Tweet
KABAK Botanik Özellikleri
KABAK 3.1. Bitki Oluşumu
Tohumların çimlenmesi ile beraber, kazık kök 4-6 cm büyüklüğü aldığında, toprak içinde kotiledon yapraklar büyümeye başlar ve gövde uzayarak toprak yüzüne çıkar. Kotiledon yapraklar toprak yüzüne çıktığında, tohum kabuğu toprak içinde kalır. Çok ender olarak, tohum kabuğuyla beraber çıkar ve ancak kotiledon yaprakların açılması sırasında düşer. Kotiledon yapraklar irileşir ve toprakla yatay duruma geldiğinde, tepe sürgün konisi büyüyerek kabak bitkisinin oluşumu başlar. Sakız kabakları 60-100 cm yüksekliğinde, dik ve toplu bir bitki oluşturur. Çok ender hallerde ana gövdede oluşan yan dallar uzayarak, bitki sürüngen bir hal alır. Bal, kestane, süs kabaklarında gövde yana doğru yatar, yan dalların oluşması ile yayvan, sürüngen bir görünüm kazanır. Bazen bu bitkilerin yayılması birkaç metrelik alanı kaplar. Bitkiler belli bir büyüklüğe ulaşınca, önce erkek çiçekler, daha sonra dişi çiçek oluşumu başlar. Çiçeklenme 1,5-3 ay devam eder. Bu esnada ilk açan dişi çiçeklerin meyveleri olduğu gibi bırakılırsa, meyveler daha fazla büyür ve irileşir. İrileşen meyveler bitki içinde çiçek hormonunun etkisini azaltır ve bitkide yeni çiçek meyve oluşumunu geriletir, Kendi haline bırakılmış bitkilerin üzerinde bu yüzden 2-6 arasında kabak meyvesi meydana gelir. Sonbahara doğru bitkiler sararır ve ölür. Tarlada sadece kabak meyveleri kalır. Bu meyveler, kışın yağmur ve kar altında kalır. Kabukları yumuşar, çürür ve tohumları yere dökülür. İlkbaharda etrafa dökülen ve toprağa karışan tohumlar çimlenerek, yeni bitkileri meydana getirir. Kabaklar otsu bitkiler olarak hayat çemberini tek yılık bitki olarak tamamlar.
KABAK 3.2. Kök
Kabakların genç döneminde, önce bir kazık kök etrafında 4-5 adet yan kök bulunur. Zamanla yan kökler daha hızlı büyüyerek, köke saçaklanmış bir görünün kazandırır. Kökün derine inişi 1-1,5 m’ye kadar gider ve % 60-70’i toprağın 30 cm’lik derinliğindedir. Geriye kalan köklerin % 20-30’u 30-60 cm ve % 10-20’si de daha derine uzanır. Bal ve Kestane kabaklarının kökleri 1-1,5 m derine kadar inebilir. Kök gövdesi köşeli, kısmen odunlaşmıştır.
KABAK 3.3. Gövde
Sakız kabaklarında gövde 50-100 cm çapında, toplu bir bitki görünümündedir. Ana gövde 20-30 cm boyu aldığında alt kısımdan yal dalların oluşumu başlar. Gövde otsu olmasına rağmen kuvvetli bir yapısı vardır ve enine kesiti köşelidir. Gövde rengi başlangıçta yeşil iken, zamanla rengi açık yeşile döner, hatta kahverengi görünüm alır. Gövde üzerinde sert dikenler ve tüyler bulunur.
Kestane ve bal kabaklarında gövde toprak üzerinde yayılır. Kollar 2-3 m, hatta 5-6 m’ye kadar uzanabilir ve 4-6 adet yan dal meydana getirebilir.
KABAK 3.4. Yapraklar
Yapraklar uzun bir sapla gövdeye bağlıdır. Sapın, üzeri dikenli ve tüylü, iç kısmı boştur. Yaprak oldukça büyüktür, kalp, beşgen, oval şekillidir. Yapraklar parçalı veya dilimli olabilir. Yaprak kenarları dişli ve dişler ufaktan iriye kadar değişim gösterir. Dişlerin ucu sivri veya küttür. Yaprak damarları alt kısımda belirgin olup üstlerinde dikenler bulunur. Dikenler belirgin veya belirgin olmaya bilir. Renkleri siyah, sarı ve beyazdır. Yaprak alt ve üst yüzeyi tüylüdür. Tüyler sık veya seyrek, boyları uzun veya kısadır. Yaprak rengi açık yeşilden koyu yeşile kadar değişir. Bazen gri-yeşil, gümüşi yeşil renklidir. Bilhassa kışlık kabaklarda yaprak üzerinde gümüşi gri renkli benekler bulunur. Ayrıca bazı çeşitlerde sap ve yapraklarda hafif morumsu renk göze çarpar.
KABAK 3.5. Çiçek ve Meyve
Çiçek yaprak koltuklarında meydana gelir. Erkek çiçekler, dişilere göre bazen 1-2 hafta önce oluşur ve açar. Erkek çiçekler tek ve 3-4’ü bir arada salkım şeklindedir. Uzun sapları vardır. Çoğu kez çiçeğin taç yaprakları dip kısımda birleşmiş, uç kısımda beş parçaya ayrılmıştır ve uçları sivridir. Taç yaprak rengi açık sarıdan koyu sarıya doğru değişir. Çiçeğin orta kısımda erkek organlar bulunur. Takeler uzun sarı renklidir. Çiçek tozları birbirine yapışık vaziyettedir. Dişi çiçekler genellikle tek tek yaprak koltuklarında yer alır (Şekil 25.1).
Bazen 2-4 tanesi bir arada görülür. Dişi çiçek sapı kısa ve kalın, genellikle köşelidir. Sap üzerinde dişi organ yumurtalığı bulunur. Yumurtalık sakız kabaklarında uzun ovaldir. Bal ve Kestane kabaklarında yuvarlak, basık yuvarlak ve elipstir. Yumurtalığın boyun kısmından çiçek yaprakları çıkar. Taç yaprakları 5 parçalı sarı ve koyu sarı renkli, üzerleri tüylüdür. Çiçeğin orta kısımda dişi organ boynu ve tepeciği bulunur. Tepecik 3-5 lopludur. Geniş yayvan görünüm yanında, uzun ince tiplere de rastlanır.
Yabancı döllenme yanında, döllenme olmadan da partenokarp veya Androkarpik meyveler meydana gelir. Bu meyveler ufak olur, çoğu kez de fazla büyümeden hemen dökülür. Sakız kabaklarında meyveler oval, uzun dip kısmı şişkin, bazen döllenmeye bağlı hatlarla meyve içinde tohumların oluştuğu kısımlar irileşir, diğer kısımların büyümesi durur ve meyve buna göre şekil değiştirebilir. Hasat edilen meyvelerle, tohumluk için bırakılan meyveler irilik ve renk bakımından farklıdır. Biz burada tohuma bırakılan meyveler üzerinde durmayacağız. Meyvelerin üzerleri parlak düz satıhlıdır. Bazı tiplerde yer yer siğillere rastlanır. Genellikle üzerinde desen bulunmaz. Bazen meyve de hafif köşeli bir yapıda olur ve bu daha çok sapa yakın kısımlarda meydana gelir. Meyve rengi beyaz, sarı, turuncu, koyu yeşil hatta siyah yeşildir. Renkli kabaklarda yer yer beyaz çizgilere rastlanır. Meyvenin uzunluğu 10-50 cm, genişliği 3-10 cm arasındadır.
Şekil 25.1. Sakız kabağı meyvesi ve çiçeği
Bal kabakları oldukça değişik meyve formu gösterir, fakat üç grup altında toplanabilir. Birinci grup uzun silindir, ikinci grup yuvarlak veya basık yuvarlak (Şekil 25.2), üçüncü grup armut şekillidir. Kabuk rengi sarı, turuncu, sarı-turuncudur. Et rengi açık turuncudan koyu turuncuya kadar değişir. Kabuğu düz olanlar yanında oluklu ve dilimli olanlara da rastlanır. Dilimli kabaklarda dilimler belirgindir. Dilim sayısı değişken olup 8-12 adet arasındadır. Meyveler oldukça iri olup 2-25 kg arasında geniş bir varyasyon gösterir.
Şekil 25.2. Bal kabağı
Kestane kabağı daha çok yuvarlak ve basık yuvarlak şekillidir (Şekil 25.3). Kabuğu kurşuni beyaz; eti sarı, sarı-turuncu, açık turuncu renklidir. Meyveler ortalama 10-30 kg ve bazen 50-60 kg’a kadar çıkar.
Bal ve Kestane kabaklarında saplar oldukça büyük, odunsu ve köşelidir. Ayrıca meyvenin sap ve dip tarafından az çok bir çukurluk meydana gelir. Bu durum çok basık şekilli olan tiplerde daha barizdir.
KABAK 3.6. Tohum
Sakız kabağında tohum kabuğu beyaz, süt beyazı, gri-beyaz, sarı-beyaz tonludur. 10-20 mm uzunlukta, 5-15 mm genişlikte ve 1-3 mm kalınlıktadır. Bin dane ağırlığı 200-400 gr, bir litrede ağırlığı 350-400 gr ve 1 kg tohumlukta 2000-3000 adet tohum bulunur. Kestane kabağı tohumları beyaz, kahverengi ve kırmızı-kahverengi tondadır. Tohumlar hafif yuvarlak elips görünümündedir, kenarları belirgindir. Tohum uzunluğu 20-30 mm, genişliği 10-15 mm ve kalınlığı 1-3 mm’dir. Bin dane ağırlığı 450-550 gr, bir litrede ağırlığı 400-500 gr, 1 kg tohumlukta 1550-2500 adet tohum bulunur. Bal kabağı tohumları beyaz, kurşuni renklidir. Tohumlar yuvarlağa yakın ve kenarları belirgindir. Tohum uzunluğu 15-25 mm, genişliği 10-15 mm, kalınlığı 1-3 mm’dir. Bin dane ağırlığı 400-600 gr, bir litre ağırlığı 350-450 gr ve 1 kg tohumlukta 1500-2500 adet tohum bulunur.
Şekil 25.3. Kestane kabağı
Kabak tohumlarının temizlik oranı % 98, çimlenme özelliği % 80-90, tohumluğun kullanılma değeri % 75-80’dir. Tohumlar çimlenme güçlerini 5-10 yıl muhafaza eder. Tohumlar 10°C sıcaklıktan itibaren çimlenmeye başlar, en iyi çimlenme sıcaklığı 20-25°C’dir. Çimlenme 4-8 gün arasında meydana gelir. Bazı kabaklarda çimlenme sırasında ışığın varlığı çimlenmeyi kısıtlar. Bu yüzden çimlendirme denemeleri karanlık koşullarda yapılmalıdır.
Kabak tohumları yağ bakımından oldukça zengindir. Bazı çeşitleri % 30-40 yağ içerir. Fazla yağ içeren çeşitlerden yağ çıkartılır. Bu yağ sanayide kullanılır.
KABAK 3.1. Bitki Oluşumu
Tohumların çimlenmesi ile beraber, kazık kök 4-6 cm büyüklüğü aldığında, toprak içinde kotiledon yapraklar büyümeye başlar ve gövde uzayarak toprak yüzüne çıkar. Kotiledon yapraklar toprak yüzüne çıktığında, tohum kabuğu toprak içinde kalır. Çok ender olarak, tohum kabuğuyla beraber çıkar ve ancak kotiledon yaprakların açılması sırasında düşer. Kotiledon yapraklar irileşir ve toprakla yatay duruma geldiğinde, tepe sürgün konisi büyüyerek kabak bitkisinin oluşumu başlar. Sakız kabakları 60-100 cm yüksekliğinde, dik ve toplu bir bitki oluşturur. Çok ender hallerde ana gövdede oluşan yan dallar uzayarak, bitki sürüngen bir hal alır. Bal, kestane, süs kabaklarında gövde yana doğru yatar, yan dalların oluşması ile yayvan, sürüngen bir görünüm kazanır. Bazen bu bitkilerin yayılması birkaç metrelik alanı kaplar. Bitkiler belli bir büyüklüğe ulaşınca, önce erkek çiçekler, daha sonra dişi çiçek oluşumu başlar. Çiçeklenme 1,5-3 ay devam eder. Bu esnada ilk açan dişi çiçeklerin meyveleri olduğu gibi bırakılırsa, meyveler daha fazla büyür ve irileşir. İrileşen meyveler bitki içinde çiçek hormonunun etkisini azaltır ve bitkide yeni çiçek meyve oluşumunu geriletir, Kendi haline bırakılmış bitkilerin üzerinde bu yüzden 2-6 arasında kabak meyvesi meydana gelir. Sonbahara doğru bitkiler sararır ve ölür. Tarlada sadece kabak meyveleri kalır. Bu meyveler, kışın yağmur ve kar altında kalır. Kabukları yumuşar, çürür ve tohumları yere dökülür. İlkbaharda etrafa dökülen ve toprağa karışan tohumlar çimlenerek, yeni bitkileri meydana getirir. Kabaklar otsu bitkiler olarak hayat çemberini tek yılık bitki olarak tamamlar.
KABAK 3.2. Kök
Kabakların genç döneminde, önce bir kazık kök etrafında 4-5 adet yan kök bulunur. Zamanla yan kökler daha hızlı büyüyerek, köke saçaklanmış bir görünün kazandırır. Kökün derine inişi 1-1,5 m’ye kadar gider ve % 60-70’i toprağın 30 cm’lik derinliğindedir. Geriye kalan köklerin % 20-30’u 30-60 cm ve % 10-20’si de daha derine uzanır. Bal ve Kestane kabaklarının kökleri 1-1,5 m derine kadar inebilir. Kök gövdesi köşeli, kısmen odunlaşmıştır.
KABAK 3.3. Gövde
Sakız kabaklarında gövde 50-100 cm çapında, toplu bir bitki görünümündedir. Ana gövde 20-30 cm boyu aldığında alt kısımdan yal dalların oluşumu başlar. Gövde otsu olmasına rağmen kuvvetli bir yapısı vardır ve enine kesiti köşelidir. Gövde rengi başlangıçta yeşil iken, zamanla rengi açık yeşile döner, hatta kahverengi görünüm alır. Gövde üzerinde sert dikenler ve tüyler bulunur.
Kestane ve bal kabaklarında gövde toprak üzerinde yayılır. Kollar 2-3 m, hatta 5-6 m’ye kadar uzanabilir ve 4-6 adet yan dal meydana getirebilir.
KABAK 3.4. Yapraklar
Yapraklar uzun bir sapla gövdeye bağlıdır. Sapın, üzeri dikenli ve tüylü, iç kısmı boştur. Yaprak oldukça büyüktür, kalp, beşgen, oval şekillidir. Yapraklar parçalı veya dilimli olabilir. Yaprak kenarları dişli ve dişler ufaktan iriye kadar değişim gösterir. Dişlerin ucu sivri veya küttür. Yaprak damarları alt kısımda belirgin olup üstlerinde dikenler bulunur. Dikenler belirgin veya belirgin olmaya bilir. Renkleri siyah, sarı ve beyazdır. Yaprak alt ve üst yüzeyi tüylüdür. Tüyler sık veya seyrek, boyları uzun veya kısadır. Yaprak rengi açık yeşilden koyu yeşile kadar değişir. Bazen gri-yeşil, gümüşi yeşil renklidir. Bilhassa kışlık kabaklarda yaprak üzerinde gümüşi gri renkli benekler bulunur. Ayrıca bazı çeşitlerde sap ve yapraklarda hafif morumsu renk göze çarpar.
KABAK 3.5. Çiçek ve Meyve
Çiçek yaprak koltuklarında meydana gelir. Erkek çiçekler, dişilere göre bazen 1-2 hafta önce oluşur ve açar. Erkek çiçekler tek ve 3-4’ü bir arada salkım şeklindedir. Uzun sapları vardır. Çoğu kez çiçeğin taç yaprakları dip kısımda birleşmiş, uç kısımda beş parçaya ayrılmıştır ve uçları sivridir. Taç yaprak rengi açık sarıdan koyu sarıya doğru değişir. Çiçeğin orta kısımda erkek organlar bulunur. Takeler uzun sarı renklidir. Çiçek tozları birbirine yapışık vaziyettedir. Dişi çiçekler genellikle tek tek yaprak koltuklarında yer alır (Şekil 25.1).
Bazen 2-4 tanesi bir arada görülür. Dişi çiçek sapı kısa ve kalın, genellikle köşelidir. Sap üzerinde dişi organ yumurtalığı bulunur. Yumurtalık sakız kabaklarında uzun ovaldir. Bal ve Kestane kabaklarında yuvarlak, basık yuvarlak ve elipstir. Yumurtalığın boyun kısmından çiçek yaprakları çıkar. Taç yaprakları 5 parçalı sarı ve koyu sarı renkli, üzerleri tüylüdür. Çiçeğin orta kısımda dişi organ boynu ve tepeciği bulunur. Tepecik 3-5 lopludur. Geniş yayvan görünüm yanında, uzun ince tiplere de rastlanır.
Yabancı döllenme yanında, döllenme olmadan da partenokarp veya Androkarpik meyveler meydana gelir. Bu meyveler ufak olur, çoğu kez de fazla büyümeden hemen dökülür. Sakız kabaklarında meyveler oval, uzun dip kısmı şişkin, bazen döllenmeye bağlı hatlarla meyve içinde tohumların oluştuğu kısımlar irileşir, diğer kısımların büyümesi durur ve meyve buna göre şekil değiştirebilir. Hasat edilen meyvelerle, tohumluk için bırakılan meyveler irilik ve renk bakımından farklıdır. Biz burada tohuma bırakılan meyveler üzerinde durmayacağız. Meyvelerin üzerleri parlak düz satıhlıdır. Bazı tiplerde yer yer siğillere rastlanır. Genellikle üzerinde desen bulunmaz. Bazen meyve de hafif köşeli bir yapıda olur ve bu daha çok sapa yakın kısımlarda meydana gelir. Meyve rengi beyaz, sarı, turuncu, koyu yeşil hatta siyah yeşildir. Renkli kabaklarda yer yer beyaz çizgilere rastlanır. Meyvenin uzunluğu 10-50 cm, genişliği 3-10 cm arasındadır.
Şekil 25.1. Sakız kabağı meyvesi ve çiçeği
Bal kabakları oldukça değişik meyve formu gösterir, fakat üç grup altında toplanabilir. Birinci grup uzun silindir, ikinci grup yuvarlak veya basık yuvarlak (Şekil 25.2), üçüncü grup armut şekillidir. Kabuk rengi sarı, turuncu, sarı-turuncudur. Et rengi açık turuncudan koyu turuncuya kadar değişir. Kabuğu düz olanlar yanında oluklu ve dilimli olanlara da rastlanır. Dilimli kabaklarda dilimler belirgindir. Dilim sayısı değişken olup 8-12 adet arasındadır. Meyveler oldukça iri olup 2-25 kg arasında geniş bir varyasyon gösterir.
Şekil 25.2. Bal kabağı
Kestane kabağı daha çok yuvarlak ve basık yuvarlak şekillidir (Şekil 25.3). Kabuğu kurşuni beyaz; eti sarı, sarı-turuncu, açık turuncu renklidir. Meyveler ortalama 10-30 kg ve bazen 50-60 kg’a kadar çıkar.
Bal ve Kestane kabaklarında saplar oldukça büyük, odunsu ve köşelidir. Ayrıca meyvenin sap ve dip tarafından az çok bir çukurluk meydana gelir. Bu durum çok basık şekilli olan tiplerde daha barizdir.
KABAK 3.6. Tohum
Sakız kabağında tohum kabuğu beyaz, süt beyazı, gri-beyaz, sarı-beyaz tonludur. 10-20 mm uzunlukta, 5-15 mm genişlikte ve 1-3 mm kalınlıktadır. Bin dane ağırlığı 200-400 gr, bir litrede ağırlığı 350-400 gr ve 1 kg tohumlukta 2000-3000 adet tohum bulunur. Kestane kabağı tohumları beyaz, kahverengi ve kırmızı-kahverengi tondadır. Tohumlar hafif yuvarlak elips görünümündedir, kenarları belirgindir. Tohum uzunluğu 20-30 mm, genişliği 10-15 mm ve kalınlığı 1-3 mm’dir. Bin dane ağırlığı 450-550 gr, bir litrede ağırlığı 400-500 gr, 1 kg tohumlukta 1550-2500 adet tohum bulunur. Bal kabağı tohumları beyaz, kurşuni renklidir. Tohumlar yuvarlağa yakın ve kenarları belirgindir. Tohum uzunluğu 15-25 mm, genişliği 10-15 mm, kalınlığı 1-3 mm’dir. Bin dane ağırlığı 400-600 gr, bir litre ağırlığı 350-450 gr ve 1 kg tohumlukta 1500-2500 adet tohum bulunur.
Şekil 25.3. Kestane kabağı
Kabak tohumlarının temizlik oranı % 98, çimlenme özelliği % 80-90, tohumluğun kullanılma değeri % 75-80’dir. Tohumlar çimlenme güçlerini 5-10 yıl muhafaza eder. Tohumlar 10°C sıcaklıktan itibaren çimlenmeye başlar, en iyi çimlenme sıcaklığı 20-25°C’dir. Çimlenme 4-8 gün arasında meydana gelir. Bazı kabaklarda çimlenme sırasında ışığın varlığı çimlenmeyi kısıtlar. Bu yüzden çimlendirme denemeleri karanlık koşullarda yapılmalıdır.
Kabak tohumları yağ bakımından oldukça zengindir. Bazı çeşitleri % 30-40 yağ içerir. Fazla yağ içeren çeşitlerden yağ çıkartılır. Bu yağ sanayide kullanılır.