Tweet
Piramit Şekli
Daha çok zayıf ya da orta kuvvetli anaçlar üzerinde aşılı armut ve elma ağaçlarına verilen bir şekildir Kiraz ve. vişnelere. de. bu şekil verilebilir. Dalların. gövde üzerindeki dağtlışlanna göre sarmal (spiral) ve katlı olmak üzere iki şekli vardır. Sarmal (spiral) piramitte dallar düzenli olarak göyde üzerinde dağılmakta, katlı piramitte ise dallann üçü bir araya gelerck gruplaşmakta ve bir kat oluşturmaktadır. Bu şekildeki dal gruplan arasındaki mesafeler 10'ar cm azaltılmak suretiyle katlar oluşturulmaktadır. Örneğin birinci kat ile ikinci kat arası 110 cm ise, ikinci kat ile üçüncü kat arasındaki mesafe 100; üçüncü kat ile dördüncü kat arası 90 cm olarak devam etmektedir. Diğer şekillerde olduğu gibi bu şekilde de meyve fidanlarına uygulanacak budamanın kurallan ve işlemleri değişmemektedir.
Birinci Yıl
İlk yıl fidan, ekolojik koşullar ve anaçlar dikkate alınarak topraktan 60 veya 80 cm yükseklikte, en üstle bulunan gözü aşı noktasının kesit yüzeyine bakan iyi oluşmuş 4-5 gözün üzerinden, 4-5 cm'lik bir tırnak bırakıldıktan ve bunun üzerindeki gözler körletildikten sonra kesilir. İlkbahar gelişme periyodunun başlamasıyla fidandaki gözler sürmeğe başlar. Fidanda oluşan sürgünlerin gelişmesi özenle izlenir, zararlı ve hastalıklardan korunmağa çalışılır. Özellikle, dalları gelişmeden alıkoyan yaprak ağ kurdu ve püseron gibi zararlılar ile mantarsal hastalıklarla zamanında savaşılmalıdır. Sürgünlerin odunsulaşmağa başladığı yaz aylan (Haziran, Temmuz, Ağustos) veya ilkbahar gelişme periyodundan önce (kış aylannda) fidana ilk şekil verilir. Bu süre fidan üzerinde aralannda 120°'lik açı bulunan normal gelişen, kuvvetleri aynı olan üç ana dal ve bir degövdehin devamını sağlayacak olan doruk dal olmak üzere 4 dal seçilir Doruk dalının, dik büyümesini sağlamak üzere tırnağa bağlanır. Arta kalan dallar, ya bükülerek veya eğilerek gelişmeden alıkonur. Bu suretle, doruk dalı ve ana dalların vegetatif gelişmeleri daha iyi sağlanmış olur. Bu işlemler sonuçlandıktan ve fidanlar dinlenme periyoduna girdikten sonra, çevrenin ekolojik koşullarına göre kış aylan içerisinde veya ilkbahar gelişme periyoduna başlamadan bir süre önce şekillendirmeye devam edilir. Bu amaçla, fidanlann her biri birer birer ele alınır. Ana dallar arasında gelişme bakımından bir denge ve düzen var ise bunlar ile doruk dalı, anaç, çevrenin ekolojisi ve toprağın verimliliği ile çeşidin kesime karşı göstereceği tepki dikkate alınarak 40-60 cm uzunlukta, dışa (toprağa) bakan göz üzerinden kesilir. Dallar verilen uzunluklann altında bir gelişme göstermişlerse, o takdirde bunlara dokunulmaz. Şayet dallar arasında gelişme bakımından bir dengesizlik var ise, o takdirde ana dallar zayıf dal dikkate alınarak kesilir veya zayıf dalın açısı daraltılır, kuvvetli gelişen dalların ise açılan genişletilmek suretiyle dallar arasındaki gelişine dengesi sağlanmağa çalışılır (Şekil 59).
İkinci Yıl
Ertesi yıl ilkbaharda, ana dallar ile doruk dalından 3-5 dal sürmeğe ve gelişmeğe başlar. Daha önce belirtildiği gibi, bu dallara dokunulmaz, bunların sağlıklı gelişmelerine yardım edilir. Ancak, dallar arasında gelişme dengesini bozacak kadar kuvvetli gelişen dal varsa, bunun gelişmesini engellemek üzere dalı eğmek, bükmek veya bağ olarak kullanmak gerekir. Öte yandan, yaz gelişme periyodu içerisinde her ana daldan, iki dal seçilir. Bunlardan bir tanesi ana dalın devamını sağlayacak olan dal, diğeri ise yardımcı dal olacaktır. Yalnız yardımcı dalları seçerken bunlann aynı yönde olmalanna dikkat etmek gerekmektedir. Yani bir ana dal üzerinde sağ taraftan yardımcı dal seçilirse, diğer dallar üzerinde seçilecek yardımcı dallar da sağ tarafta olmalıdır. Seçilen yardımcı dallann dışında kalan dallar, durumlanna göre doruk dalından oluşan dallar ile karşılıklı çekilerek bağlanabilir. Bu olasılık söz konusu değilse, dallar eğilerek veya bükülerek gelişmeden alıkonulmağa çalışılır. Yardımcı dal hiç bir zaman ana dala yakın seçilmemelidir. İki dal arasında hiç olmazsa 15-20 cm mesafe bulunmalı, yardımcı dalın ana dalla arasındaki açı 45° olmalıdır. Aksi takdirde, yardımcı dal, ana dal ile rekabet edebilir, simetri ortadan kalkabilir ve dallardaki gelişme dengesi de bozulur. Diğer taraftan, doruk dalından oluşacak dallardan, aşı noktasının kesim yüzeyine bakan bir dal seçilir, geri kalan dallar bağ gibi kullanılarak veya eğilerek bükülerek tamamen gelişmeden alıkonur. Doruk dalı üzerinde yardımcı dal seçimi yapılmaz.
Bu şekilde, yaz budaması yapılmış fidanlara kış dinlenme periyoduna kadar hiç bir işlem yapılmaz. Bakım işleri ise aksatılmadan yeterli şekilde yürütülmeğe çalışılır. Yukanda anlatılan budama işlemleri yapılmasına fırsat bulunamamış fidanlarda kışın, öncelikle yazın yapılması gerekli işler yapılmalı, sonra diğer işlemlere geçilmelidir (Şekil 60).
Kışın veya ilkbahar gelişme periyodundan önce fidanın toplu olarak gelişmesi ile ana dal üzerindeki eğilmiş, bükülmüş ve bağlanmış dallar incelenir. Bunlardan karşılıklı bağlanmış dallar çözülmüşlerse, tekrar bağlanırlar. Bazı bölgelerde, ana dallar üzerinde ve sulamanın dengesiz bir şekilde uygulanması sonucu yaz gelişme döneminde 5-10 cm uzunluğunda buket şeklinde zayıf dallar oluşmuş bulunabilir. Bu dallar iyi gelişmemiş olduğu ve bunlardan kuvvetli dallar oluşmayacağı için ağaçlarda vegetatif gelişme geriler ve şekil bozulabilir. Bu nedenle, bu gibi zayıf sürgün parçalan toprağa bakan göz üzerinden kesilip atılmalıdır. Bu işlem sonucu alt tarafta bulunan gözlerden çok kuvvetli sürgünler oluşabilir.
Yukarıda anlatılan genel işlemler yapıldıktan sonra, doruk dalı dahil ana dalların gelişmeleri incelenir, bunlann uzunlukları 40 cm'den daha fazla bir gelişme göstermişlerse, örneğin 80-100 cm uzunlukta ise, o takdirde bu dalların uzunlukları 40-60 cm'ye indirilir. Bunlann dışında ana dallar ile birinci yardımcı dallar arasında denge sağlanmaya çalışılır. Ana dalın uç kısmından yardımcı dala doğru 45°lik açı oluşturacak şekilde hayali bir doğru çekilir. Bu doğrunun yardımcı dala dokunduğu nokta, birinci yardımcı dalın kesim noktasını gösterir. Şayet bu noktada toprağa bakan bir göz varsa, onun üzerinden değilde biraz aşağıda bulunan toprağa bakan göz üzerinden kesim yapmak daha doğru olur. Ana dallar ve yardımcı dallar kendi aralannda eşit uzunlukta kesilmelidir. Ana dallann birini 40, diğerini 50 ve bir diğerini ise 60 cm yükseklikten kesmek hatalı olur. Doruk dal ise, 110 veya 120 cm. yükseklikten iyi oluşmuş dört beş göz üzerinde 5 cm'lik bir dal parçası (tırnak) bırakıldıktan ve bunun üzerindeki gözler köreltildikten sonra kesilir. Ancak, şekillendirilen meyve fidanı zayıf anaç üzerine aşılanmış ise, o takdirde yukanda verilen değerler daha az hatta yan yanya olabilir.
Üçüncü Yıl
İlkbaharda, seçilmiş ana ve yardımcı dallann büyüme noktalanndan dallar oluşmağa başlar. Bu dallann sağlıklı büyümelerine özen gösterilir. Bu amaçla toprak işlemesi, sulama, gübreleme ve zararlılarla savaş işlemi aksatılmaksızın düzenli olarak yürütülmelidir. Bu işlemler sonucu gelişen dallardan, sürgünlerin odunsulaştığı Haziran, Temmuz veya Ağustos aylannda olanak olmadığı takdirde, kışın her ana dal üzerinde iki dal seçilir. Bunlann biri en üstte ana dalın devamını sağlayan dal olmalıdır. Diğeri ise, birinci yardımcı dalın aksi yönünde gelişen ikinci yardımcı dal olacak şekilde yani, ilk yardımcı dal, ana dalın sağ tarafından seçilmiş ise, ikinci yardımcı dal sol taraftan seçilmelidir. Bunlann dışında kalan dallar, eğilir bükülür ya da kesilirler. Diğer taraftan, doruk dalı üzerinde ikinci katı teşkil edecek dallar saptanır. Ancak, ikinci kat dalları birinci kat dallannın arasını dolduracak şekilde seçilmelidir (Şekil 61).
Bunlann dışında kalan dallar bağ olarak kullanılabileceği gibi eğilir, bükülebilir veya kesilir (Şekil 62).
Şekil 61. Piramit şeklinde kat dallan;
1. Birinci kat dallan,
2. İkinci kat dallan.
Sonraki Yıllar
Böylece, yaz aylannda veya kışın bu işler tamamlandıktan sonra, sıra dallann gelişmelerini ayarlamaya gelir. Ana dallann devamını sağlayan dallar 40-50 cm, yardımcı dallar ise 20-30 cm, üzerinden kesilirler. Ağaçta kuvvetli bir gelişme görülüyorsa, o takdirde verilen değerlerin çok üzerinden kesim yapılabilir. Ancak, verilen değerlerin altında oluşacak gelişmelerde dallar kesilmez, olduğu gibi bırakılır. Yalnız, kısa boğumlu, beyaz tüylü buket şeklinde yaz sürgünleri varsa, onlar mutlaka kesilmelidir.
Bu suretle ağaçta her yıl katlarda oluşacak dallardan biri ana dal ve diğeri yardımcı dallann devamını sağlayacak dal olmak üzere iki dal seçilir. Geri kalan dallar, gelişmeleri dikkate alınarak bağ olarak kullanılacağı gibi, eğilir, bükülebilir veya kesilerek çıkartabilir. Seçilecek yardımcı dal, bir önceki dalın aksi yönünde olmalı veya iki dal ortasına gelecek şekilde ayarlanmalıdır. Fidanlara piramit şekli verilirken hiç bir zaman meyve dallanna dokunulmamalıdır (Şekil 62 ve 63).
Daha çok zayıf ya da orta kuvvetli anaçlar üzerinde aşılı armut ve elma ağaçlarına verilen bir şekildir Kiraz ve. vişnelere. de. bu şekil verilebilir. Dalların. gövde üzerindeki dağtlışlanna göre sarmal (spiral) ve katlı olmak üzere iki şekli vardır. Sarmal (spiral) piramitte dallar düzenli olarak göyde üzerinde dağılmakta, katlı piramitte ise dallann üçü bir araya gelerck gruplaşmakta ve bir kat oluşturmaktadır. Bu şekildeki dal gruplan arasındaki mesafeler 10'ar cm azaltılmak suretiyle katlar oluşturulmaktadır. Örneğin birinci kat ile ikinci kat arası 110 cm ise, ikinci kat ile üçüncü kat arasındaki mesafe 100; üçüncü kat ile dördüncü kat arası 90 cm olarak devam etmektedir. Diğer şekillerde olduğu gibi bu şekilde de meyve fidanlarına uygulanacak budamanın kurallan ve işlemleri değişmemektedir.
Birinci Yıl
İlk yıl fidan, ekolojik koşullar ve anaçlar dikkate alınarak topraktan 60 veya 80 cm yükseklikte, en üstle bulunan gözü aşı noktasının kesit yüzeyine bakan iyi oluşmuş 4-5 gözün üzerinden, 4-5 cm'lik bir tırnak bırakıldıktan ve bunun üzerindeki gözler körletildikten sonra kesilir. İlkbahar gelişme periyodunun başlamasıyla fidandaki gözler sürmeğe başlar. Fidanda oluşan sürgünlerin gelişmesi özenle izlenir, zararlı ve hastalıklardan korunmağa çalışılır. Özellikle, dalları gelişmeden alıkoyan yaprak ağ kurdu ve püseron gibi zararlılar ile mantarsal hastalıklarla zamanında savaşılmalıdır. Sürgünlerin odunsulaşmağa başladığı yaz aylan (Haziran, Temmuz, Ağustos) veya ilkbahar gelişme periyodundan önce (kış aylannda) fidana ilk şekil verilir. Bu süre fidan üzerinde aralannda 120°'lik açı bulunan normal gelişen, kuvvetleri aynı olan üç ana dal ve bir degövdehin devamını sağlayacak olan doruk dal olmak üzere 4 dal seçilir Doruk dalının, dik büyümesini sağlamak üzere tırnağa bağlanır. Arta kalan dallar, ya bükülerek veya eğilerek gelişmeden alıkonur. Bu suretle, doruk dalı ve ana dalların vegetatif gelişmeleri daha iyi sağlanmış olur. Bu işlemler sonuçlandıktan ve fidanlar dinlenme periyoduna girdikten sonra, çevrenin ekolojik koşullarına göre kış aylan içerisinde veya ilkbahar gelişme periyoduna başlamadan bir süre önce şekillendirmeye devam edilir. Bu amaçla, fidanlann her biri birer birer ele alınır. Ana dallar arasında gelişme bakımından bir denge ve düzen var ise bunlar ile doruk dalı, anaç, çevrenin ekolojisi ve toprağın verimliliği ile çeşidin kesime karşı göstereceği tepki dikkate alınarak 40-60 cm uzunlukta, dışa (toprağa) bakan göz üzerinden kesilir. Dallar verilen uzunluklann altında bir gelişme göstermişlerse, o takdirde bunlara dokunulmaz. Şayet dallar arasında gelişme bakımından bir dengesizlik var ise, o takdirde ana dallar zayıf dal dikkate alınarak kesilir veya zayıf dalın açısı daraltılır, kuvvetli gelişen dalların ise açılan genişletilmek suretiyle dallar arasındaki gelişine dengesi sağlanmağa çalışılır (Şekil 59).
İkinci Yıl
Ertesi yıl ilkbaharda, ana dallar ile doruk dalından 3-5 dal sürmeğe ve gelişmeğe başlar. Daha önce belirtildiği gibi, bu dallara dokunulmaz, bunların sağlıklı gelişmelerine yardım edilir. Ancak, dallar arasında gelişme dengesini bozacak kadar kuvvetli gelişen dal varsa, bunun gelişmesini engellemek üzere dalı eğmek, bükmek veya bağ olarak kullanmak gerekir. Öte yandan, yaz gelişme periyodu içerisinde her ana daldan, iki dal seçilir. Bunlardan bir tanesi ana dalın devamını sağlayacak olan dal, diğeri ise yardımcı dal olacaktır. Yalnız yardımcı dalları seçerken bunlann aynı yönde olmalanna dikkat etmek gerekmektedir. Yani bir ana dal üzerinde sağ taraftan yardımcı dal seçilirse, diğer dallar üzerinde seçilecek yardımcı dallar da sağ tarafta olmalıdır. Seçilen yardımcı dallann dışında kalan dallar, durumlanna göre doruk dalından oluşan dallar ile karşılıklı çekilerek bağlanabilir. Bu olasılık söz konusu değilse, dallar eğilerek veya bükülerek gelişmeden alıkonulmağa çalışılır. Yardımcı dal hiç bir zaman ana dala yakın seçilmemelidir. İki dal arasında hiç olmazsa 15-20 cm mesafe bulunmalı, yardımcı dalın ana dalla arasındaki açı 45° olmalıdır. Aksi takdirde, yardımcı dal, ana dal ile rekabet edebilir, simetri ortadan kalkabilir ve dallardaki gelişme dengesi de bozulur. Diğer taraftan, doruk dalından oluşacak dallardan, aşı noktasının kesim yüzeyine bakan bir dal seçilir, geri kalan dallar bağ gibi kullanılarak veya eğilerek bükülerek tamamen gelişmeden alıkonur. Doruk dalı üzerinde yardımcı dal seçimi yapılmaz.
Bu şekilde, yaz budaması yapılmış fidanlara kış dinlenme periyoduna kadar hiç bir işlem yapılmaz. Bakım işleri ise aksatılmadan yeterli şekilde yürütülmeğe çalışılır. Yukanda anlatılan budama işlemleri yapılmasına fırsat bulunamamış fidanlarda kışın, öncelikle yazın yapılması gerekli işler yapılmalı, sonra diğer işlemlere geçilmelidir (Şekil 60).
Kışın veya ilkbahar gelişme periyodundan önce fidanın toplu olarak gelişmesi ile ana dal üzerindeki eğilmiş, bükülmüş ve bağlanmış dallar incelenir. Bunlardan karşılıklı bağlanmış dallar çözülmüşlerse, tekrar bağlanırlar. Bazı bölgelerde, ana dallar üzerinde ve sulamanın dengesiz bir şekilde uygulanması sonucu yaz gelişme döneminde 5-10 cm uzunluğunda buket şeklinde zayıf dallar oluşmuş bulunabilir. Bu dallar iyi gelişmemiş olduğu ve bunlardan kuvvetli dallar oluşmayacağı için ağaçlarda vegetatif gelişme geriler ve şekil bozulabilir. Bu nedenle, bu gibi zayıf sürgün parçalan toprağa bakan göz üzerinden kesilip atılmalıdır. Bu işlem sonucu alt tarafta bulunan gözlerden çok kuvvetli sürgünler oluşabilir.
Yukarıda anlatılan genel işlemler yapıldıktan sonra, doruk dalı dahil ana dalların gelişmeleri incelenir, bunlann uzunlukları 40 cm'den daha fazla bir gelişme göstermişlerse, örneğin 80-100 cm uzunlukta ise, o takdirde bu dalların uzunlukları 40-60 cm'ye indirilir. Bunlann dışında ana dallar ile birinci yardımcı dallar arasında denge sağlanmaya çalışılır. Ana dalın uç kısmından yardımcı dala doğru 45°lik açı oluşturacak şekilde hayali bir doğru çekilir. Bu doğrunun yardımcı dala dokunduğu nokta, birinci yardımcı dalın kesim noktasını gösterir. Şayet bu noktada toprağa bakan bir göz varsa, onun üzerinden değilde biraz aşağıda bulunan toprağa bakan göz üzerinden kesim yapmak daha doğru olur. Ana dallar ve yardımcı dallar kendi aralannda eşit uzunlukta kesilmelidir. Ana dallann birini 40, diğerini 50 ve bir diğerini ise 60 cm yükseklikten kesmek hatalı olur. Doruk dal ise, 110 veya 120 cm. yükseklikten iyi oluşmuş dört beş göz üzerinde 5 cm'lik bir dal parçası (tırnak) bırakıldıktan ve bunun üzerindeki gözler köreltildikten sonra kesilir. Ancak, şekillendirilen meyve fidanı zayıf anaç üzerine aşılanmış ise, o takdirde yukanda verilen değerler daha az hatta yan yanya olabilir.
Üçüncü Yıl
İlkbaharda, seçilmiş ana ve yardımcı dallann büyüme noktalanndan dallar oluşmağa başlar. Bu dallann sağlıklı büyümelerine özen gösterilir. Bu amaçla toprak işlemesi, sulama, gübreleme ve zararlılarla savaş işlemi aksatılmaksızın düzenli olarak yürütülmelidir. Bu işlemler sonucu gelişen dallardan, sürgünlerin odunsulaştığı Haziran, Temmuz veya Ağustos aylannda olanak olmadığı takdirde, kışın her ana dal üzerinde iki dal seçilir. Bunlann biri en üstte ana dalın devamını sağlayan dal olmalıdır. Diğeri ise, birinci yardımcı dalın aksi yönünde gelişen ikinci yardımcı dal olacak şekilde yani, ilk yardımcı dal, ana dalın sağ tarafından seçilmiş ise, ikinci yardımcı dal sol taraftan seçilmelidir. Bunlann dışında kalan dallar, eğilir bükülür ya da kesilirler. Diğer taraftan, doruk dalı üzerinde ikinci katı teşkil edecek dallar saptanır. Ancak, ikinci kat dalları birinci kat dallannın arasını dolduracak şekilde seçilmelidir (Şekil 61).
Bunlann dışında kalan dallar bağ olarak kullanılabileceği gibi eğilir, bükülebilir veya kesilir (Şekil 62).
Şekil 61. Piramit şeklinde kat dallan;
1. Birinci kat dallan,
2. İkinci kat dallan.
Sonraki Yıllar
Böylece, yaz aylannda veya kışın bu işler tamamlandıktan sonra, sıra dallann gelişmelerini ayarlamaya gelir. Ana dallann devamını sağlayan dallar 40-50 cm, yardımcı dallar ise 20-30 cm, üzerinden kesilirler. Ağaçta kuvvetli bir gelişme görülüyorsa, o takdirde verilen değerlerin çok üzerinden kesim yapılabilir. Ancak, verilen değerlerin altında oluşacak gelişmelerde dallar kesilmez, olduğu gibi bırakılır. Yalnız, kısa boğumlu, beyaz tüylü buket şeklinde yaz sürgünleri varsa, onlar mutlaka kesilmelidir.
Bu suretle ağaçta her yıl katlarda oluşacak dallardan biri ana dal ve diğeri yardımcı dallann devamını sağlayacak dal olmak üzere iki dal seçilir. Geri kalan dallar, gelişmeleri dikkate alınarak bağ olarak kullanılacağı gibi, eğilir, bükülebilir veya kesilerek çıkartabilir. Seçilecek yardımcı dal, bir önceki dalın aksi yönünde olmalı veya iki dal ortasına gelecek şekilde ayarlanmalıdır. Fidanlara piramit şekli verilirken hiç bir zaman meyve dallanna dokunulmamalıdır (Şekil 62 ve 63).