışmalardır. Bu mücadele yönteminde şu hususlardan yararlanılmaktadır.
5.1. Sıcaklık
Zararlının hayat dönemlerinde hassas olduğu ekstrem sıcaklık noktalarının bilinmesi gereklidir. Özellikle, gelişme ve üreme kapasitesini sınırlayan sıcaklık noktalarında, zararlının çok zayıf olduğu durumda imha edilmesi çok daha kolay olmaktadır.
5.1.1. Yüsek Sıcaklık
Zararlılar belirli yüksek sıcaklık derecelerinde kısa zamanda öldürülebilirler. Gıda maddeleri, giyecekler ve diğer materyaller zararlılarla bulaşık ise yüksek sıcaklık uygulanarak öldürülürler. Ancak sıcaklığın derecesi ve uygulama metodu ürüne zarar vermeyecek, fakat zararlıyı öldürecek şekilde ayarlanmalıdır. Örneğin, Ephestia spp. ve Sitophilus spp. gibi depolanmış ürün zararlısı böcekler 52-55 oC sıcaklıkta etüv veya fırınlarda öldürülürler. Yine, yüksek frekanslı elektrik akımı ile ısıtma, mikrodalga veya kızılötesi ışınlar yoluyla ise depolanmış ürün zararlıları kontrol edilebilmektedir. Ancak, bu yöntemlerin pahalı olması yaygın kullanımlarını azaltmaktadır. Ayrıca, Pectinophora gossypiella (Saunders) (Pembe kurt) ile bulaşık pamuk tohumları 1-1.5 dakika 66-72 oC sıcaklıkta sterilizatör adı verilen bir aletin içinde tutulduğunda pembe kurdun larvaları yok edilmektedir. Bu yöntemle, tohumun çimlenme gücü ise kaybolmamaktadır. Yine, Lasioderma serricorne (F.) (Tatlı kurt) 4 oC'de 3 ay, 50 oC'de bir gün, 60 oC'de ise birkaç dakika tutularak öldürülebilmektedir.
Yumru, soğan, kök ve bitki üretim organlarında bulunan zararlılar belirli sıcaklık derecelerinde belirli süre tutularak imha edilebilirler. Örneğin, nergis soğanında bulunan Ditylenchus dipsaci (Kühn) (Sak soğan nematodu) 44-45 oC sıcaklıkta 3 saat tutulması sonucu imha edilir. Yine, Diaspidiotus perniciosus (Comstock) (San jose kabuklu biti)'la bulaşık olan meyve fidanları 48-50 oC sıcaklıkta 10 dakika tutulduğunda bu zararlı ölmektedir.
ve kısırlaştırılmaları sağlanır. Radyasyonun öldürücü etkisinden sadece depolanmış ürünlerdeki zararlı böceklere karşı yararlanılmaktadır. Özellikle, paketlenmiş veya çuvala konmuş ürünlerdeki zararlıların öldürülmesi için uygun bir metottur. Doz türlere göre değişmektedir. Örneğin, Tribolium confusum Jaqcquelin du Val (Kırma biti) için 12.5 kilorad (krad)'lık doz, iki hafta içerisinde %100 oranında ölüm sağlamaktadır. Yine, Trogoderma granarium Everts (Khapra böceği) için 25 krad, Sitophilus granarius (L.) (Buğday biti) için ise 16 krad öldürücü doz olarak saptanmıştır. Genellikle, 250-500 krad arasındaki çok yüksek dozlar böceklerde 24 saat içinde %100 ölüm meydana getirmektedir.
5.8. Ses
Ses zararlılara karşı şu şekillerde kullanılmaktadır.
1-Zararlıları öldürmek için çok yüksek şiddette sesler kullanılır.
2-Zararlıları kovmak için gürültülü sesler kullanılır.
3-Zararlıların çıkardığı sesler banda kaydedilir ve bunlar kullanılarak zararlının davranışları bozulur.
Sesler, zararlıları tuzağa çekmek, belirli sahalardan uzaklaştırmak, doğal olarak yaşadığı ortama çok fazla sayıda böcek toplayarak onları zor duruma sokmak amacıyla kullanılırlar. Ses kullanılarak mücadelesi yapılan bazı böcek grupları şunlardır.
1-Çekirgelerin sesle ilgili davranışları üzerinde oldukça fazla çalışmalar yapılmıştır. Çekirgeler, seksüel ve yön belirleme amacıyla ses çıkartmaktadırlar. Bu sesler, banda kaydedilir. Daha sonra, bu sesler ile çekirgelerin belirli yerlere toplanmaları sağlanarak imha edilirler.
2-Hamam böceklerinin bulundukları ortamda insanları rahatsız etmeyen sesler çıkarılarak, bunların ortamdan uzaklaşması sağlanır.
3-Bazı Lepidoptera türleri ses çıkarma organına sahiptirler. Çıkardıkları sesler, banda alınarak bu türlerin bir araya toplanmaları sağlanır ve imha edilirler.
4-Coleoptera takımına ait birçok tür titreşimlere karşı duyarlıdırlar. Bunlardan bazı türlerin sesleri banda kaydedilerek, bunlarla mücadelede kullanılmaktadır.
Sesler, kuşları kaçırtmaya yönelik de kullanılmaktadır. Özellikle rüzgârda ses çıkartan aletler kullanılmaktadır. Ancak, kuşlar, seslere kısa zamanda alışmaktadırlar. Bu sebeple, yaygın kullanım alanı yoktur. Yine, ultra seslerden yararlanarak depolardaki fareleri ve evlerdeki sivrisinekleri uzaklaştırıcı veya kaçırtıcı aletler geliştirilmiş ve kullanılmaktadırlar.
5.9. Işık ve Renk
Zararlıların ışık ve renklere yönelimlerinden yararlanılarak, mücadelede kullanılmaktadır. Coleoptera, Hemiptera ve Lepidoptera takımlarına ait birçok tür yeşil ışığa, sinekler kırmızı ışığa, bal arısı pembe ışığa, pembe kurt en çok yeşil ışığa ikinci derecede ise ultraviole ışınlara yönelirler. Böceklerin ışığa yönelimleri değerlendirilerek ışık tuzakları kullanılmaktadır.
Işık tuzakları şu amaçlar için kullanılmaktadır.
1-İthal edilen bir üründe zararlı bulunup bulunmadığını tespit etmek,
2-Bir bölgeye yeni girmiş bir zararlının dağılış alanını saptamak,
3-Bir bölgede böceklerin popülâsyon düzeyini ve ortaya çıkış zamanını belirlemek,
4-Mücadeleye karar vermek,
5-Uygulanmış bir mücadele yönteminin başarısını belirlemek,
6-Bir yörenin faunasını tespit etmek,
7-Zararlıların kitle halinde yakalanıp popülâsyonunu düşürmek amacıyla kullanılmaktadırlar.
Kızıl ötesi ışık direk olarak zararlılara etkili olmakta ve depolanmış ürün zararlılarıyla mücadelede kullanılmıştır. Mor ötesi ve adi ışık ise daha çok ışık tuzaklarında kullanılmaktadır. Işık tuzağı, Ostrinia nubilalis (Hübner) (Mısır kurdu)'in mısırdaki zararını önlemek amacıyla kullanılmış ve oldukça başarılı olduğu görülmüştür.
Elektrik lambalarının böcekleri çekiciliği, dalga boyu, parlaklık, enerji miktarı ve kaynağın gücüne bağlıdır. Işığın dalga boyu, yani rengi böcekler üzerinde cezbedicidir. Otel, lokanta, konserve ve meyve suyu fabrikalarında, cezbedici ışık kaynağı önüne yüksek gerilimli elektrik verilerek kızdırılmış teller gerilmek suretiyle geliştirilmiş tuzaklardan yararlanılır. Bu tuzaklara yönelen sinekler kızgın tellere takılıp yanarak imha edilirler. Yine, Cydia pomonella (L.) (Elma iç kurdu) ışık şiddetinin çok azaldığı akşam alaca karanlığında çiftleşir ve yumurta bırakır. İşte, bu alaca karanlık ortam kaldırılırsa, bu zararlının, uçuş, çiftleşme ve yumurta koyma davranışları engellenmiş olur. Bu sebeple, akşamüzeri bahçeler birkaç saat yüksek şiddetle ışıklandırılır ve birden ışıklar kapatılırsa karanlık periyoda geçilir. Böylece, elma iç kurdunun çiftleşme ve yumurta koyma davranışları bozularak popülâsyonu önemli derecede azaltılır.
Yaprak bitleri için sarı renk cezbedicidir. Bu özellikten yararlanılarak sarı renk tuzakları kullanılmakta, kanatlı yaprak bitlerinin uçuş dönemleri saptanarak vektör oldukları bitki virüs hastalıklarının nakli ve epidemileri ile ilgili çalışmalar yapılmaktadır.
KAYNAK: TARIMSAL ZARARLILARLA MÜCADELE YÖNTEMLERİ VE İLAÇLAR KİTABI
(Üçüncü Baskı) (Gözden geçirilmis ve genisletilmiş)
Prof. Dr. Erol YILDIRIM
Atatürk Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Bitki Koruma Bölümü - 2012
5. FİZİKSEL MÜCADELE
Bu mücadele yöntemi doğrudan veya dolaylı olarak zararlıyı öldürme amacını taşımaktadır. Çoğunlukla, zararlının zararını önleyici veya popülâsyonunu düzenleyici olarak etki yapmaktadır. Bu yöntem, tamamen zararlının ekolojisine dayanır ve biyolojisindeki tolerans sınırlarına göre ayarlanır. Yani, zararlının yaşadığı ortamın fiziksel özelliklerini değiştirmek suretiyle zararlıyı öldürme veya faaliyetini azaltmaya yönelik çalışmalardır. Bu mücadele yönteminde şu hususlardan yararlanılmaktadır.
5.1. Sıcaklık
Zararlının hayat dönemlerinde hassas olduğu ekstrem sıcaklık noktalarının bilinmesi gereklidir. Özellikle, gelişme ve üreme kapasitesini sınırlayan sıcaklık noktalarında, zararlının çok zayıf olduğu durumda imha edilmesi çok daha kolay olmaktadır.
5.1.1. Yüsek Sıcaklık
Zararlılar belirli yüksek sıcaklık derecelerinde kısa zamanda öldürülebilirler. Gıda maddeleri, giyecekler ve diğer materyaller zararlılarla bulaşık ise yüksek sıcaklık uygulanarak öldürülürler. Ancak sıcaklığın derecesi ve uygulama metodu ürüne zarar vermeyecek, fakat zararlıyı öldürecek şekilde ayarlanmalıdır. Örneğin, Ephestia spp. ve Sitophilus spp. gibi depolanmış ürün zararlısı böcekler 52-55 oC sıcaklıkta etüv veya fırınlarda öldürülürler. Yine, yüksek frekanslı elektrik akımı ile ısıtma, mikrodalga veya kızılötesi ışınlar yoluyla ise depolanmış ürün zararlıları kontrol edilebilmektedir. Ancak, bu yöntemlerin pahalı olması yaygın kullanımlarını azaltmaktadır. Ayrıca, Pectinophora gossypiella (Saunders) (Pembe kurt) ile bulaşık pamuk tohumları 1-1.5 dakika 66-72 oC sıcaklıkta sterilizatör adı verilen bir aletin içinde tutulduğunda pembe kurdun larvaları yok edilmektedir. Bu yöntemle, tohumun çimlenme gücü ise kaybolmamaktadır. Yine, Lasioderma serricorne (F.) (Tatlı kurt) 4 oC'de 3 ay, 50 oC'de bir gün, 60 oC'de ise birkaç dakika tutularak öldürülebilmektedir.
Yumru, soğan, kök ve bitki üretim organlarında bulunan zararlılar belirli sıcaklık derecelerinde belirli süre tutularak imha edilebilirler. Örneğin, nergis soğanında bulunan Ditylenchus dipsaci (Kühn) (Sak soğan nematodu) 44-45 oC sıcaklıkta 3 saat tutulması sonucu imha edilir. Yine, Diaspidiotus perniciosus (Comstock) (San jose kabuklu biti)'la bulaşık olan meyve fidanları 48-50 oC sıcaklıkta 10 dakika tutulduğunda bu zararlı ölmektedir.
ve kısırlaştırılmaları sağlanır. Radyasyonun öldürücü etkisinden sadece depolanmış ürünlerdeki zararlı böceklere karşı yararlanılmaktadır. Özellikle, paketlenmiş veya çuvala konmuş ürünlerdeki zararlıların öldürülmesi için uygun bir metottur. Doz türlere göre değişmektedir. Örneğin, Tribolium confusum Jaqcquelin du Val (Kırma biti) için 12.5 kilorad (krad)'lık doz, iki hafta içerisinde %100 oranında ölüm sağlamaktadır. Yine, Trogoderma granarium Everts (Khapra böceği) için 25 krad, Sitophilus granarius (L.) (Buğday biti) için ise 16 krad öldürücü doz olarak saptanmıştır. Genellikle, 250-500 krad arasındaki çok yüksek dozlar böceklerde 24 saat içinde %100 ölüm meydana getirmektedir.
5.8. Ses
Ses zararlılara karşı şu şekillerde kullanılmaktadır.
1-Zararlıları öldürmek için çok yüksek şiddette sesler kullanılır.
2-Zararlıları kovmak için gürültülü sesler kullanılır.
3-Zararlıların çıkardığı sesler banda kaydedilir ve bunlar kullanılarak zararlının davranışları bozulur.
Sesler, zararlıları tuzağa çekmek, belirli sahalardan uzaklaştırmak, doğal olarak yaşadığı ortama çok fazla sayıda böcek toplayarak onları zor duruma sokmak amacıyla kullanılırlar. Ses kullanılarak mücadelesi yapılan bazı böcek grupları şunlardır.
1-Çekirgelerin sesle ilgili davranışları üzerinde oldukça fazla çalışmalar yapılmıştır. Çekirgeler, seksüel ve yön belirleme amacıyla ses çıkartmaktadırlar. Bu sesler, banda kaydedilir. Daha sonra, bu sesler ile çekirgelerin belirli yerlere toplanmaları sağlanarak imha edilirler.
2-Hamam böceklerinin bulundukları ortamda insanları rahatsız etmeyen sesler çıkarılarak, bunların ortamdan uzaklaşması sağlanır.
3-Bazı Lepidoptera türleri ses çıkarma organına sahiptirler. Çıkardıkları sesler, banda alınarak bu türlerin bir araya toplanmaları sağlanır ve imha edilirler.
4-Coleoptera takımına ait birçok tür titreşimlere karşı duyarlıdırlar. Bunlardan bazı türlerin sesleri banda kaydedilerek, bunlarla mücadelede kullanılmaktadır.
Sesler, kuşları kaçırtmaya yönelik de kullanılmaktadır. Özellikle rüzgârda ses çıkartan aletler kullanılmaktadır. Ancak, kuşlar, seslere kısa zamanda alışmaktadırlar. Bu sebeple, yaygın kullanım alanı yoktur. Yine, ultra seslerden yararlanarak depolardaki fareleri ve evlerdeki sivrisinekleri uzaklaştırıcı veya kaçırtıcı aletler geliştirilmiş ve kullanılmaktadırlar.
5.9. Işık ve Renk
Zararlıların ışık ve renklere yönelimlerinden yararlanılarak, mücadelede kullanılmaktadır. Coleoptera, Hemiptera ve Lepidoptera takımlarına ait birçok tür yeşil ışığa, sinekler kırmızı ışığa, bal arısı pembe ışığa, pembe kurt en çok yeşil ışığa ikinci derecede ise ultraviole ışınlara yönelirler. Böceklerin ışığa yönelimleri değerlendirilerek ışık tuzakları kullanılmaktadır.
Işık tuzakları şu amaçlar için kullanılmaktadır.
1-İthal edilen bir üründe zararlı bulunup bulunmadığını tespit etmek,
2-Bir bölgeye yeni girmiş bir zararlının dağılış alanını saptamak,
3-Bir bölgede böceklerin popülâsyon düzeyini ve ortaya çıkış zamanını belirlemek,
4-Mücadeleye karar vermek,
5-Uygulanmış bir mücadele yönteminin başarısını belirlemek,
6-Bir yörenin faunasını tespit etmek,
7-Zararlıların kitle halinde yakalanıp popülâsyonunu düşürmek amacıyla kullanılmaktadırlar.
Kızıl ötesi ışık direk olarak zararlılara etkili olmakta ve depolanmış ürün zararlılarıyla mücadelede kullanılmıştır. Mor ötesi ve adi ışık ise daha çok ışık tuzaklarında kullanılmaktadır. Işık tuzağı, Ostrinia nubilalis (Hübner) (Mısır kurdu)'in mısırdaki zararını önlemek amacıyla kullanılmış ve oldukça başarılı olduğu görülmüştür.
Elektrik lambalarının böcekleri çekiciliği, dalga boyu, parlaklık, enerji miktarı ve kaynağın gücüne bağlıdır. Işığın dalga boyu, yani rengi böcekler üzerinde cezbedicidir. Otel, lokanta, konserve ve meyve suyu fabrikalarında, cezbedici ışık kaynağı önüne yüksek gerilimli elektrik verilerek kızdırılmış teller gerilmek suretiyle geliştirilmiş tuzaklardan yararlanılır. Bu tuzaklara yönelen sinekler kızgın tellere takılıp yanarak imha edilirler. Yine, Cydia pomonella (L.) (Elma iç kurdu) ışık şiddetinin çok azaldığı akşam alaca karanlığında çiftleşir ve yumurta bırakır. İşte, bu alaca karanlık ortam kaldırılırsa, bu zararlının, uçuş, çiftleşme ve yumurta koyma davranışları engellenmiş olur. Bu sebeple, akşamüzeri bahçeler birkaç saat yüksek şiddetle ışıklandırılır ve birden ışıklar kapatılırsa karanlık periyoda geçilir. Böylece, elma iç kurdunun çiftleşme ve yumurta koyma davranışları bozularak popülâsyonu önemli derecede azaltılır.
Yaprak bitleri için sarı renk cezbedicidir. Bu özellikten yararlanılarak sarı renk tuzakları kullanılmakta, kanatlı yaprak bitlerinin uçuş dönemleri saptanarak vektör oldukları bitki virüs hastalıklarının nakli ve epidemileri ile ilgili çalışmalar yapılmaktadır.
KAYNAK: TARIMSAL ZARARLILARLA MÜCADELE YÖNTEMLERİ VE İLAÇLAR KİTABI
(Üçüncü Baskı) (Gözden geçirilmis ve genisletilmiş)
Prof. Dr. Erol YILDIRIM
Atatürk Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Bitki Koruma Bölümü - 2012