Tweet
Sulama Suyunun Özellikleri / SULAMA / SEBZECİLİK
Doğada bulunan su, bileşim bakımından çok değişik özellikler gösterir. Sulamada kullanılacak su ne kadar iyi olursa olsun hiçbir zaman saf değildir. Örneğin, çevresel etmenlerle kirlenmemiş yağmur suyunun içinde bile havanın erimiş oksijeni, karbondioksiti, azotu ve hatta amonyağı bulunur. Sulama suyunun kalitesi, içinde erimiş halde bulunan maddelerin cinsine ve miktarına bağlıdır. Sulama suyu içinde erimiş halde bulunan maddelere tuz adı verilir. Tuzlar su içinde elektrolit veya dissosiye olmuş yani iyonlarına ayrılmış durumdadır. Tuzlardan bazısı bazik (kalevi) özellik gösterip “anyon”, diğer bazısı asidik reaksiyon gösterip “katyon” adını alır (AYYILDIZ 1976). Sulama suyu içinde kalsiyum, magnezyum, sodyum ve potasyum katyon, karbonatlar, bikarbonatlar, klorürler ve sülfatlar anyon olarak bulunur. Ayrıca minör elementlerden eser miktarda bulunabilir. Minör element olarak bor, silisyum, flor, kükürt, fosfor, demir, krom, kobalt, bakır, kurşun, cıva, molibden, nikel, selenyum ve çinko sayılabilir. Bu minör elementlerden bor, cıva gibi ağır metal sayılanlardan çok azı bile sulama suyu içinde bulunsa, bunlar bitkilere toksik etki yapar. Sulama suyu içinde erimiş halde bulunan tuzlar milyonda kısım (ppm = mg/lt) olarak veya litrede miliekivalan (me/lt) birimiyle tanımlanır. İkisi arasındaki ilişki :
Me/lt = ppm (mg/lt)/ ekivalan ağırlığı şeklindedir.
Sulama sularının toplam tuz konsantrasyonu, elektriksel iletkenlik yani suların elektrik akımını geçirme oranı ile yakından ilgilidir. Sularda erimiş tuz miktarı arttıkça elektriği iletme gücü artar. Suların elektriksel iletkenliği micromhos/cm veya EC x 106 birimiyle gösterilir. Sulama suyunda bulunan belli başlı elementlerin özellikleri aşağıda verilmiştir.
Kalsiyum: Bitki bünyesinde bulunur. Bu bakımdan sulama suyu içinde belirli miktarda bulunması istenir. Fazlası bitkiler için zararlı olur. Sulama suyundaki kalsiyum toprakta çökelme yapacak kadar aşırı durumda olursa, bitkilerde kloroza yol açar ve ayrıca gübreleme konusunda bahsedilecek bazı besin maddelerinin alınmasını kısıtlar.
Magnezyum : Genel karakteri itibariyle kalsiyuma benzer. Bitki büyümesi için az miktarı yeterlidir. Sulama suyunda 24 mg/lt konsantrasyonuna kadar bulunmasına izin verilir. Bundan fazlası sakınca yaratır.
Potasyum : Bitkinin ana besin maddeleri arasındadır. Bu yüzden sulama suyunda bulunması istenir. Ancak sulama suyunda hiçbir zaman fazla miktarda bulunmaz.
Sodyum : Bitkiler için çok az miktarı yeterlidir. Yüksek konsantrasyonları toksik etki yapar. Ayrıca toprakların fiziksel özelliğini olumsuz yönde etkiler. İçinde sodyum bulunan topraklar yağlı bir görünümdedir. Toprağın su geçirgenliğini azaltır. Kuruduklarında sertleşir ve kaymak tabakası bağlar. Toprakta büyük çatlaklar oluşur. Sulama suyunun kalitesini belirlemede sodyum önemli elementtir.
Karbonat ve bikarbonat : İçeriğinde fazla kalsiyum ve magnezyum bulunan sularda karbonat bulunmaz. Çünkü CaCO3 ve MgCO3 suda güç erir. Normal sularda karbonat miktarı bikarbonata göre çok düşüktür. Sularda daha çok bikarbonat görülür ve suların sınıflanmasında sodyum gibi rol oynar. Eğer suda karbonat fazla ise bu suda sodyum yüzdesinin yüksekliğini ifade eder ve suyu alkali hale getirir.
Klorür : Anyonların içersinde en yüksek toksik etkiye sahip olanıdır. Sulama sularının belli bir değerin üzerinde klorür içermesi, bitkilerde yaprak yanıklığına sebebiyet verir. Sulama suyunda 100-200 mg/lt sodyum klorür hıyarlarda ve diğer bazı sebzelerde zarar verir. Domatesler klora daha dayanıklıdır. Ancak ortamda 2000 mg/lt sodyum olduğunda artık büyüyemez. Bezelyelerde bu sınır 3500 mg/lt’den başlar. Sulama suyundaki MgCl2 ve CaCl2’nin bitkilere olumsuz etkisi NaCl’a göre daha azdır.
Sülfat : Sulama sularında çok karşılaşılan bir anyondur. Klorüre göre yarı yarıya daha az zararlı etki meydana getirir.
Nitrat : Azot oksidasyonunun son ürünü olarak oluşur. Azotun bitki büyümesinde önemli rolü olduğundan, sulama suyunda nitrat bulunması faydalıdır. Ancak sulama suyunda hiçbir zaman bitkinin gereksinimini karşılayacak miktarda nitrat bulunmaz. Suda 45 mg/lt’den fazla nitrat bulunacak olursa bu sular içme suyu olarak kullanılamaz.
Bor : Bor bitki büyümesinde çok az gereksinim duyulan bir elementtir. Ancak sulama suyunda 0,5 mg/lt'den fazla olması durumunda hassas bitkilerde zararlı etki gösterir. Ancak kuşkonmaz, soğan, bakla, lahana, marul ve havuçta 2-4 mg/lt bile pek zararlanma meydana getirmez. Enginar ve fasulyede 0,5-1,o mg/lt, domates, bezelye, patates, bal kabağı ve biberde 2 mg/lt den sonra zararlanma görülür. Sulama suyunda 4 mg/lt'den fazla bor içeren sular hemen hemen bütün kültür bitkileri için toksik etkiye sahiptir.
Demir : Suda demir oksit ve hidroksitleri olarak bulunur. Toprakta demirin fazlalaşması rengin kırmızıya, esmer bir renge dönüşmesiyle kendisini belli eder. Sulama suyunda demir düşük konsantrasyonlarda bulunur.
Sular elektriksel iletkenliğine göre 4 sınıfa ayrılır. Bunlar:
1. sınıf : Az tuzlu sular 0-250 Ec x 106
2. sınıf : Orta tuzlu sular 250-750 Ec x 106
3. sınıf : Yüksek tuzlu sular 750-2250 Ec x 106
4. sınıf : Çok yüksek tuzlu sular 2250 den büyük Ec x 106
Birinci sınıf, normal bir sulama suyudur. Her toprakta ve her bitkiye kullanılabilir. İkinci sınıf, tuza hassas olan bitkilerin dışındaki bitkilere verilebilir. Toprakta tuzun birikmesini engelleyici tedbirler alınması halinde her toprağa uygulanabilir. Üçüncü sınıf, ancak tuza dayanıklı bitkiler için kullanılabilir. Bu su iyi drenaj özelliği olan ve zaman zaman yıkama yapılarak içindeki tuz miktarı düşürülebilen topraklara uygulanabilir. Dördüncü sınıf sular genelde sulama suyu olarak kullanılmamalıdır. Ancak zorunlu bir durum varsa çok iyi drenajı olan, yıkanabilir topraklara ve tuza çok dayanıklı bitkilere verilebilir. Bir suyun içinde bulunan erimiş tuzların toplam konsantrasyonu ve sodyumun diğer katyonlara oranı olan SAR değeri sulama suyunun kullanılıp kullanılamayacağını gösterir. Sudaki sodyum oranı ve absorbsiyonu dikkate alınan SAR değerine göre 5 sınıf sulama suyu vardır. Bunlar :
1. sınıf : Sar = 0,3
2. sınıf : Sar = 3 - 6
3. sınıf : Sar = 6 - 12
4. sınıf : Sar = 12 – 20
5. sınıf : Sar = 20 – 40
Kaynak: Genel Sebzecilik Kitabı Prof. Dr. Atila Günay
Doğada bulunan su, bileşim bakımından çok değişik özellikler gösterir. Sulamada kullanılacak su ne kadar iyi olursa olsun hiçbir zaman saf değildir. Örneğin, çevresel etmenlerle kirlenmemiş yağmur suyunun içinde bile havanın erimiş oksijeni, karbondioksiti, azotu ve hatta amonyağı bulunur. Sulama suyunun kalitesi, içinde erimiş halde bulunan maddelerin cinsine ve miktarına bağlıdır. Sulama suyu içinde erimiş halde bulunan maddelere tuz adı verilir. Tuzlar su içinde elektrolit veya dissosiye olmuş yani iyonlarına ayrılmış durumdadır. Tuzlardan bazısı bazik (kalevi) özellik gösterip “anyon”, diğer bazısı asidik reaksiyon gösterip “katyon” adını alır (AYYILDIZ 1976). Sulama suyu içinde kalsiyum, magnezyum, sodyum ve potasyum katyon, karbonatlar, bikarbonatlar, klorürler ve sülfatlar anyon olarak bulunur. Ayrıca minör elementlerden eser miktarda bulunabilir. Minör element olarak bor, silisyum, flor, kükürt, fosfor, demir, krom, kobalt, bakır, kurşun, cıva, molibden, nikel, selenyum ve çinko sayılabilir. Bu minör elementlerden bor, cıva gibi ağır metal sayılanlardan çok azı bile sulama suyu içinde bulunsa, bunlar bitkilere toksik etki yapar. Sulama suyu içinde erimiş halde bulunan tuzlar milyonda kısım (ppm = mg/lt) olarak veya litrede miliekivalan (me/lt) birimiyle tanımlanır. İkisi arasındaki ilişki :
Me/lt = ppm (mg/lt)/ ekivalan ağırlığı şeklindedir.
Sulama sularının toplam tuz konsantrasyonu, elektriksel iletkenlik yani suların elektrik akımını geçirme oranı ile yakından ilgilidir. Sularda erimiş tuz miktarı arttıkça elektriği iletme gücü artar. Suların elektriksel iletkenliği micromhos/cm veya EC x 106 birimiyle gösterilir. Sulama suyunda bulunan belli başlı elementlerin özellikleri aşağıda verilmiştir.
Kalsiyum: Bitki bünyesinde bulunur. Bu bakımdan sulama suyu içinde belirli miktarda bulunması istenir. Fazlası bitkiler için zararlı olur. Sulama suyundaki kalsiyum toprakta çökelme yapacak kadar aşırı durumda olursa, bitkilerde kloroza yol açar ve ayrıca gübreleme konusunda bahsedilecek bazı besin maddelerinin alınmasını kısıtlar.
Magnezyum : Genel karakteri itibariyle kalsiyuma benzer. Bitki büyümesi için az miktarı yeterlidir. Sulama suyunda 24 mg/lt konsantrasyonuna kadar bulunmasına izin verilir. Bundan fazlası sakınca yaratır.
Potasyum : Bitkinin ana besin maddeleri arasındadır. Bu yüzden sulama suyunda bulunması istenir. Ancak sulama suyunda hiçbir zaman fazla miktarda bulunmaz.
Sodyum : Bitkiler için çok az miktarı yeterlidir. Yüksek konsantrasyonları toksik etki yapar. Ayrıca toprakların fiziksel özelliğini olumsuz yönde etkiler. İçinde sodyum bulunan topraklar yağlı bir görünümdedir. Toprağın su geçirgenliğini azaltır. Kuruduklarında sertleşir ve kaymak tabakası bağlar. Toprakta büyük çatlaklar oluşur. Sulama suyunun kalitesini belirlemede sodyum önemli elementtir.
Karbonat ve bikarbonat : İçeriğinde fazla kalsiyum ve magnezyum bulunan sularda karbonat bulunmaz. Çünkü CaCO3 ve MgCO3 suda güç erir. Normal sularda karbonat miktarı bikarbonata göre çok düşüktür. Sularda daha çok bikarbonat görülür ve suların sınıflanmasında sodyum gibi rol oynar. Eğer suda karbonat fazla ise bu suda sodyum yüzdesinin yüksekliğini ifade eder ve suyu alkali hale getirir.
Klorür : Anyonların içersinde en yüksek toksik etkiye sahip olanıdır. Sulama sularının belli bir değerin üzerinde klorür içermesi, bitkilerde yaprak yanıklığına sebebiyet verir. Sulama suyunda 100-200 mg/lt sodyum klorür hıyarlarda ve diğer bazı sebzelerde zarar verir. Domatesler klora daha dayanıklıdır. Ancak ortamda 2000 mg/lt sodyum olduğunda artık büyüyemez. Bezelyelerde bu sınır 3500 mg/lt’den başlar. Sulama suyundaki MgCl2 ve CaCl2’nin bitkilere olumsuz etkisi NaCl’a göre daha azdır.
Sülfat : Sulama sularında çok karşılaşılan bir anyondur. Klorüre göre yarı yarıya daha az zararlı etki meydana getirir.
Nitrat : Azot oksidasyonunun son ürünü olarak oluşur. Azotun bitki büyümesinde önemli rolü olduğundan, sulama suyunda nitrat bulunması faydalıdır. Ancak sulama suyunda hiçbir zaman bitkinin gereksinimini karşılayacak miktarda nitrat bulunmaz. Suda 45 mg/lt’den fazla nitrat bulunacak olursa bu sular içme suyu olarak kullanılamaz.
Bor : Bor bitki büyümesinde çok az gereksinim duyulan bir elementtir. Ancak sulama suyunda 0,5 mg/lt'den fazla olması durumunda hassas bitkilerde zararlı etki gösterir. Ancak kuşkonmaz, soğan, bakla, lahana, marul ve havuçta 2-4 mg/lt bile pek zararlanma meydana getirmez. Enginar ve fasulyede 0,5-1,o mg/lt, domates, bezelye, patates, bal kabağı ve biberde 2 mg/lt den sonra zararlanma görülür. Sulama suyunda 4 mg/lt'den fazla bor içeren sular hemen hemen bütün kültür bitkileri için toksik etkiye sahiptir.
Demir : Suda demir oksit ve hidroksitleri olarak bulunur. Toprakta demirin fazlalaşması rengin kırmızıya, esmer bir renge dönüşmesiyle kendisini belli eder. Sulama suyunda demir düşük konsantrasyonlarda bulunur.
Sular elektriksel iletkenliğine göre 4 sınıfa ayrılır. Bunlar:
1. sınıf : Az tuzlu sular 0-250 Ec x 106
2. sınıf : Orta tuzlu sular 250-750 Ec x 106
3. sınıf : Yüksek tuzlu sular 750-2250 Ec x 106
4. sınıf : Çok yüksek tuzlu sular 2250 den büyük Ec x 106
Birinci sınıf, normal bir sulama suyudur. Her toprakta ve her bitkiye kullanılabilir. İkinci sınıf, tuza hassas olan bitkilerin dışındaki bitkilere verilebilir. Toprakta tuzun birikmesini engelleyici tedbirler alınması halinde her toprağa uygulanabilir. Üçüncü sınıf, ancak tuza dayanıklı bitkiler için kullanılabilir. Bu su iyi drenaj özelliği olan ve zaman zaman yıkama yapılarak içindeki tuz miktarı düşürülebilen topraklara uygulanabilir. Dördüncü sınıf sular genelde sulama suyu olarak kullanılmamalıdır. Ancak zorunlu bir durum varsa çok iyi drenajı olan, yıkanabilir topraklara ve tuza çok dayanıklı bitkilere verilebilir. Bir suyun içinde bulunan erimiş tuzların toplam konsantrasyonu ve sodyumun diğer katyonlara oranı olan SAR değeri sulama suyunun kullanılıp kullanılamayacağını gösterir. Sudaki sodyum oranı ve absorbsiyonu dikkate alınan SAR değerine göre 5 sınıf sulama suyu vardır. Bunlar :
1. sınıf : Sar = 0,3
2. sınıf : Sar = 3 - 6
3. sınıf : Sar = 6 - 12
4. sınıf : Sar = 12 – 20
5. sınıf : Sar = 20 – 40
Kaynak: Genel Sebzecilik Kitabı Prof. Dr. Atila Günay