Tweet
Baş ve Diş / Botanik Özellikleri / SARMISAK / SEBZECİLİK
Başlar, minyatür gövde üzerinde dişlerin bir eksen etrafında yan yana ve üst üste sıralanmasıyla meydana gelir (Şekil 4.1). Bununla beraber, tek diş meydana getiren başlara da rastlanır. AOBA’ya (1966) göre tek dişli başların oluşması, genetik özellikten çok depolama sıcaklığı ve dikim ve bakım şekliyle ilgilidir. Nitekim, sarmısağın üretilmesi sırasında, sarmısak başının en dışında oluşan ve depo maddeleri azlığı yüzünden erken sürmeye çok uygun bulunan küçük dişlerin tohumluk olarak kullanılması ve bu dişlerin yeteri kadar besin maddesi bulunmayan, fakir topraklarda yetiştirilmesi halinde, tek dişli baş oluşturma ihtimali büyüktür. Ayrıca apomiksiz yolla çiçek sürgününde oluşan dişlerden de tek dişli başları meydana gelir (JONES ve MANN 1963, ERSOV ve ABRAHINA l971, KAMISSAROV ve KARLOVICH 1971, HARTMAN KESTER 1974, TÜRKEŞ 1978),
Şekil 4.3. Bir baştaki dişleri
Sarmısak başının üstünde 1-3 adet arasında kabuk bulunur. Kabuğun altında dişler sıralanır ve böylece sarmısağın başı meydana gelir. Başlar basık yuvarlaktan başlayarak, yuvarlak ve sivri yuvarlağa kadar değişen formalar gösterir. Renk beyaz, koyu bej, esmer veya morumsu beyazdır. En beğenilen renk beyazdır. Başların büyüklüğü oldukça farklıdır. Başın çapı, l cm’den başlayarak, 7 cm’ye kadar çıkar ve ortalama 3-4 cm’dir. Başın ağırlığı 10-50 gr arasında oynar ve ortalama ağırlık 20-25 gr’dır ve ağırlığı 10 gr’ın altında olanlar çok küçük başlı olup, tüketici tarafından hiç bir şekilde beğenilip alınmaz ve değerlendirilmez. Genelde 20-25 gr arasında olan başlar büyük beğeni kazanır, 30 gr üzerindeki başlar ise büyük başları teşkil eder ve daha çok sanayide kullanılır. Başın sıklığı, tüketimde aranan bir özelliktir, ancak aşırı derecede sıkı başların kullanımı sırasında, dişleri birbirinden ayırmak zor olur. Sanayide dişlerin seyrek ve birbirinden kolay ayrılması ve makineyle kabuklarının kolay soyulması istenir. Nitekim bu istenen özelliklere uygun, çok gevşek baş teşekkül eden ve neredeyse dişleri birbirinden ayrı gibi gözüken tipler vardır. Ama bu tiplerin hasat edilmesi ve depolanması oldukça güçtür. Başın kabuk sayısı, dişlerin sıklığına etki yapar ve kabuk sayısının artması sarmısakların saklama süresini uzatır. Baş, birçok dişlerden oluşur ve bir baştaki diş sayısı 5-30 adet arasındadır. Genelde bir baştaki diş sayısı azaldıkça, dişlerin büyüklüğü artar. Bu bakımdan bir baştaki 10-15 adet diş bulunması, normal kabul edilir. Şekil 4.3’te baştan ayrılan dişler, şekli ve büyüklüğü gösterilmiştir. Dişlerin üzeri bir zarla örtülüdür. Bu zarın içi yedek besin maddesi ile doludur. İç kısmın ortasında, dipten uç tarafa doğru uzanan yeşil renkli, yuvarlak, ince uzun sürgün ucu bulunur. GENKOV ve KONFORTI’ye (1964) göre bu sürgün ucuna, yeni oluşacak bitkinin vejetatif sürme tomurcuğu olarak bakabiliriz. Yazarlara göre dişlerin ortasındaki bu sürgün ucu, içleri besin maddesi dolu iki kotiledon yaprağın arasındadır. Bu tanımlama, sarmısakların botanik olarak sınıflandırılmasındaki, Lileaceae familyasının genel özelliği olan, mono kotiledon (tek çenekli bitki) bitki özelliğine ters düşmektedir. Ancak burada dişin bir tohum olmadığı dikkate alındığında, yazarların iki kotiledon yaprak dedikleri durum izahını, esasında vejetatif sürme konisi içinde, birbiri içinde oluşmuş iki minyatür yaprak ve bir sürgün ucu olarak yorumlamalıdır. Bu iki dış yaprakta besin maddeleri toplanarak ve sürgün ucu bu yapraklar arasında kalarak sarmısağın dişi oluşur. Zaten her sarmısak dişi, esasında alt tarafta sert, küçük minyatür gövde kalıntısı üzerinde oluşmuş iki yapraklı bir sürgün ucudur. Dişte büyüme başladığında, ortadaki sürgün ucu, dıştaki yapraklarda depolanmış maddeleri kullanır ve büyümesini gerçekleştirir. Bitkinin meydana gelmesi, bu sürgün ucunu sürmesi ve dişin altındaki minyatür gövde kalıntısından köklerin meydana gelmesiyle gerçekleşir. Dış kabuk rengi beyaz, bej, pembe ve sarıdır. Kabuğu çok sert olan çeşitler yanında, yumuşak çeşitler de vardır. Dişler ne kadar düzgün olursa çeşit o kadar tutunur. Dişle*rin uç kısmı hafif sivri, orta kısmı yuvarlak, dip tarafı biraz küttür. Şekil 4.4 de kötü gelişmiş dişler görülmektedir. Dişlerin ağırlığı 0,2-3,0 gr arasındadır. Bir başta 1,5-2,5 gr ağır*lığındaki dişlerden ne kadar fazla bulunursa, başlar o kadar piyasada tutunur. Bu özelliği gösteren çeşitler makbul çeşit sayılır.
Şekil 4.4. Bir sarımsak başında fazla diş oluşumuyla ortaya çıkan kalitesiz dişler
Kaynak: Genel Sebzecilik Kitabı Prof. Dr. Atila Günay
Başlar, minyatür gövde üzerinde dişlerin bir eksen etrafında yan yana ve üst üste sıralanmasıyla meydana gelir (Şekil 4.1). Bununla beraber, tek diş meydana getiren başlara da rastlanır. AOBA’ya (1966) göre tek dişli başların oluşması, genetik özellikten çok depolama sıcaklığı ve dikim ve bakım şekliyle ilgilidir. Nitekim, sarmısağın üretilmesi sırasında, sarmısak başının en dışında oluşan ve depo maddeleri azlığı yüzünden erken sürmeye çok uygun bulunan küçük dişlerin tohumluk olarak kullanılması ve bu dişlerin yeteri kadar besin maddesi bulunmayan, fakir topraklarda yetiştirilmesi halinde, tek dişli baş oluşturma ihtimali büyüktür. Ayrıca apomiksiz yolla çiçek sürgününde oluşan dişlerden de tek dişli başları meydana gelir (JONES ve MANN 1963, ERSOV ve ABRAHINA l971, KAMISSAROV ve KARLOVICH 1971, HARTMAN KESTER 1974, TÜRKEŞ 1978),
Şekil 4.3. Bir baştaki dişleri
Sarmısak başının üstünde 1-3 adet arasında kabuk bulunur. Kabuğun altında dişler sıralanır ve böylece sarmısağın başı meydana gelir. Başlar basık yuvarlaktan başlayarak, yuvarlak ve sivri yuvarlağa kadar değişen formalar gösterir. Renk beyaz, koyu bej, esmer veya morumsu beyazdır. En beğenilen renk beyazdır. Başların büyüklüğü oldukça farklıdır. Başın çapı, l cm’den başlayarak, 7 cm’ye kadar çıkar ve ortalama 3-4 cm’dir. Başın ağırlığı 10-50 gr arasında oynar ve ortalama ağırlık 20-25 gr’dır ve ağırlığı 10 gr’ın altında olanlar çok küçük başlı olup, tüketici tarafından hiç bir şekilde beğenilip alınmaz ve değerlendirilmez. Genelde 20-25 gr arasında olan başlar büyük beğeni kazanır, 30 gr üzerindeki başlar ise büyük başları teşkil eder ve daha çok sanayide kullanılır. Başın sıklığı, tüketimde aranan bir özelliktir, ancak aşırı derecede sıkı başların kullanımı sırasında, dişleri birbirinden ayırmak zor olur. Sanayide dişlerin seyrek ve birbirinden kolay ayrılması ve makineyle kabuklarının kolay soyulması istenir. Nitekim bu istenen özelliklere uygun, çok gevşek baş teşekkül eden ve neredeyse dişleri birbirinden ayrı gibi gözüken tipler vardır. Ama bu tiplerin hasat edilmesi ve depolanması oldukça güçtür. Başın kabuk sayısı, dişlerin sıklığına etki yapar ve kabuk sayısının artması sarmısakların saklama süresini uzatır. Baş, birçok dişlerden oluşur ve bir baştaki diş sayısı 5-30 adet arasındadır. Genelde bir baştaki diş sayısı azaldıkça, dişlerin büyüklüğü artar. Bu bakımdan bir baştaki 10-15 adet diş bulunması, normal kabul edilir. Şekil 4.3’te baştan ayrılan dişler, şekli ve büyüklüğü gösterilmiştir. Dişlerin üzeri bir zarla örtülüdür. Bu zarın içi yedek besin maddesi ile doludur. İç kısmın ortasında, dipten uç tarafa doğru uzanan yeşil renkli, yuvarlak, ince uzun sürgün ucu bulunur. GENKOV ve KONFORTI’ye (1964) göre bu sürgün ucuna, yeni oluşacak bitkinin vejetatif sürme tomurcuğu olarak bakabiliriz. Yazarlara göre dişlerin ortasındaki bu sürgün ucu, içleri besin maddesi dolu iki kotiledon yaprağın arasındadır. Bu tanımlama, sarmısakların botanik olarak sınıflandırılmasındaki, Lileaceae familyasının genel özelliği olan, mono kotiledon (tek çenekli bitki) bitki özelliğine ters düşmektedir. Ancak burada dişin bir tohum olmadığı dikkate alındığında, yazarların iki kotiledon yaprak dedikleri durum izahını, esasında vejetatif sürme konisi içinde, birbiri içinde oluşmuş iki minyatür yaprak ve bir sürgün ucu olarak yorumlamalıdır. Bu iki dış yaprakta besin maddeleri toplanarak ve sürgün ucu bu yapraklar arasında kalarak sarmısağın dişi oluşur. Zaten her sarmısak dişi, esasında alt tarafta sert, küçük minyatür gövde kalıntısı üzerinde oluşmuş iki yapraklı bir sürgün ucudur. Dişte büyüme başladığında, ortadaki sürgün ucu, dıştaki yapraklarda depolanmış maddeleri kullanır ve büyümesini gerçekleştirir. Bitkinin meydana gelmesi, bu sürgün ucunu sürmesi ve dişin altındaki minyatür gövde kalıntısından köklerin meydana gelmesiyle gerçekleşir. Dış kabuk rengi beyaz, bej, pembe ve sarıdır. Kabuğu çok sert olan çeşitler yanında, yumuşak çeşitler de vardır. Dişler ne kadar düzgün olursa çeşit o kadar tutunur. Dişle*rin uç kısmı hafif sivri, orta kısmı yuvarlak, dip tarafı biraz küttür. Şekil 4.4 de kötü gelişmiş dişler görülmektedir. Dişlerin ağırlığı 0,2-3,0 gr arasındadır. Bir başta 1,5-2,5 gr ağır*lığındaki dişlerden ne kadar fazla bulunursa, başlar o kadar piyasada tutunur. Bu özelliği gösteren çeşitler makbul çeşit sayılır.
Şekil 4.4. Bir sarımsak başında fazla diş oluşumuyla ortaya çıkan kalitesiz dişler
Kaynak: Genel Sebzecilik Kitabı Prof. Dr. Atila Günay