Tweet
Vegetatif (eşeysiz) çoğaltma
Genel anlamda, bitkilerin değişik yaşlarda gövde ve dal parçaları, büyüme uçlarındaki meristematik dokuları, kökleri, yaprakları, ya da özelleşmiş veya değişikliğe uğramış gövde ve kök parçaları kullanılarak yapılan çoğaltmaya eşeysiz (vegetatif) çoğaltma denilmektedir. Ana bitkiden ayrılan bu parçalar yeni kökler, sürgünler veya bunların her ikisini birden oluşturabilir, ya da başka bitki veya bitki parçasıyla kallus oluşturarak birleşebilirler. Örneğin, dal çelikleri dip kısımlarında kök oluştururken, üzerlerinde bulunan tomurcuklardan da yeni sürgünler meydana gelmektedir.
Eşeysiz çoğaltma ile elde edilen yeni bitkinin genetik yapısında, eğer mutasyona uğramamışsa herhangi bir değişiklik söz konusu değildir. Ancak bazı çevre koşulları (iklim, toprak veya hastalıklar gibi) bitkinin dış görünüşü veya meyvelerinde değişime neden olabilmektedir. Kökeni tek bir bitki olan ve bu bitkiden eşeysiz olarak çoğaltılmış, birörnek genetik yapıdaki bitkilere klon denilir. Örneğin, Amasya elma çeşidi veya Sultani Çekirdeksiz üzüm çeşidi birer klondur ve özellikleri bozulmadan günümüze kadar eşeysiz çoğaltma ile korunmuşlardır.
. Vegetaîif çoğaltmanın önemi ve amaçları Bitkileri vegetatif olarak çoğaltmanın amaçlarını şöyle sıralayabiliriz:
1. Muz, çekirdeksiz üzüm çeşitleri ile bazı portakal, mandarin ve
altıntop çeşitleri yaşama yeteneğine sahip tohum oluşturamazlar. Bu
tür veya çeşitler, yalnız eşeysiz yöntemlerle çoğaltılabilirler.
2. Bazı bitkilerin üstün özelliklerini tohumla çoğaltarak korumak
mümkün değildir. Üzümsü meyveleri de içine alan meyve türlerinin
büyük çoğunluğu, yabancı döllenme ve heterozigotik genetik yapıları
nedeniyle, tohumla çoğaltıldıklarında yüksek oranda açılım gösterirler.
Bu yüzden, söz konusu bahçe bitkilerinin üstün özellikleri ancak
eşeysiz çoğaltma yoluyla korunabilmektedir.
3. Eşeysiz çoğaltma, tohumla çoğaltmadan daha hızlı bir gelişme
sağlar. Bu durum özellikle çilek, nane ve patates gibi çok küçük
tohumlara sahip bitkiler için daha çok geçerlidir. Bu bitkilere ait
tohumların çimlenmesi ile çok küçük bitkicikler meydana gelmektedir.
Yine bu bitkilerin büyüme ve verimleri, kollardan veya patates
yumrularından elde edilen bitkilerle karşılaştırıldığında çok gerilerde
kalmaktadır.
4. Bazı koşullarda eşeysiz çoğaltma, daha kolay ve daha ekonomik
olabilmektedir.
Eşeysiz çoğaltmada kullanılan vegetatif materyalin tam bir bitkiye dönüşümü için gerekli olan yeni kök ve sürgün oluşturma yeteneği, kalıtsal yapının yanısıra, çevre koşullarının uygun olması ile de yakından ilgilidir. Örnek olarak, iyi bir kök oluşumu için uygun sıcaklık, havalanma ve nem koşullarının yanısıra, uygun bir köklenme ortamı gerekmektedir.
Bilindiği üzere, sıcaklık hayatsal faaliyetlerin oluşumu ve devamı için son derece önemlidir. Yine, yüksek meristematik aktiviteye sahip doku ve organlarda solunum oranının çok yüksek olması, eşeysiz çoğaltma açısından dikkate alınması gereken diğer bir husustur. Kök ve sürgün gelişiminde hızlı bir hücre bölünmesi gerekli olduğundan, bu sırada fazla miktarda oksijene ihtiyaç duyulur. Toprak ve hava nemi, terleme için zorunlu olduğu gibi, hücre uzaması ve fotosentez için de mutlak gereklidir. Çoğaltma ortamı olarak kullanılan turba, kum , perlit ve diğer bazı materyaller, uygun sıcaklık, nem ve havalanma koşullarının yaratılmasında büyük ölçüde etkilidir. Yine ortamın geçirgenliğinin yanısıra, su ve besin maddelerim tutma özellikleri çevre koşullarını değiştirerek eşeysiz çoğaltmada elde edilecek başarıyı dolaylı yönden etkilemektedir.
Eşeysiz çoğaltmada, vegetatif bitki materyalinin yedek besin durumu, dinlenme halinde olup olmaması, hormon dengesi, önemli içsel koşulları oluşturmaktadır. Ayrıca, yeni bir bitki meydana getirecek olan bitki parçasının, kök ve sürgün oluşturmak amacıyla meristematik aktivite gösterebilmesi için uygun bir olgunluk ve gelişme döneminde olması gereklidir. 6.2.2. Vegetatif çoğaltma yöntemleri
Eşeysiz çoğaltma yöntemlerini beş grupta toplamak mümkündür:
1. Bitkileri başka bir bitkinin kökleri üzerinde yetiştirme (Aşı ile
çoğaltma),
2. Bitkilerin değişik yaş ve özellikteki gövde ve dal parçaları ile
sürgünlerinde kök ve sürgün oluşturma (Çelik ve daldırma ile
çoğaltma),
3. Özelleşmiş ya da değişikliğe uğramış vegetatif kısımlarla yapılan
çoğaltma (Yumru, soğan, kol ve kök sürgünleriyle çoğaltma),
4. Apomiktik tohum kullanarak yapılan çoğaltma,
5. Doku kültürleri ile çoğaltma.
KAYNAK: Genel Bahçe Bitkileri
Prof.Dr.Atila GÜNAY
Genel anlamda, bitkilerin değişik yaşlarda gövde ve dal parçaları, büyüme uçlarındaki meristematik dokuları, kökleri, yaprakları, ya da özelleşmiş veya değişikliğe uğramış gövde ve kök parçaları kullanılarak yapılan çoğaltmaya eşeysiz (vegetatif) çoğaltma denilmektedir. Ana bitkiden ayrılan bu parçalar yeni kökler, sürgünler veya bunların her ikisini birden oluşturabilir, ya da başka bitki veya bitki parçasıyla kallus oluşturarak birleşebilirler. Örneğin, dal çelikleri dip kısımlarında kök oluştururken, üzerlerinde bulunan tomurcuklardan da yeni sürgünler meydana gelmektedir.
Eşeysiz çoğaltma ile elde edilen yeni bitkinin genetik yapısında, eğer mutasyona uğramamışsa herhangi bir değişiklik söz konusu değildir. Ancak bazı çevre koşulları (iklim, toprak veya hastalıklar gibi) bitkinin dış görünüşü veya meyvelerinde değişime neden olabilmektedir. Kökeni tek bir bitki olan ve bu bitkiden eşeysiz olarak çoğaltılmış, birörnek genetik yapıdaki bitkilere klon denilir. Örneğin, Amasya elma çeşidi veya Sultani Çekirdeksiz üzüm çeşidi birer klondur ve özellikleri bozulmadan günümüze kadar eşeysiz çoğaltma ile korunmuşlardır.
. Vegetaîif çoğaltmanın önemi ve amaçları Bitkileri vegetatif olarak çoğaltmanın amaçlarını şöyle sıralayabiliriz:
1. Muz, çekirdeksiz üzüm çeşitleri ile bazı portakal, mandarin ve
altıntop çeşitleri yaşama yeteneğine sahip tohum oluşturamazlar. Bu
tür veya çeşitler, yalnız eşeysiz yöntemlerle çoğaltılabilirler.
2. Bazı bitkilerin üstün özelliklerini tohumla çoğaltarak korumak
mümkün değildir. Üzümsü meyveleri de içine alan meyve türlerinin
büyük çoğunluğu, yabancı döllenme ve heterozigotik genetik yapıları
nedeniyle, tohumla çoğaltıldıklarında yüksek oranda açılım gösterirler.
Bu yüzden, söz konusu bahçe bitkilerinin üstün özellikleri ancak
eşeysiz çoğaltma yoluyla korunabilmektedir.
3. Eşeysiz çoğaltma, tohumla çoğaltmadan daha hızlı bir gelişme
sağlar. Bu durum özellikle çilek, nane ve patates gibi çok küçük
tohumlara sahip bitkiler için daha çok geçerlidir. Bu bitkilere ait
tohumların çimlenmesi ile çok küçük bitkicikler meydana gelmektedir.
Yine bu bitkilerin büyüme ve verimleri, kollardan veya patates
yumrularından elde edilen bitkilerle karşılaştırıldığında çok gerilerde
kalmaktadır.
4. Bazı koşullarda eşeysiz çoğaltma, daha kolay ve daha ekonomik
olabilmektedir.
Eşeysiz çoğaltmada kullanılan vegetatif materyalin tam bir bitkiye dönüşümü için gerekli olan yeni kök ve sürgün oluşturma yeteneği, kalıtsal yapının yanısıra, çevre koşullarının uygun olması ile de yakından ilgilidir. Örnek olarak, iyi bir kök oluşumu için uygun sıcaklık, havalanma ve nem koşullarının yanısıra, uygun bir köklenme ortamı gerekmektedir.
Bilindiği üzere, sıcaklık hayatsal faaliyetlerin oluşumu ve devamı için son derece önemlidir. Yine, yüksek meristematik aktiviteye sahip doku ve organlarda solunum oranının çok yüksek olması, eşeysiz çoğaltma açısından dikkate alınması gereken diğer bir husustur. Kök ve sürgün gelişiminde hızlı bir hücre bölünmesi gerekli olduğundan, bu sırada fazla miktarda oksijene ihtiyaç duyulur. Toprak ve hava nemi, terleme için zorunlu olduğu gibi, hücre uzaması ve fotosentez için de mutlak gereklidir. Çoğaltma ortamı olarak kullanılan turba, kum , perlit ve diğer bazı materyaller, uygun sıcaklık, nem ve havalanma koşullarının yaratılmasında büyük ölçüde etkilidir. Yine ortamın geçirgenliğinin yanısıra, su ve besin maddelerim tutma özellikleri çevre koşullarını değiştirerek eşeysiz çoğaltmada elde edilecek başarıyı dolaylı yönden etkilemektedir.
Eşeysiz çoğaltmada, vegetatif bitki materyalinin yedek besin durumu, dinlenme halinde olup olmaması, hormon dengesi, önemli içsel koşulları oluşturmaktadır. Ayrıca, yeni bir bitki meydana getirecek olan bitki parçasının, kök ve sürgün oluşturmak amacıyla meristematik aktivite gösterebilmesi için uygun bir olgunluk ve gelişme döneminde olması gereklidir. 6.2.2. Vegetatif çoğaltma yöntemleri
Eşeysiz çoğaltma yöntemlerini beş grupta toplamak mümkündür:
1. Bitkileri başka bir bitkinin kökleri üzerinde yetiştirme (Aşı ile
çoğaltma),
2. Bitkilerin değişik yaş ve özellikteki gövde ve dal parçaları ile
sürgünlerinde kök ve sürgün oluşturma (Çelik ve daldırma ile
çoğaltma),
3. Özelleşmiş ya da değişikliğe uğramış vegetatif kısımlarla yapılan
çoğaltma (Yumru, soğan, kol ve kök sürgünleriyle çoğaltma),
4. Apomiktik tohum kullanarak yapılan çoğaltma,
5. Doku kültürleri ile çoğaltma.
KAYNAK: Genel Bahçe Bitkileri
Prof.Dr.Atila GÜNAY