Tweet
MEKANİZASYON/ SEBZECİLİKTE MEKANİZASYON
Son yıllarda teknolojide yaşanan hızlı değişimler tarım konusuna da yansımakta ve işletmeler ayakta kalabilmek için bu yenilikleri uygulamak zorunda kalmaktadır. Sanayide çalışan işçilerin daha yüksek ücret almak, sigortalardan yararlanmak, emeklik hakkı elde etmek gibi avantajları olduğundan, tarım kesiminde çalışanlar işlerini, yerleri ve yurtlarını bırakıp, büyük şehirlere, endüstri merkezlerine göç etmektedir. Kırsal kesimde eskisi gibi istendiği zaman, istendiği kadar kolay ve ucuz işçi bulmak her geçen gün daha da zorlaşmaktadır. Ödenen ücretler arttığından üretim maliyetleri yükselmekte, maliyetin düşürülmesi için çalışan insan gücü sayısını azaltmak, işlerin mutlak insan gücüyle yapılacakları dışındakileri mekanizasyonla gerçekleştirmek gerekmektedir. Bu durum tarım işletmelerini ister istemez daha pahalı makine, araç ve gereçlerin alınmasına itmekte ve sermaye artırımı getirmektedir. Bir işletme insan gücünden mekanizasyona geçerken, yöneticilerin iyi düşünmesi, planlı ve programlı hareket etmesi, konu hakkındaki bilgi ve görgülerini yükseltmesi gerekir. Aslında “alet, makine, ekipman ve çeşitli tesisleri tarım tekniğine uygun kullanma” olarak tanımlayacağımız mekanizasyon, üretimin artırılmasında doğrudan etkili değildir. Mekanizasyon üretim artışında tam etkiye sahip sulama, gübreleme, mücadele, muhafaza, nakliye, hasat ve ambalaj, tohumculuk ve ıslah edilmiş çeşitler gibi konularda yeni üretim teknolojilerinin uygulanmasında kullanılan bir araçtır. Mekanizasyonu üretim zinciri içine sokarken iyi plan ve program yapılmazsa ve organizasyon sağlanmazsa büyük kolaylıklar ve kazançlar elde etmek istenirken, büyük kayıplar ve zararlar ortaya çıkar. Tarım kesiminde bir çok makine ve ekipmanları geliştirilmiş, hatta bilgisayar donanımları ile insansız işler yapılır hale gelinmiş olmasına rağmen, yine de bazı işlerde mutlak insan gücüne gereksinim vardır. En azından bilgisayarla yapılan insansız işlerde bile, bilgisayarlarada işi ayarlayacak, komuta verecek insan gücü gereklidir. Bir işletmede insan gücü sayısı ne kadar artarsa, işin yapılması daha uzun sürede ve daha fazla enerji harcanarak gerçekleştirilir. Mekanizasyon ise, insan gücüne dayalı çalışma yüksekliğini azaltan ve işin ekonomik gücünü artıran, maliyeti düşüren ve dolaylı yoldan karlılığı yükselten bir çalışma şeklidir.
Mutlak insan gücü ile yapılan hasatta, ürünlerin olgunluk derecelerine, kalitelerine göre istenen zamanda birkaç kez hasat yapıldığından, ürünün pazar değeri ve satış fiyatı yükselir. Makineli hasadın ekonomik olması için hasadın bir seferde yapılması gerekir. Oysa hasat sırasında tarladaki ürünler değişik olgunlukta olacak olursa, bu bir seferlik hasat olumlu sonuç vermez. Makine ile yapılan arazi işlemesinde (sürme, tesviye, parselasyon, tırmıklama, çapalama v.s.) tohum ekimi, fide dikimi gibi konularda elle yapılan işe karşın daha kısa sürede daha kaliteli ve muntazam sonuç elde edilir. Tabiatıyla mekanizasyonla elde edilen bu başarı, bu işi yapacak makine ve ekipmanların alımıyla büyük bir mali yük getirir. Satın alınan aletler eğer işletmede yeterince çalıştırılmıyorsa, yukarıda sözünü ettiğimiz rantabilite bozukluğu ortaya çıkar. Mekanizasyon karlılık yerine zarar getirir.
Mekanizasyonda elle çalıştırılan araçlarda “insan gücü”, hayvanla çalıştırılan araçlarda “insan + hayvan gücü” ve mekanik çalıştırılan araçlarda “motor gücü + insan gücü” kullanılır. Burada görüldüğü gibi insan gücünü tamamen ortadan kaldırmak henüz tam anlamıyla mümkün değildir. Ancak son iki güç olan hayvan ve motor gücü kullanımında en aza indirmeye çalışılmaktadır. Mekanizasyon daha çok büyük işletmelerde karlı olmaktadır. Ancak son yıllarda küçük işletmelere uyacak kapasitesi daha düşük, büyüklüğü az olan makineler geliştirilmiştir. Bu sayede küçük işletmelerde de toprak işleme, tohum ekimi, fide dikimi, kısmi hasat, yıkama, ayıklama, boylama, ambalajlama ve depolama gibi işlerde makineleşmek mümkün olmaktadır. Ülkemizde çeşitli alet ve makineler sebze ve çiçek üretiminde halen kullanılmaktadır. Ancak sebze ve çiçek üreten işletmelerin çoğunluğu (% 70-80’i) 10-50 dekar arasında küçük işletmedir. Büyük işletmelerin arazi büyüklüğü ise 50-100 dekar arasındadır. Sebze tür ve çeşitlerinin birçoğu kendine özgü büyüme ve gelişme gösterir ve dolayısıyla her birinin bu özelliğine göre, bir işletmede ayrı ayrı makine, alet ve ekipmanlarının kullanımı ortaya çıkar. Özellikle küçük işletmelerde bu kadar fazla aletin alınması, bu aletlerin bir yıl içinde çok kısa süre kullanılması ekonomik değildir. Kullanılan alan miktarı arttıkça, birim alandan alınan verim miktarı yükseldikçe makine yatırımının getirdiği yüksek mali külfet büyük ölçüde düşmektedir. Böylece küçük işletmede görülen makine randımansızlığı aletlerin işletmede kullanılmadığı zamanlarda diğer küçük işletmelere kiralanmasıyla ortadan kaldırılabilir. Makine randımanını artırmanın diğer bir yolu, ekipmanların kooperatifleşme yoluyla kullanılmasıdır. Satın alınan makine ve ekipmanları ortaklar arasında iyi bir plan dahilinde kullanıma sunularak, bir yıl içindeki çalışma süreleri uzatılır ve ekonomik sorun çözüme ulaştırılır. Burada bölgesel üretim planı yapılmazsa yine ortaklar arasında makine ve ekipmanlarının kullanılmasında sorunlar çıkabilir. Müşterek kullanım bölgelerinde üretim benzerliği ve bu üretim şekline uyan makine ve ekipmanlarının seçilmesi, birim alana yapılan girdileri düşürür ve mekanizasyon ekonomikleşir. Bir plan dahilinde ve ekonomik sınır içinde yapılacak mekanizasyondan şu yararlar ortaya çıkar:
a. İnsan gücünden azami tasarruf sağlanır.
b. İş gücü azaltılarak, daha az emekle iş yapmak gerçekleştirilir.
c. Düzgün çalışma sağlandığından verim artışı meydana gelir.
d. Toplam çalışma süresi kısaldığından, işletme daha randımanlı ve ekonomik çalışır.
e. Üretim maliyeti düştüğünden, karlılık artar.
f. Tarım ve endüstri sektörü arasındaki geçiş ve birbiri arasında denge sağlanır.
İşletme bünyesine uymayan, maliyeti düşürmeyen, verimi artırmayan, kısacası koşulları dikkate almadan, bilgisizce yapılacak bir mekanizasyon aşağıdaki sakıncaları meydana getirir.
a. Plansız mekanizasyon tarım ve endüstri kesimindeki dengeyi bozar ve bu durum tarım
kesiminin aleyhine olur.
b. Aşırı mekanizasyon kırsal kesimde işsizlik yaratır.
c. İşletmede önemli bir gider yükü ortaya çıkar, maliyet yükselir ve verimlilik azalır.
d. Ülkenin enerji dengesi bozulur ve bu ekonomide olumsuzluk yaratır.
İyi bir mekanizasyon için kullanılacak makine, araç, gereç ve ekipmanlarında bazı özellikler aranır. Bu özellikler :
a. Mekanizasyon, ödeme gücü fazla olamayan bir kitleye sunulduğundan, alınacak
malzemelerin satın alma bedeli düşük, ödeme koşulları kolay ve ödeme süresi uzun
bir zamana yayılmış ve faiz en düşük seviyede olmalıdır.
b. Teknik bilgi ve beceri kırsal kesimde sınırlı olduğundan, araçlar bu kesimin
kullanacağı basitlikte olmalıdır.
c. İş güvenilirliği sağlamalıdır.
d. Yüksek çalışma ve randıman gücü olmalıdır.
e. Bir makine gücü altında çeşitli ekipmanlar takılıp çalıştırılabilmeli ve değişik bitkiler
için kullanılabilmelidir.
Mekanizasyon gerçekleştirilmesinde belli koşullar incelenir. Bunun başında işletmenin durumu, arazi varlığı, mevcut makine ve ekipmanları, kredi konuları öncelikle ele alınır. Bu konuyu aşağıdaki şekilde maddeler halinde irdeleyebiliriz:
a. Mekanizasyona gidecek işletmenin büyüklüğü arttıkça makinelerin verimliliği ve
işletmeye olan yararı artar.
b. Alan büyüdükçe ve parseller düzgünleştikçe zaman kaybı azalır. Ayrıca arazideki
makine kullanma kolaylığı, makinenin iş verimliliğini yükseltir.
c. Alan ve alanların işletmeye yakınlığı, birbirlerine bağlantı şekli ve yol durumu büyük
etkiye sahiptir. İş gücü, zamanı ve kullanımı açısından oldukça önemlidir. Araziler ne
kadar toplu halde olur ve en kısa mesafeden, düzgün bir yolla birbirine bağlanırsa
yararlılık o kadar artar.
d. Toprağın yarattığı direnç, makinelerin tükettiği güçle doğru orantılıdır. Ağır, ıslak,
sert, iri taşlı ve kayalık topraklarda makinelerin verimliliği azalır. Çok soğuk ve sıcak
iklim koşulları da aynı etkiye sahiptir.
d. Fazla meyilli ve engebeli araziler makinenin verimliliğini azaltır.
e. İş bulmanın zorlaştığı ve işçi ücretlerinin yüksek olduğu yerlerde makine kullanımı
ekonomikleşir.
f. Kullanılan makine ve ekipmanların gücü özellikle belirlenmelidir. Çünkü bu duruma
göre kapasite tayini yapılır ve verimlilik hesaplanır.
g. Sermaye ve geriye dönüşüm gücüne bağlı kalınarak mekanizasyona gidilmelidir.
Sermayeyi kredi ile desteklenmek olanağı varsa ve krediler ucuz, uzun vadeli ödeme
özelliği gösteriyorsa mekanizasyon genişletilebilir. Bu durum kooperatiflerin
çalışmalarını etkinleştirir.
Kaynak: Genel Sebzecilik Kitabı Prof. Dr. Atila Günay
Son yıllarda teknolojide yaşanan hızlı değişimler tarım konusuna da yansımakta ve işletmeler ayakta kalabilmek için bu yenilikleri uygulamak zorunda kalmaktadır. Sanayide çalışan işçilerin daha yüksek ücret almak, sigortalardan yararlanmak, emeklik hakkı elde etmek gibi avantajları olduğundan, tarım kesiminde çalışanlar işlerini, yerleri ve yurtlarını bırakıp, büyük şehirlere, endüstri merkezlerine göç etmektedir. Kırsal kesimde eskisi gibi istendiği zaman, istendiği kadar kolay ve ucuz işçi bulmak her geçen gün daha da zorlaşmaktadır. Ödenen ücretler arttığından üretim maliyetleri yükselmekte, maliyetin düşürülmesi için çalışan insan gücü sayısını azaltmak, işlerin mutlak insan gücüyle yapılacakları dışındakileri mekanizasyonla gerçekleştirmek gerekmektedir. Bu durum tarım işletmelerini ister istemez daha pahalı makine, araç ve gereçlerin alınmasına itmekte ve sermaye artırımı getirmektedir. Bir işletme insan gücünden mekanizasyona geçerken, yöneticilerin iyi düşünmesi, planlı ve programlı hareket etmesi, konu hakkındaki bilgi ve görgülerini yükseltmesi gerekir. Aslında “alet, makine, ekipman ve çeşitli tesisleri tarım tekniğine uygun kullanma” olarak tanımlayacağımız mekanizasyon, üretimin artırılmasında doğrudan etkili değildir. Mekanizasyon üretim artışında tam etkiye sahip sulama, gübreleme, mücadele, muhafaza, nakliye, hasat ve ambalaj, tohumculuk ve ıslah edilmiş çeşitler gibi konularda yeni üretim teknolojilerinin uygulanmasında kullanılan bir araçtır. Mekanizasyonu üretim zinciri içine sokarken iyi plan ve program yapılmazsa ve organizasyon sağlanmazsa büyük kolaylıklar ve kazançlar elde etmek istenirken, büyük kayıplar ve zararlar ortaya çıkar. Tarım kesiminde bir çok makine ve ekipmanları geliştirilmiş, hatta bilgisayar donanımları ile insansız işler yapılır hale gelinmiş olmasına rağmen, yine de bazı işlerde mutlak insan gücüne gereksinim vardır. En azından bilgisayarla yapılan insansız işlerde bile, bilgisayarlarada işi ayarlayacak, komuta verecek insan gücü gereklidir. Bir işletmede insan gücü sayısı ne kadar artarsa, işin yapılması daha uzun sürede ve daha fazla enerji harcanarak gerçekleştirilir. Mekanizasyon ise, insan gücüne dayalı çalışma yüksekliğini azaltan ve işin ekonomik gücünü artıran, maliyeti düşüren ve dolaylı yoldan karlılığı yükselten bir çalışma şeklidir.
Mutlak insan gücü ile yapılan hasatta, ürünlerin olgunluk derecelerine, kalitelerine göre istenen zamanda birkaç kez hasat yapıldığından, ürünün pazar değeri ve satış fiyatı yükselir. Makineli hasadın ekonomik olması için hasadın bir seferde yapılması gerekir. Oysa hasat sırasında tarladaki ürünler değişik olgunlukta olacak olursa, bu bir seferlik hasat olumlu sonuç vermez. Makine ile yapılan arazi işlemesinde (sürme, tesviye, parselasyon, tırmıklama, çapalama v.s.) tohum ekimi, fide dikimi gibi konularda elle yapılan işe karşın daha kısa sürede daha kaliteli ve muntazam sonuç elde edilir. Tabiatıyla mekanizasyonla elde edilen bu başarı, bu işi yapacak makine ve ekipmanların alımıyla büyük bir mali yük getirir. Satın alınan aletler eğer işletmede yeterince çalıştırılmıyorsa, yukarıda sözünü ettiğimiz rantabilite bozukluğu ortaya çıkar. Mekanizasyon karlılık yerine zarar getirir.
Mekanizasyonda elle çalıştırılan araçlarda “insan gücü”, hayvanla çalıştırılan araçlarda “insan + hayvan gücü” ve mekanik çalıştırılan araçlarda “motor gücü + insan gücü” kullanılır. Burada görüldüğü gibi insan gücünü tamamen ortadan kaldırmak henüz tam anlamıyla mümkün değildir. Ancak son iki güç olan hayvan ve motor gücü kullanımında en aza indirmeye çalışılmaktadır. Mekanizasyon daha çok büyük işletmelerde karlı olmaktadır. Ancak son yıllarda küçük işletmelere uyacak kapasitesi daha düşük, büyüklüğü az olan makineler geliştirilmiştir. Bu sayede küçük işletmelerde de toprak işleme, tohum ekimi, fide dikimi, kısmi hasat, yıkama, ayıklama, boylama, ambalajlama ve depolama gibi işlerde makineleşmek mümkün olmaktadır. Ülkemizde çeşitli alet ve makineler sebze ve çiçek üretiminde halen kullanılmaktadır. Ancak sebze ve çiçek üreten işletmelerin çoğunluğu (% 70-80’i) 10-50 dekar arasında küçük işletmedir. Büyük işletmelerin arazi büyüklüğü ise 50-100 dekar arasındadır. Sebze tür ve çeşitlerinin birçoğu kendine özgü büyüme ve gelişme gösterir ve dolayısıyla her birinin bu özelliğine göre, bir işletmede ayrı ayrı makine, alet ve ekipmanlarının kullanımı ortaya çıkar. Özellikle küçük işletmelerde bu kadar fazla aletin alınması, bu aletlerin bir yıl içinde çok kısa süre kullanılması ekonomik değildir. Kullanılan alan miktarı arttıkça, birim alandan alınan verim miktarı yükseldikçe makine yatırımının getirdiği yüksek mali külfet büyük ölçüde düşmektedir. Böylece küçük işletmede görülen makine randımansızlığı aletlerin işletmede kullanılmadığı zamanlarda diğer küçük işletmelere kiralanmasıyla ortadan kaldırılabilir. Makine randımanını artırmanın diğer bir yolu, ekipmanların kooperatifleşme yoluyla kullanılmasıdır. Satın alınan makine ve ekipmanları ortaklar arasında iyi bir plan dahilinde kullanıma sunularak, bir yıl içindeki çalışma süreleri uzatılır ve ekonomik sorun çözüme ulaştırılır. Burada bölgesel üretim planı yapılmazsa yine ortaklar arasında makine ve ekipmanlarının kullanılmasında sorunlar çıkabilir. Müşterek kullanım bölgelerinde üretim benzerliği ve bu üretim şekline uyan makine ve ekipmanlarının seçilmesi, birim alana yapılan girdileri düşürür ve mekanizasyon ekonomikleşir. Bir plan dahilinde ve ekonomik sınır içinde yapılacak mekanizasyondan şu yararlar ortaya çıkar:
a. İnsan gücünden azami tasarruf sağlanır.
b. İş gücü azaltılarak, daha az emekle iş yapmak gerçekleştirilir.
c. Düzgün çalışma sağlandığından verim artışı meydana gelir.
d. Toplam çalışma süresi kısaldığından, işletme daha randımanlı ve ekonomik çalışır.
e. Üretim maliyeti düştüğünden, karlılık artar.
f. Tarım ve endüstri sektörü arasındaki geçiş ve birbiri arasında denge sağlanır.
İşletme bünyesine uymayan, maliyeti düşürmeyen, verimi artırmayan, kısacası koşulları dikkate almadan, bilgisizce yapılacak bir mekanizasyon aşağıdaki sakıncaları meydana getirir.
a. Plansız mekanizasyon tarım ve endüstri kesimindeki dengeyi bozar ve bu durum tarım
kesiminin aleyhine olur.
b. Aşırı mekanizasyon kırsal kesimde işsizlik yaratır.
c. İşletmede önemli bir gider yükü ortaya çıkar, maliyet yükselir ve verimlilik azalır.
d. Ülkenin enerji dengesi bozulur ve bu ekonomide olumsuzluk yaratır.
İyi bir mekanizasyon için kullanılacak makine, araç, gereç ve ekipmanlarında bazı özellikler aranır. Bu özellikler :
a. Mekanizasyon, ödeme gücü fazla olamayan bir kitleye sunulduğundan, alınacak
malzemelerin satın alma bedeli düşük, ödeme koşulları kolay ve ödeme süresi uzun
bir zamana yayılmış ve faiz en düşük seviyede olmalıdır.
b. Teknik bilgi ve beceri kırsal kesimde sınırlı olduğundan, araçlar bu kesimin
kullanacağı basitlikte olmalıdır.
c. İş güvenilirliği sağlamalıdır.
d. Yüksek çalışma ve randıman gücü olmalıdır.
e. Bir makine gücü altında çeşitli ekipmanlar takılıp çalıştırılabilmeli ve değişik bitkiler
için kullanılabilmelidir.
Mekanizasyon gerçekleştirilmesinde belli koşullar incelenir. Bunun başında işletmenin durumu, arazi varlığı, mevcut makine ve ekipmanları, kredi konuları öncelikle ele alınır. Bu konuyu aşağıdaki şekilde maddeler halinde irdeleyebiliriz:
a. Mekanizasyona gidecek işletmenin büyüklüğü arttıkça makinelerin verimliliği ve
işletmeye olan yararı artar.
b. Alan büyüdükçe ve parseller düzgünleştikçe zaman kaybı azalır. Ayrıca arazideki
makine kullanma kolaylığı, makinenin iş verimliliğini yükseltir.
c. Alan ve alanların işletmeye yakınlığı, birbirlerine bağlantı şekli ve yol durumu büyük
etkiye sahiptir. İş gücü, zamanı ve kullanımı açısından oldukça önemlidir. Araziler ne
kadar toplu halde olur ve en kısa mesafeden, düzgün bir yolla birbirine bağlanırsa
yararlılık o kadar artar.
d. Toprağın yarattığı direnç, makinelerin tükettiği güçle doğru orantılıdır. Ağır, ıslak,
sert, iri taşlı ve kayalık topraklarda makinelerin verimliliği azalır. Çok soğuk ve sıcak
iklim koşulları da aynı etkiye sahiptir.
d. Fazla meyilli ve engebeli araziler makinenin verimliliğini azaltır.
e. İş bulmanın zorlaştığı ve işçi ücretlerinin yüksek olduğu yerlerde makine kullanımı
ekonomikleşir.
f. Kullanılan makine ve ekipmanların gücü özellikle belirlenmelidir. Çünkü bu duruma
göre kapasite tayini yapılır ve verimlilik hesaplanır.
g. Sermaye ve geriye dönüşüm gücüne bağlı kalınarak mekanizasyona gidilmelidir.
Sermayeyi kredi ile desteklenmek olanağı varsa ve krediler ucuz, uzun vadeli ödeme
özelliği gösteriyorsa mekanizasyon genişletilebilir. Bu durum kooperatiflerin
çalışmalarını etkinleştirir.
Kaynak: Genel Sebzecilik Kitabı Prof. Dr. Atila Günay