Tweet
SEBZE BAHÇESİNİN KURULMASI / SEBZECİLİK
Her hangi bir yerde sebze bahçesi kurulmadan önce, bu işletmeyi kuracak olan kişiler veya bunların baş vurduğu konu uzmanları tarafından pazar ve pazarlama araştırmasının yapılması gerekir.
Pazar araştırması bir yatırıma karar vermeden önce yapılır. Ekonomik bir faaliyete başlamadan ve yatırımı gerçekleştirmeden önce işletmenin kuruluş yerinin seçilmesi, şeklinin belirlenmesi, kapasitesinin ne olacağının ortaya çıkarılması, üretici ve tüketici dahil pazarla ilgili tüm bilgilerin toplanması ve değerlendirmesi yapılır. Bu araştırma, işletmeyi kurmadan önce, onun karlı bir işletme olup olamayacağını, yatırımın yapılıp yapılmayacağını ortaya koyan bir çeşit fizibilite çalışmasıdır. Pazar araştırmasından amaç, bir bölgede üretici olarak belli bir ürünün üretme koşullarını, tüketici açısından satış koşullarını ve olanaklarını tespit etmek ve bunlarla ilgili konuları araştırmaktır. Başka bir deyişle, talebin boyutunu, çeşitliliğini, zamanını ve nelere bağlı olarak değiştiğini saptamaktır.
Pazarlama araştırması ise, bir yatırıma karar verip işletmenin kurulması ve bir ürünü elde edip pazara sunulmasıyla başlar ve istenen pazarlara daha fazla girme ve ondan daha fazla pay elde etme, o pazarlarda ürünün satılabilmesini ve pazarlanabilmesini kolaylaştırma, işletmenin başarı kazanabilmesini sağlama, işletmeyi büyütme ve geliştirmesiyle devam eder.
Sebze bahçeleri, pazar araştırması sonucu ortaya konan prensipler doğrultusunda kurulur. Bu prensiplerden bazı önemli gördüklerimizi burada inceleyelim.
Sebze Bahçesinin Yerinin Seçilmesi / SEBZE BAHÇESİNİN KURULMASI / SEBZECİLİK
Sebze bahçesinin yerinin seçilmesi konusunu incelerken, bulunduğumuz bölgenin ekolojik koşulları olan iklim ve toprak durumunu ve bunlarla ilişki içinde olan ekonomik konuları araştırırız. Böylece sebze bahçesinin nerede ve nasıl kurulacağını, karlı bir yetiştiricilik için yapmamız gerekenleri ortaya çıkarmış oluruz. Bu istenenlerin ortaya konulması o kadar kolay bir iş değildir. Bir çok karmaşık konunun ve bunların birbiriyle ilişkilerinin değerlendirilmesi yapılır. Durumu karıştırmamak ve daha rahat çözmek üzere önce faktörleri tek tek incelersek, daha sonra aralarındaki bağları kurmamız kolaylaşır. Bu faktörler :
a. Yetiştirilecek sebze çeşitlerinin genetik ve morfolojik özellikleri,
b. Ekolojik faktörler,
c. Bahçe kurulacak yerin su durumu,
d. Sebze bahçesinin pazara, tüketim merkezlerine ve yola olan uzaklığı,
e. Köye olan yakınlığı,
f. Endüstri merkezlerine olan yakınlığı,
g. Kredi ve finans bulma olanağı,
h. Çeşitli araç, gereç ve makine bulma kolaylığı,
i. İleride işletmeyi genişletme olanağıdır.
Şimdi sırasıyla bu faktörleri kısaca inceleyelim.
a. Yetiştirilecek sebze çeşitlerinin genetik ve morfolojik özellikleri: Bitki seçiminde öncelikle bitkinin genetik yapısı önemli rol oynar. Her ne kadar bitkiler dış koşullar altında bazı değişkenlikler, yani modifikasyonlar gösterirse de, bu modifikasyonlar kalıtsal değildir. Etki yapan dış faktörün ortadan kalkmasıyla bitki esas habitusuna, formuna geri döner. Halbuki genetik ve mutasyon yoluyla meydana gelen değişimlerde bitki eski özelliklerinden farklı ve değişmeyen başka bir yapı kazanır. Bitkinin genetik özellikleri ile çevre koşulları arasında sıkı bir ilişki bulunmaktadır. Genetik yapı, bitkileri belli koşullar altında yetişmeye zorlar. Eğer kötü koşullar altında bir bitki hayatını devam ettirebiliyorsa, bu o çevre koşullarının bitkinin minimum veya maksimum yetişme koşulları arasında olmasından kaynaklanır. Dolayısıyla bu kötü koşullar altında bitkilerde modifikasyonun meydana gelmesi doğaldır.
Bulunduğumuz bölgenin koşullarının etüt edilmesi ve bu koşullara uyan en iyi bitkilerin seçilmesi gerekir. Bunun için yetiştirme yapılacak yerde kurulacak araştırma istasyonlarında değişik çeşitler ele alınarak onların bölgeye uyum denemeleri yapılır ve çeşitlerin adaptasyon yetenekleri tespit edilir. En iyi ve verimli çeşitler seçilerek o bölge halkına yetiştirmeleri için tavsiye edilir. Bahçe kurulacak yerde önceden hangi cins ve türlerin yetiştirilmesi gerektiği tespit edilir ve bu çeşitlerin istediği yetiştirme sistemleri uygulanır.
b. Ekolojik faktörler: Daha önceki konularda sebzecilik açısından ekolojik faktörleri tek tek incelemiştik. Burada bu faktörler arasındaki bağlantılar üzerinde duracağız.
İdeal bir sebze bahçesi bol ışık alan, etrafı büyük binalar veya ağaçlık alanlarla kapatılmayan, gölgelendirilmeyen ve havalandırılması engellenmeyen bir yerde kurulmalıdır. Herhangi bir yerde iklim faktörlerini değiştirmek olanaksız olduğundan, yer seçiminde öncelikle iklim faktörlerini ele alıp değerlendirmekte fayda vardır. Toprak ve diğer faktörler kısmen arka plana atılabilir. Çünkü bunların getireceği rizikoları önlemek ve değiştirmek daha kolaydır. Güneş ışıklarının % 40-60’ı uzun dalgalı enfraruj ışıklar olup, dünyamızı ısıtan ışıklardır. Kış aylarında bu ışıklar meyilli geldiğinden ısıtma özellikleri zayıflar ve kış aylarında sıcaklık azalması meydana gelir. Bu azalma sebzelerin yetişemeyeceği derecelere indiğinde (örneğin sıcaklık 0oC'nin altına düştüğünde yazlık sebzelerin ve –5 veya 10oC’nin altına düştüğünde kışlık sebzelerin) dışarıda üretimi yapılamaz. Güneş ışıkları daha dik geldiği ve bulunduğumuz yeri ısıtmaya başladığı günlerde ve dışarıdaki sıcaklık 4-10oC’nin üzerine çıktığında yazlık ve kışlık sebzelerin üretimi başlar. 25oC’den sonra kışlık sebzelerin ve 30-35oC’den sonrada yazlık sebzelerin üretiminde aksama olur. Sıcaklık daha da artarsa birçok sebze çeşidi artık üretilemez. Ortalama yıllık sıcaklığın 15-20oC, yaz ayları sıcaklığının 20-30oC ve kış ayları sıcaklığının da 5-10oC arasında olması tercih nedenidir. Sebzelerin tarlada yetiştirme süresi (vejetasyon süresi), ne kadar uzun olursa birim alandan 1-3 arasında (erkenci, vakitli ve geççi) ürün kaldırmak mümkün olur ve birim alana karlılık o kadar artar.
Bitkilerin vejetasyon devresinde ışık miktarı da önem kazanır. Bazı sebzeler fazla ışıktan hoşlanmaz. Bu tip sebzelerin ışık miktarının azaldığı ilkbahar veya sonbahar aylarında yetiştirilmesi gerekir. Eğer ekonomik açıdan bunların çok ışık alan aylarda üretilmeleri gerekiyorsa, bazı gölgeleme sistemleri kurulması veya uzun boylu ışık seven bitkilerin altında veya doğu-bat istikametinde sıralar halinde yetiştirilen uzun boylu bitkilerin kuzeyinde meydana gelen gölge yerlerde yetiştirilmeleri gerekir.
Sebze yetiştirilecek yerde rüzgarlar çok kuvvetli esmemelidir. Rüzgarların kuru, sıcak ve soğuk olması istenmez. Fazla rüzgarlı yerlerde rüzgar kıranlar devreye sokulmalıdır. Ancak rüzgar kıranlar yetiştirilen sebzelere zarar verecek özellikte olmamalıdır (bu konu hakkında ileride bilgi verilecektir).
Yıllık yağış ortalamasının en az 600 mm civarında olmalı ve bir yıl içindeki yağış miktarı, yıl içine düzgün olarak dağılmalıdır. Yağış dağılımı düzgün değilse, seçimi yapılacak yerde sulama suyu temin edecek kaynakların mevcut olup olmadığı kontrol edilmelidir. Bahçe kurulacak yerde vejetasyon boyunca nem oranının % 40-70 arasında olması arzu edilir.
Toprak, ideal bir sebze bahçesi toprağı olmalıdır. Bu durumda ideal sebze bahçesi toprağı “Derin ve gevşek, sıcak ve havalı, fazla su tutmayan veya fazla kuru olmayan, biraz nemli ve süzek, besin maddelerince ve organik maddelerce zengin, tınlı ve içerisinde en fazla % 4-5 kireç bulunduran, yıllarca düzenli bir şekilde işlenen, üzerinde uygun ve iyi bir ekim nöbeti uygulanan topraktır” diyoruz. Bütün bu özellikleri içeren bir toprak bulmak her zaman ve her yerde mümkün değildir. Ancak zaman içersinde bazı aksak yönleri bulunan arazilerde yapılacak ve fazla masraf çıkarmayacak ıslah çalışmalarıyla düzeltilebilecek topraklar seçilebilir. Toprak alt katmanlarının geçirgen olmayışı, fazla yağışlı yerlerde ve fazla sulama suyu kullanıldığında, birikme yaparak taban suyunun toprak üstüne doğru yükselmesine sebep olur. Uzun süre taban suyunun yüksek kalması, toprağı havasızlaştırır ve köklerin bundan zararlanmasına yol açar. Toprakta tuzluluk yaratabilir. Taban suyu 1 m’den daha fazla toprak yüzeyine yaklaşmamalıdır. Bu gibi yerlerde işletme kurarken tabii drenaj olup olmadığı kontrol edilmeli, yoksa suni drenaj yapılmalıdır.
c. Bahçe kurulacak yerde su durumu: Suyun bulunmadığı yerde hayatın olmadığı var sayılır. Sebzelerin içeriğinde % 85-95 oranında su bulunduğundan, diğer bitkilere göre suya karşı daha duyarlıdır. Sebze bahçesi kurulacak yerde, normal yağışla sebzelerin su isteğini karşılamak her zaman mümkün olmaz. Bu durumda meydana gelecek su ihtiyacını yağış dışında karşılamak üzere, sulama suyuna uygun bir kaynak bulunmalıdır. Bu su kaynağı göl, nehir, kuyu, artezyen ve baraj suyu veya kendi olanaklarımızla yaptığımız gölet suyu olabilir (Sulama hakkında ileride geniş bilgi verilecektir).
d. Sebze bahçesinin pazara, tüketim merkezlerine ve yola olan uzaklığı: Sebze bahçelerinde üretilen ürünlerin, pazara en kısa yoldan ulaştırılması gerekir. Bunun için sebze bahçesi iyi, kısa ve kesintisiz bir yolla pazara bağlanmalıdır. Yolun kısa olması fazla su içeren sebzelerin, su (nem) ve tazeliğini kaybetmeden pazara çıkartılmasını sağlar. Ayrıca yolun nakliye birim maliyeti her geçen gün artmakta ve masrafları çoğaltıp karı düşürmektedir. Yolun kısa olması, masrafların düşmesini de sağlar. Bir de pazara erken gelen ürün daha çabuk alıcı bulur ve satılma şansı artar. Pazar kalabalık bir yerleşim veya endüstri merkezinde ise, her zaman ürünlere alıcı bulunabilir. Burada sebze bahçeleri kalabalık yerleşim yerlerinin dış kenar bölgelerinde kurulur diye genel bir kanı mevcuttur. Yola yakınlık sadece ürün pazarlaması için değil, işletmeye getirilecek gübre, kimyasal maddeler, alet, makine ve bunların yedek parçaları için de ayrı önemlidir. Bakım ve tamirler en iyi şekilde ve kısa sürede yaptırılabilir. Sebze bahçesi bir müddet sonra, nüfus artışıyla şehir içinde kalacak olursa, işlevini sürdüremez hale gelir ve mecburen şehir dışına taşınması gerekir. Bu kuralı Thunen adındaki araştırıcı 200 sene önce yazdığı eserinde, şehirlerin içten dışa doğru halkalar halinde büyüdüğünü ve bu büyümeye paralel olarak tarım işletmelerinin de yer değiştirdiğini açıklamaktadır (Köylü 1959). Sebze bahçeleri fazla yatırımın yapıldığı bir kuruluştur ve kısa sürelerle yer değiştirmesi istenmez. Bu bakımdan bahçe kurulurken hiç olmazsa 30-40 sene aynı yerde kalacak ve bu süre içinde istenen gelişme ve büyümeyi gösterecek şekilde bir yer bulunmalıdır. Günümüzde ulaşım, hava, deniz ve kara yoludur. Sebzeler hassas bitkiler olduğundan özellikle yurtdışı ve içi uzak pazarlara çok kısa süre içinde ulaştırılmaları gerekir. Bu bakımdan hava taşımacılığı ön plana çıkar. Kargo uçak taşımacılığı giderek değer kazanmaktadır. Eskiden deniz taşımacılığı ucuz olduğu ve fazla miktarda ürün taşındığı için kuru ve çabuk bozulmayan ürünlerin ulaştırılmasında kullanılırdı. Ancak günümüzde taze sebze ürünleri için değerini yitirmiş durumdadır. Kara taşımacılığı, hava taşımacılığının yapılamadığı yerlerde ilk alternatiftir. Özellikle frigorifik taşıyıcılarla 10-15 günlük taşıma süresi olan yerlere bile ürünler bozulmadan taşınabilmektedir.
e. Köye olan yakınlığı : Sebze bahçeleri kalabalık yerleşim birimlerine yakınlığı yanında köylere de yakın olmalıdır. Çünkü ülkemizde sebze işletmeleri küçük araziler üzerinde ve daha çok insan gücüne dayalı çalışmaktadır. Aile fertleri dışında işletmede kullanılacak yardımcı insan gücü için en uygun ve ucuz işçilik köylerden temin edilir. Şehir içindeki işçiler çalışmak için daha yüksek ücret ister. Kaldı ki bunların çoğu sebze bahçesinde yapılan işleri pek bilmez, inşaat veya fabrika işçisidir.
Sebze bahçelerinin organik gübreye gereksinmesi fazladır. Özellikle hayvan gübresi en ucuz ve istenen miktarda ancak köylerden temin edilir.
f. Endüstri merkezlerine olan yakınlığı: Endüstri merkezleri kalabalık yerleşim merkezleridir. Bu insanların sebze gereksinimlerini karşılamak üzere sebze bahçeleri endüstri merkezlerine yakın kurulur. Ancak fabrika bacalarından çıkan gazlar eğer çevre kirliliği yaratıyorsa, sebzelerin sağlıklı büyümeleri için sorun olur. Her ne kadar günümüzde fabrikaların bacalarından zararlı gazların çıkışına izin verilmemekte ve bacalara filtre takma mecburiyeti getirilmekteyse de, yine bazı kaçaklar istenmeyen sonuçlar yaratır. Artvin’deki Murgul Bakır Fabrikası’nın yıllarca çevreye yaptığı tahribat çok iyi bilinmektedir ve günümüzde Muğla’daki Yatağan Tesislerinin halen çevreye zehir saçan gazlar yaydığı unutulmamalıdır. Baca gazları tutulsa bile, çevredeki toz fazlalığı yine de sebzelere zarar verebilir. Bu bakımdan endüstri bölgelerinde sebze bahçesi kurulacaksa meydana gelecek zararlı etkiler önceden iyi etüt edilmelidir.
g. Kredi ve finans bulma olanağı: Sebze bahçelerinde sera, sıcak yastık, hangar, ürün saklama yeri ve soğuk hava deposu bulunabilir. Ayrıca üretim sırasında çeşitli irili ufaklı alet ve makineler kullanılabilir, bunların tamir ve bakımları yapılabilir. İşin yoğun olduğu zamanlarda dışarıdan işçi tutulabilir. Bunların hepsi para gerektirir. Her zaman işletmede nakit para bulunmayabilir. Bu durumda işletmenin gereksinim duyduğu acil para talebi, çevredeki finans kuruluşlarından temin edilir. Bunun için sebze bahçesi kurulan yere yakın finans kuruluşlarının bulunmasında yarar vardır. Bu kuruluşların istenen zamanda ucuz ve bazen uzun vadede ödenebilecek kredi verecek koşulları olmalıdır.
h. Çeşitli araç, gereç ve makine bulma kolaylığı: Yetiştirme sırasında ele alınan her konuda, sebze bahçesinde çeşitli araç, gereç ve makinelerin kullanıldığını defalarca söyledik. Bunun dışında cam, plastik gibi örtü malzemelerine, çeşitli gübrelere, bitki koruma ilaçlarına gereksinim vardır. Bütün bu gereksinimleri kolayca ve her istenen anda temin etmek üzere satıcılar çevrede olmalıdır. Aksi halde uzak mesafelerden, uzun zaman içinde getirtilecek siparişler, bahçede işlerin aksamasına yol açar ve düzenli sebze üretimini aksatır.
i. İleride işletmeyi genişletme olanağı : Pazar ve pazarlama araştırmaları sonucunda, işletmenin pazardan alacağı pay oranına göre, yapılacak üretim miktarı belirlenir ve bu üretimi gerçekleştirecek büyüklükte işletme kurulur. Ancak pazarlama araştırmaları devam ettiğinden, işletme kurulduktan sonra ve bir de üretilen mallar beğeni kazandığı zaman, pazarda daha fazla pay bulma şansı ortaya çıkar. Bu talebi karşılamak üzere de, işletmenin büyütülmesi zorunlu hale gelebilir. Böyle bir durumda her zaman çevreden arazi satın almak mümkün olmalıdır. Ancak kalabalık yerleşim alanlarına yakın kurulan sebze bahçeleri ilk kurulduğu anda çevrede yeterince yer olsa bile, bu yerler zamanla dolar ve daha sonra bahçe çevresinde arazi kalmayabilir veya alış fiyatı çok yükselebilir. Başlangıçta işletmenin belli ölçüde büyüyeceği dikkate alınarak arazi varlığı ona göre tespit edilmelidir. Fakat başlangıçtaki parasal kaynak yeterli olmadığı durumlarda bu göz önüne alınmayabilir. Bu kez de işletme büyütülmek istendiğinde arazi bulunamayabilir. İşte işletme kurulurken bu konularda çok dikkatli davranmak, ilerisi için çok iyi planlar hazırlamak gerekir.
Kaynak: Genel Sebzecilik Kitabı Prof. Dr. Atila Günay
Her hangi bir yerde sebze bahçesi kurulmadan önce, bu işletmeyi kuracak olan kişiler veya bunların baş vurduğu konu uzmanları tarafından pazar ve pazarlama araştırmasının yapılması gerekir.
Pazar araştırması bir yatırıma karar vermeden önce yapılır. Ekonomik bir faaliyete başlamadan ve yatırımı gerçekleştirmeden önce işletmenin kuruluş yerinin seçilmesi, şeklinin belirlenmesi, kapasitesinin ne olacağının ortaya çıkarılması, üretici ve tüketici dahil pazarla ilgili tüm bilgilerin toplanması ve değerlendirmesi yapılır. Bu araştırma, işletmeyi kurmadan önce, onun karlı bir işletme olup olamayacağını, yatırımın yapılıp yapılmayacağını ortaya koyan bir çeşit fizibilite çalışmasıdır. Pazar araştırmasından amaç, bir bölgede üretici olarak belli bir ürünün üretme koşullarını, tüketici açısından satış koşullarını ve olanaklarını tespit etmek ve bunlarla ilgili konuları araştırmaktır. Başka bir deyişle, talebin boyutunu, çeşitliliğini, zamanını ve nelere bağlı olarak değiştiğini saptamaktır.
Pazarlama araştırması ise, bir yatırıma karar verip işletmenin kurulması ve bir ürünü elde edip pazara sunulmasıyla başlar ve istenen pazarlara daha fazla girme ve ondan daha fazla pay elde etme, o pazarlarda ürünün satılabilmesini ve pazarlanabilmesini kolaylaştırma, işletmenin başarı kazanabilmesini sağlama, işletmeyi büyütme ve geliştirmesiyle devam eder.
Sebze bahçeleri, pazar araştırması sonucu ortaya konan prensipler doğrultusunda kurulur. Bu prensiplerden bazı önemli gördüklerimizi burada inceleyelim.
Sebze Bahçesinin Yerinin Seçilmesi / SEBZE BAHÇESİNİN KURULMASI / SEBZECİLİK
Sebze bahçesinin yerinin seçilmesi konusunu incelerken, bulunduğumuz bölgenin ekolojik koşulları olan iklim ve toprak durumunu ve bunlarla ilişki içinde olan ekonomik konuları araştırırız. Böylece sebze bahçesinin nerede ve nasıl kurulacağını, karlı bir yetiştiricilik için yapmamız gerekenleri ortaya çıkarmış oluruz. Bu istenenlerin ortaya konulması o kadar kolay bir iş değildir. Bir çok karmaşık konunun ve bunların birbiriyle ilişkilerinin değerlendirilmesi yapılır. Durumu karıştırmamak ve daha rahat çözmek üzere önce faktörleri tek tek incelersek, daha sonra aralarındaki bağları kurmamız kolaylaşır. Bu faktörler :
a. Yetiştirilecek sebze çeşitlerinin genetik ve morfolojik özellikleri,
b. Ekolojik faktörler,
c. Bahçe kurulacak yerin su durumu,
d. Sebze bahçesinin pazara, tüketim merkezlerine ve yola olan uzaklığı,
e. Köye olan yakınlığı,
f. Endüstri merkezlerine olan yakınlığı,
g. Kredi ve finans bulma olanağı,
h. Çeşitli araç, gereç ve makine bulma kolaylığı,
i. İleride işletmeyi genişletme olanağıdır.
Şimdi sırasıyla bu faktörleri kısaca inceleyelim.
a. Yetiştirilecek sebze çeşitlerinin genetik ve morfolojik özellikleri: Bitki seçiminde öncelikle bitkinin genetik yapısı önemli rol oynar. Her ne kadar bitkiler dış koşullar altında bazı değişkenlikler, yani modifikasyonlar gösterirse de, bu modifikasyonlar kalıtsal değildir. Etki yapan dış faktörün ortadan kalkmasıyla bitki esas habitusuna, formuna geri döner. Halbuki genetik ve mutasyon yoluyla meydana gelen değişimlerde bitki eski özelliklerinden farklı ve değişmeyen başka bir yapı kazanır. Bitkinin genetik özellikleri ile çevre koşulları arasında sıkı bir ilişki bulunmaktadır. Genetik yapı, bitkileri belli koşullar altında yetişmeye zorlar. Eğer kötü koşullar altında bir bitki hayatını devam ettirebiliyorsa, bu o çevre koşullarının bitkinin minimum veya maksimum yetişme koşulları arasında olmasından kaynaklanır. Dolayısıyla bu kötü koşullar altında bitkilerde modifikasyonun meydana gelmesi doğaldır.
Bulunduğumuz bölgenin koşullarının etüt edilmesi ve bu koşullara uyan en iyi bitkilerin seçilmesi gerekir. Bunun için yetiştirme yapılacak yerde kurulacak araştırma istasyonlarında değişik çeşitler ele alınarak onların bölgeye uyum denemeleri yapılır ve çeşitlerin adaptasyon yetenekleri tespit edilir. En iyi ve verimli çeşitler seçilerek o bölge halkına yetiştirmeleri için tavsiye edilir. Bahçe kurulacak yerde önceden hangi cins ve türlerin yetiştirilmesi gerektiği tespit edilir ve bu çeşitlerin istediği yetiştirme sistemleri uygulanır.
b. Ekolojik faktörler: Daha önceki konularda sebzecilik açısından ekolojik faktörleri tek tek incelemiştik. Burada bu faktörler arasındaki bağlantılar üzerinde duracağız.
İdeal bir sebze bahçesi bol ışık alan, etrafı büyük binalar veya ağaçlık alanlarla kapatılmayan, gölgelendirilmeyen ve havalandırılması engellenmeyen bir yerde kurulmalıdır. Herhangi bir yerde iklim faktörlerini değiştirmek olanaksız olduğundan, yer seçiminde öncelikle iklim faktörlerini ele alıp değerlendirmekte fayda vardır. Toprak ve diğer faktörler kısmen arka plana atılabilir. Çünkü bunların getireceği rizikoları önlemek ve değiştirmek daha kolaydır. Güneş ışıklarının % 40-60’ı uzun dalgalı enfraruj ışıklar olup, dünyamızı ısıtan ışıklardır. Kış aylarında bu ışıklar meyilli geldiğinden ısıtma özellikleri zayıflar ve kış aylarında sıcaklık azalması meydana gelir. Bu azalma sebzelerin yetişemeyeceği derecelere indiğinde (örneğin sıcaklık 0oC'nin altına düştüğünde yazlık sebzelerin ve –5 veya 10oC’nin altına düştüğünde kışlık sebzelerin) dışarıda üretimi yapılamaz. Güneş ışıkları daha dik geldiği ve bulunduğumuz yeri ısıtmaya başladığı günlerde ve dışarıdaki sıcaklık 4-10oC’nin üzerine çıktığında yazlık ve kışlık sebzelerin üretimi başlar. 25oC’den sonra kışlık sebzelerin ve 30-35oC’den sonrada yazlık sebzelerin üretiminde aksama olur. Sıcaklık daha da artarsa birçok sebze çeşidi artık üretilemez. Ortalama yıllık sıcaklığın 15-20oC, yaz ayları sıcaklığının 20-30oC ve kış ayları sıcaklığının da 5-10oC arasında olması tercih nedenidir. Sebzelerin tarlada yetiştirme süresi (vejetasyon süresi), ne kadar uzun olursa birim alandan 1-3 arasında (erkenci, vakitli ve geççi) ürün kaldırmak mümkün olur ve birim alana karlılık o kadar artar.
Bitkilerin vejetasyon devresinde ışık miktarı da önem kazanır. Bazı sebzeler fazla ışıktan hoşlanmaz. Bu tip sebzelerin ışık miktarının azaldığı ilkbahar veya sonbahar aylarında yetiştirilmesi gerekir. Eğer ekonomik açıdan bunların çok ışık alan aylarda üretilmeleri gerekiyorsa, bazı gölgeleme sistemleri kurulması veya uzun boylu ışık seven bitkilerin altında veya doğu-bat istikametinde sıralar halinde yetiştirilen uzun boylu bitkilerin kuzeyinde meydana gelen gölge yerlerde yetiştirilmeleri gerekir.
Sebze yetiştirilecek yerde rüzgarlar çok kuvvetli esmemelidir. Rüzgarların kuru, sıcak ve soğuk olması istenmez. Fazla rüzgarlı yerlerde rüzgar kıranlar devreye sokulmalıdır. Ancak rüzgar kıranlar yetiştirilen sebzelere zarar verecek özellikte olmamalıdır (bu konu hakkında ileride bilgi verilecektir).
Yıllık yağış ortalamasının en az 600 mm civarında olmalı ve bir yıl içindeki yağış miktarı, yıl içine düzgün olarak dağılmalıdır. Yağış dağılımı düzgün değilse, seçimi yapılacak yerde sulama suyu temin edecek kaynakların mevcut olup olmadığı kontrol edilmelidir. Bahçe kurulacak yerde vejetasyon boyunca nem oranının % 40-70 arasında olması arzu edilir.
Toprak, ideal bir sebze bahçesi toprağı olmalıdır. Bu durumda ideal sebze bahçesi toprağı “Derin ve gevşek, sıcak ve havalı, fazla su tutmayan veya fazla kuru olmayan, biraz nemli ve süzek, besin maddelerince ve organik maddelerce zengin, tınlı ve içerisinde en fazla % 4-5 kireç bulunduran, yıllarca düzenli bir şekilde işlenen, üzerinde uygun ve iyi bir ekim nöbeti uygulanan topraktır” diyoruz. Bütün bu özellikleri içeren bir toprak bulmak her zaman ve her yerde mümkün değildir. Ancak zaman içersinde bazı aksak yönleri bulunan arazilerde yapılacak ve fazla masraf çıkarmayacak ıslah çalışmalarıyla düzeltilebilecek topraklar seçilebilir. Toprak alt katmanlarının geçirgen olmayışı, fazla yağışlı yerlerde ve fazla sulama suyu kullanıldığında, birikme yaparak taban suyunun toprak üstüne doğru yükselmesine sebep olur. Uzun süre taban suyunun yüksek kalması, toprağı havasızlaştırır ve köklerin bundan zararlanmasına yol açar. Toprakta tuzluluk yaratabilir. Taban suyu 1 m’den daha fazla toprak yüzeyine yaklaşmamalıdır. Bu gibi yerlerde işletme kurarken tabii drenaj olup olmadığı kontrol edilmeli, yoksa suni drenaj yapılmalıdır.
c. Bahçe kurulacak yerde su durumu: Suyun bulunmadığı yerde hayatın olmadığı var sayılır. Sebzelerin içeriğinde % 85-95 oranında su bulunduğundan, diğer bitkilere göre suya karşı daha duyarlıdır. Sebze bahçesi kurulacak yerde, normal yağışla sebzelerin su isteğini karşılamak her zaman mümkün olmaz. Bu durumda meydana gelecek su ihtiyacını yağış dışında karşılamak üzere, sulama suyuna uygun bir kaynak bulunmalıdır. Bu su kaynağı göl, nehir, kuyu, artezyen ve baraj suyu veya kendi olanaklarımızla yaptığımız gölet suyu olabilir (Sulama hakkında ileride geniş bilgi verilecektir).
d. Sebze bahçesinin pazara, tüketim merkezlerine ve yola olan uzaklığı: Sebze bahçelerinde üretilen ürünlerin, pazara en kısa yoldan ulaştırılması gerekir. Bunun için sebze bahçesi iyi, kısa ve kesintisiz bir yolla pazara bağlanmalıdır. Yolun kısa olması fazla su içeren sebzelerin, su (nem) ve tazeliğini kaybetmeden pazara çıkartılmasını sağlar. Ayrıca yolun nakliye birim maliyeti her geçen gün artmakta ve masrafları çoğaltıp karı düşürmektedir. Yolun kısa olması, masrafların düşmesini de sağlar. Bir de pazara erken gelen ürün daha çabuk alıcı bulur ve satılma şansı artar. Pazar kalabalık bir yerleşim veya endüstri merkezinde ise, her zaman ürünlere alıcı bulunabilir. Burada sebze bahçeleri kalabalık yerleşim yerlerinin dış kenar bölgelerinde kurulur diye genel bir kanı mevcuttur. Yola yakınlık sadece ürün pazarlaması için değil, işletmeye getirilecek gübre, kimyasal maddeler, alet, makine ve bunların yedek parçaları için de ayrı önemlidir. Bakım ve tamirler en iyi şekilde ve kısa sürede yaptırılabilir. Sebze bahçesi bir müddet sonra, nüfus artışıyla şehir içinde kalacak olursa, işlevini sürdüremez hale gelir ve mecburen şehir dışına taşınması gerekir. Bu kuralı Thunen adındaki araştırıcı 200 sene önce yazdığı eserinde, şehirlerin içten dışa doğru halkalar halinde büyüdüğünü ve bu büyümeye paralel olarak tarım işletmelerinin de yer değiştirdiğini açıklamaktadır (Köylü 1959). Sebze bahçeleri fazla yatırımın yapıldığı bir kuruluştur ve kısa sürelerle yer değiştirmesi istenmez. Bu bakımdan bahçe kurulurken hiç olmazsa 30-40 sene aynı yerde kalacak ve bu süre içinde istenen gelişme ve büyümeyi gösterecek şekilde bir yer bulunmalıdır. Günümüzde ulaşım, hava, deniz ve kara yoludur. Sebzeler hassas bitkiler olduğundan özellikle yurtdışı ve içi uzak pazarlara çok kısa süre içinde ulaştırılmaları gerekir. Bu bakımdan hava taşımacılığı ön plana çıkar. Kargo uçak taşımacılığı giderek değer kazanmaktadır. Eskiden deniz taşımacılığı ucuz olduğu ve fazla miktarda ürün taşındığı için kuru ve çabuk bozulmayan ürünlerin ulaştırılmasında kullanılırdı. Ancak günümüzde taze sebze ürünleri için değerini yitirmiş durumdadır. Kara taşımacılığı, hava taşımacılığının yapılamadığı yerlerde ilk alternatiftir. Özellikle frigorifik taşıyıcılarla 10-15 günlük taşıma süresi olan yerlere bile ürünler bozulmadan taşınabilmektedir.
e. Köye olan yakınlığı : Sebze bahçeleri kalabalık yerleşim birimlerine yakınlığı yanında köylere de yakın olmalıdır. Çünkü ülkemizde sebze işletmeleri küçük araziler üzerinde ve daha çok insan gücüne dayalı çalışmaktadır. Aile fertleri dışında işletmede kullanılacak yardımcı insan gücü için en uygun ve ucuz işçilik köylerden temin edilir. Şehir içindeki işçiler çalışmak için daha yüksek ücret ister. Kaldı ki bunların çoğu sebze bahçesinde yapılan işleri pek bilmez, inşaat veya fabrika işçisidir.
Sebze bahçelerinin organik gübreye gereksinmesi fazladır. Özellikle hayvan gübresi en ucuz ve istenen miktarda ancak köylerden temin edilir.
f. Endüstri merkezlerine olan yakınlığı: Endüstri merkezleri kalabalık yerleşim merkezleridir. Bu insanların sebze gereksinimlerini karşılamak üzere sebze bahçeleri endüstri merkezlerine yakın kurulur. Ancak fabrika bacalarından çıkan gazlar eğer çevre kirliliği yaratıyorsa, sebzelerin sağlıklı büyümeleri için sorun olur. Her ne kadar günümüzde fabrikaların bacalarından zararlı gazların çıkışına izin verilmemekte ve bacalara filtre takma mecburiyeti getirilmekteyse de, yine bazı kaçaklar istenmeyen sonuçlar yaratır. Artvin’deki Murgul Bakır Fabrikası’nın yıllarca çevreye yaptığı tahribat çok iyi bilinmektedir ve günümüzde Muğla’daki Yatağan Tesislerinin halen çevreye zehir saçan gazlar yaydığı unutulmamalıdır. Baca gazları tutulsa bile, çevredeki toz fazlalığı yine de sebzelere zarar verebilir. Bu bakımdan endüstri bölgelerinde sebze bahçesi kurulacaksa meydana gelecek zararlı etkiler önceden iyi etüt edilmelidir.
g. Kredi ve finans bulma olanağı: Sebze bahçelerinde sera, sıcak yastık, hangar, ürün saklama yeri ve soğuk hava deposu bulunabilir. Ayrıca üretim sırasında çeşitli irili ufaklı alet ve makineler kullanılabilir, bunların tamir ve bakımları yapılabilir. İşin yoğun olduğu zamanlarda dışarıdan işçi tutulabilir. Bunların hepsi para gerektirir. Her zaman işletmede nakit para bulunmayabilir. Bu durumda işletmenin gereksinim duyduğu acil para talebi, çevredeki finans kuruluşlarından temin edilir. Bunun için sebze bahçesi kurulan yere yakın finans kuruluşlarının bulunmasında yarar vardır. Bu kuruluşların istenen zamanda ucuz ve bazen uzun vadede ödenebilecek kredi verecek koşulları olmalıdır.
h. Çeşitli araç, gereç ve makine bulma kolaylığı: Yetiştirme sırasında ele alınan her konuda, sebze bahçesinde çeşitli araç, gereç ve makinelerin kullanıldığını defalarca söyledik. Bunun dışında cam, plastik gibi örtü malzemelerine, çeşitli gübrelere, bitki koruma ilaçlarına gereksinim vardır. Bütün bu gereksinimleri kolayca ve her istenen anda temin etmek üzere satıcılar çevrede olmalıdır. Aksi halde uzak mesafelerden, uzun zaman içinde getirtilecek siparişler, bahçede işlerin aksamasına yol açar ve düzenli sebze üretimini aksatır.
i. İleride işletmeyi genişletme olanağı : Pazar ve pazarlama araştırmaları sonucunda, işletmenin pazardan alacağı pay oranına göre, yapılacak üretim miktarı belirlenir ve bu üretimi gerçekleştirecek büyüklükte işletme kurulur. Ancak pazarlama araştırmaları devam ettiğinden, işletme kurulduktan sonra ve bir de üretilen mallar beğeni kazandığı zaman, pazarda daha fazla pay bulma şansı ortaya çıkar. Bu talebi karşılamak üzere de, işletmenin büyütülmesi zorunlu hale gelebilir. Böyle bir durumda her zaman çevreden arazi satın almak mümkün olmalıdır. Ancak kalabalık yerleşim alanlarına yakın kurulan sebze bahçeleri ilk kurulduğu anda çevrede yeterince yer olsa bile, bu yerler zamanla dolar ve daha sonra bahçe çevresinde arazi kalmayabilir veya alış fiyatı çok yükselebilir. Başlangıçta işletmenin belli ölçüde büyüyeceği dikkate alınarak arazi varlığı ona göre tespit edilmelidir. Fakat başlangıçtaki parasal kaynak yeterli olmadığı durumlarda bu göz önüne alınmayabilir. Bu kez de işletme büyütülmek istendiğinde arazi bulunamayabilir. İşte işletme kurulurken bu konularda çok dikkatli davranmak, ilerisi için çok iyi planlar hazırlamak gerekir.
Kaynak: Genel Sebzecilik Kitabı Prof. Dr. Atila Günay