Tweet
KAVUN Sınıflandırılması
Kavunun, değişik yazarlarca sınıflandırılması farklılık gösterir. Bazı yazarlar kavunları yazlık ve kışlık olmak üzere iki gruba ayırır. Bazıları meyvelerin çeşitli özelliklerini dikkate alarak sınıflama yapar. En çok tutunan şekil, meyvelerin dış görünüşlerine göre yapılan sınıflamadır. DILLINGEN (1924 ve 1956) 100 çeşit kavun olduğunu bildirir ve meyve şekillerini dikkate alarak 5 gruba ayırır.
a) Kantalop kavunları (C. Melo L. var cantalop Ser.)
b) Kabuğu ağ şeklinde olan kavunlar (C. Melo L. var reticulata Ser.)
c) Kabuğu düz olan kavunlar (C. Melo car. Melitensis Ser.)
d) Yılanvari kavunlar (C. Melo L. var flexuosus Noud)
e) Sarılıcı kavunlar (C. Melo L. var dudaim Noud)
BAYRAKTAR (1970) kavunları, meyve özelliklerine göre 7 ana gruba ayırmakta ve sonra bu grupları da kendi aralarında alt gruplar olarak incelemektedir.
1. Meyve şekillerine göre
a) Meyveleri uzun ve silindir olanlar
b) Meyveleri uzunca elips olanlar
c) Meyveleri yuvarlak olanlar
d) Meyveleri basık olanlar
2. Meyve kabuğuna göre
a) Düzgün ve parlak kabuklu olanlar (Ankara kavunu)
b) Kabukları buruşuk olanlar (Hasanbey kavunu)
c) Kabukları dilimli olanlar (Kantalop kavunu)
d) Kabukları işlemeli ağ gibi olanlar (Altınbaş kavunu)
e) Kalın kabuklu olanlar
f) İnce kabuklu olanlar
3. Kabuk rengine göre
a) Yeşil kabuklular (Hasanbey, Sındırgı, Yuva)
b) Sarı kabuklular (Sarı kız)
c) Yeşil zemin üstünde sarımtırak ve siyah lekeli kabuklular (Altınbaş)
4. Meyve eti rengine göre
a) Beyaz veya yeşil renkliler (Hasanbey, Sındırgı)
b) Sarı ve turuncu renkliler (Bağrıbütün)
5. Meyve eti sertliğine göre
a) Meyve eti yumuşak ve fazla sulu olanlar (Yuva, Altınbaş, Sındırgı)
b) Meyve eti sert ve az sulu olanlar (Kantalop ve Bağrıbütün)
6. Aromalarına göre
a) Fazla aromalı ve kokulu olanlar
b) Orta dereceli aromalı olanlar
c) Aroması yok denecek kadar az olanlar
7. Çekirdek evlerine göre
a) Geniş ve uzunca olanlar (Hasanbey)
b) Küçük olanlar (Molla, Sındırgı)
c) Çekirdekleri olgunluk anında dağılanlar
d) Çekirdekleri et kısma gömülü olanlar
Aynı yazar, eserinde yerli kavunlarımızı Adana grubu (yazlık) ve kasaba grubu (kışlık) kavunlar diye iki gruba ayırmaktadır.
Rus araştırıcı ZHUKOVSKJSIN Anadolu’da yaptığı incelemeler sonucu mevcut dört kavun cinsinden, Cucumis melo L. pang, Cucumis melo flexuosus (lacur), Cucumis microcarpus pang ve Cucumis chinensis pang’dan, ilk ikisinin Orta Anadolu’da bulunduğunu; üçüncüsünün yabanilerine Batı Anadolu’da, Gediz ile Menderes nehirleri arasında rastlandığını ve dördüncünün ise Anadolu’da bulunmadığını bildirir. Esasında Cucumis melo L. iki alt cinse bölünmektedir. Bunlardan cultus (kurz) Pang Anadolu’da geniş çapta bulunur. Agrestis Naud Pang ise daha çok Suriye, Filistin, İran ve Orta Asya’da yayılmıştır. Bu yüzden Cucumis melo L. cultus Anadolu’nun esas kavunu teşkil eder.
Anadolu kavunu Cucumis melo L. var Cultus (kurz) Pang’ı aşağıdaki şekilde sınıflamak mümkündür.
Cucumis melo L. var Cultus (kurz) Pang
var Adana var Kasaba
1) Macro-cantanus 1) Al boviridis
2) Macro-pyrochrus 2) Flavus
3) Macro-leucus 3) Auranti acus
4) Micro-cantanus 4) Viridis
5) Micro-pyrochrus 5) Hasanbey
6) Micro- leucus 6) Zebrino-lateus
7) Viridis 7) Zebrino-aurantiacus
8) Variegatus 8) Zhukovsky
9) Praecantalıpa 9) Adress
Adana kavunlarını tayin etmede kullanılacak anahtar
A) Meyveleri ellipsoid olanlar (tek-tük yuvarlak)
1) İri meyveliler
a) Kabuk rengi kahverengi olanlar macro-castanus
b) Kabuk rengi sarı veya turuncu olanlar macro-pyrochrus
c) Kabuk rengi beyaz-gri veya ak olanlar macro-leucus
2) Meyveleri ufak olanlar 15-20 cm. çaplı
a) Kabuk rengi kahverengi olanlar micro-castanus
b) Kabuk rengi sarı veya turuncu olanlar micro-pyrochrus
c) Kabuk rengi beyaz-gri veya ak olanlar micro-leucus
d) Kabuk rengi yeşil olanlar viridis
B) Meyveleri basık olanlar (tek-tük yuvarlak)
1) Meyve kabuğu dilimli, kaba ağlı, kalın kabuklu olanlar praecantalupa
2) Meyve kabuğu dilimsiz, düz ve kabuğu ince olanlar variegatus
Kasaba kavununu tayin etmede kullanılan anahtar
A) Meyve kabuğu desensiz
1) Meyveler beyaz-yeşil alboviridis
2) Meyveler sarı flavus
3) Meyveler turuncu aurantiacus
4) Meyveler açık yeşil viridis
B) Meyve kabuğu desenli
1) Deseni benek veya çizgi biçiminde olanlar
a) Sarı benekli zebrin luteus
b) Turuncu benekli zebrino aurantiacus
2) Desen kenarları düz çizgili benek şeklinde olanlar
a) Sarı benek
b) Beyaz benekli adress
c) Zhukovsky
Ülkemizde bulunan en önemli kavunlar hakkında kısa bir bilgi verelim.
-Adana grubu kavunlar
Topatan kavunu (cucumis melo var L. macropycocphus), eskiden İstanbul çevresinde bol miktarda üretilen bir çeşittir. Halen Marmara bölgesinde ve bilhassa Trakya kesiminde yetiştiriciliğe yer yer rastlanır. Meyveler uzun, oval şekilli; uç kısmı bazı tiplerde sivri, bazılarında yuvarlak; dip kısım genellikle yuvarlak; meyve rengi sarı; meyve kabuğunun üzeri hafif ağ örmeli, ince kabuklu; meyve eti beyaz renkli, tam olgunlukta gevşek, bu yüzden uzun süre saklanması ve uzak yerlere nakli zor bir çeşittir. Bir meyve 2-6 kg kadar büyür.
Van kavunu veya kantalop kavunu (cucumis melo var cantalupa), Van ve Diyarbakır çevresinde halen yetiştirilen, meyve şekli basık yuvarlak, üstü dilimli; meyve kabuğunun rengi sarı,yeşil, üzeri ağ örmeli; meyve eti kokulu; meyve et rengi beyaz, sarı turuncu olabilen, tatlı bir kavun çeşididir. Meyveler küçük ve yola az, çok dayanıklıdır. Meyvelerin iriliği 1-3 kg arasındadır.
Sındırgı kavunu (Cucumis melo var. Variegatus), memleketimizin güney Marmara Bölgesi, kuzey Ege Bölgesi içinde, özellikle Balıkesir ve Sındırgı’da üretilen bir kavundur. Meyve şekli yuvarlak, bazı tiplerinde sap ucu hafif sivri, dip kısmı basık; meyve kabuğu koyu yeşil renkte, üzeri düz veya hafif ağ görünüşlü; meyve et rengi açık, yeşil, sulu, hafif tatlı, hoş kokulu bir kavundur. Meyveler 2-6 kg kadar ağırlıktadır.
Hırsız çalmaz kavunu, Marmara Bölgesi’nde bilhassa Adapazarı, Bursa ve Pamuk ovada üretilen bir çeşittir. Meyve kabuk rengi beyaz veya açık bej sarı olduğundan olgunlaşmamış bir görünüm kazanır. Bu olgunlaşmamış görünümünden dolayı hırsızlar dahi çalmayacağı için Hırsız çalmaz adı verilmiştir. Meyveler orta büyüklükte olup, 1-3 kg arasındadır. Meyve eti beyaz, sarı renkli, sulu, oldukça tatlı bir kavundur. Anavatanı ülkemiz olan bu kavunun, aynı anavatanı Van ve Diyarbakır olan Kantalop kavunu gibi, dış ülkelere götürüldüğü ve ıslah edildiği, o ülkelerin sebze kataloglarına bakıldığında, rahatça tespit edilir. Pazar koşullarına uyan bir tiptir.
Muğla kavunu veya pıtraklı diye isimlendirilen bu kavun, daha çok Muğla dolaylarında üretilir. Orta iriliktedir. Meyveler 1-3 kg ağırlıktadır. Meyvelerin yuvarlak, basık yuvarlak tipleri vardır. Meyve kabuğu ağ görünümlüdür. Kabuk rengi sarı, ince, meyve eti sulu ve beyaz-sarı, turuncu renklidir. Saklanmaya ve yola pek gelmez.
Molla köy kavunu daha çok Malatya, Elazığ ve bilhassa Molla köy mıntıkalarında yetiştirilir. Topatan kavununun bir modifiye şeklidir. Yalnız üzeri hafif dilimlidir. Renk daha koyu sarıdır. Kabukta yer yer ağ şekline rastlanır. Et rengi yeşil ve kavuniçidir. Eti sulu ve gevşektir. Muhafazaya ve yola pek gelmez. Meyveler 2-4 kg ağırlıktadır.
Kasaba Grubu Kavunlar
Yuva kavunu, İç Anadolu Bölgesi’nin bir kavunudur. Meyve, uzun, bazen yuvarlak , fakat her iki tipte de meyve sapı sivri veya hafif sivri, kabuğu buruşuk, kabuk rengi yeşil, koyu yeşil renkli, kabuğu kalın, et rengi beyaz, beyaz-yeşil, eti sert, meyve ağırlığı 1-3 kg dır.
Altınbaş kavunları, Marmara ve Ege Bölgesi’nde bilhassa Manisa, Balıkesir, Bursa ve Trakya’da yetiştirilen bir kavundur. Bu kavuna Karaağaç kavunu da denir. Meyveler oldukça büyük bir açılma gösterir ve halen yetiştirilenler arasından 5-6 tip seçmek mümkündür. Meyve kabuğu, düz, buruşuk, hafif dilimli, dilimsiz; meyve şekli yuvarlak, uzun; meyve rengi sarı zemin üzerinde koyu yeşil, hatta siyah desenli; meyve eti sarı-beyaz, yeşil, turuncu; meyve ağırlığı 3-6 kg kadar, genellikle saklamaya, yola dayanıklı bir çeşittir.
Hasan Bey kavunu, Manisa ve Balıkesir’in bir kavunudur. Yuva kavunu ile çoğu kez karıştırılır. Meyveler genellikle yuvarlaktır. Sap ucu sivri, meyve dibi basıktır. Kabuk buruşuk ve yeşil, daha çok koyu yeşil renklidir. Eti yeşil, orta kısmı hafif turuncudur. Tatlı sulu bir çeşittir. Meyve ağırlığı 2-6 kg arasında oynar. Muhafazaya ve yola dayanıklıdır.
Bu kavun çeşitlerinden başka, İç Anadolunun Yuva kavunu, Kahramanmaraş ve Gaziantep’te rastlanan Kilis kavunu, Bursa’da rastlanan ve son yıllarda İç Anadolu’ya da yayılan Sarı kız kavunu, Menemen’in Sarı kavunu, Konya’nın Divlik kavunu, Doğu Anadolu, Adana ve Mersin’in Cep veya Kantalop kavunu bu yöreler için sayılacak çeşitlerdir.
Kavunun, değişik yazarlarca sınıflandırılması farklılık gösterir. Bazı yazarlar kavunları yazlık ve kışlık olmak üzere iki gruba ayırır. Bazıları meyvelerin çeşitli özelliklerini dikkate alarak sınıflama yapar. En çok tutunan şekil, meyvelerin dış görünüşlerine göre yapılan sınıflamadır. DILLINGEN (1924 ve 1956) 100 çeşit kavun olduğunu bildirir ve meyve şekillerini dikkate alarak 5 gruba ayırır.
a) Kantalop kavunları (C. Melo L. var cantalop Ser.)
b) Kabuğu ağ şeklinde olan kavunlar (C. Melo L. var reticulata Ser.)
c) Kabuğu düz olan kavunlar (C. Melo car. Melitensis Ser.)
d) Yılanvari kavunlar (C. Melo L. var flexuosus Noud)
e) Sarılıcı kavunlar (C. Melo L. var dudaim Noud)
BAYRAKTAR (1970) kavunları, meyve özelliklerine göre 7 ana gruba ayırmakta ve sonra bu grupları da kendi aralarında alt gruplar olarak incelemektedir.
1. Meyve şekillerine göre
a) Meyveleri uzun ve silindir olanlar
b) Meyveleri uzunca elips olanlar
c) Meyveleri yuvarlak olanlar
d) Meyveleri basık olanlar
2. Meyve kabuğuna göre
a) Düzgün ve parlak kabuklu olanlar (Ankara kavunu)
b) Kabukları buruşuk olanlar (Hasanbey kavunu)
c) Kabukları dilimli olanlar (Kantalop kavunu)
d) Kabukları işlemeli ağ gibi olanlar (Altınbaş kavunu)
e) Kalın kabuklu olanlar
f) İnce kabuklu olanlar
3. Kabuk rengine göre
a) Yeşil kabuklular (Hasanbey, Sındırgı, Yuva)
b) Sarı kabuklular (Sarı kız)
c) Yeşil zemin üstünde sarımtırak ve siyah lekeli kabuklular (Altınbaş)
4. Meyve eti rengine göre
a) Beyaz veya yeşil renkliler (Hasanbey, Sındırgı)
b) Sarı ve turuncu renkliler (Bağrıbütün)
5. Meyve eti sertliğine göre
a) Meyve eti yumuşak ve fazla sulu olanlar (Yuva, Altınbaş, Sındırgı)
b) Meyve eti sert ve az sulu olanlar (Kantalop ve Bağrıbütün)
6. Aromalarına göre
a) Fazla aromalı ve kokulu olanlar
b) Orta dereceli aromalı olanlar
c) Aroması yok denecek kadar az olanlar
7. Çekirdek evlerine göre
a) Geniş ve uzunca olanlar (Hasanbey)
b) Küçük olanlar (Molla, Sındırgı)
c) Çekirdekleri olgunluk anında dağılanlar
d) Çekirdekleri et kısma gömülü olanlar
Aynı yazar, eserinde yerli kavunlarımızı Adana grubu (yazlık) ve kasaba grubu (kışlık) kavunlar diye iki gruba ayırmaktadır.
Rus araştırıcı ZHUKOVSKJSIN Anadolu’da yaptığı incelemeler sonucu mevcut dört kavun cinsinden, Cucumis melo L. pang, Cucumis melo flexuosus (lacur), Cucumis microcarpus pang ve Cucumis chinensis pang’dan, ilk ikisinin Orta Anadolu’da bulunduğunu; üçüncüsünün yabanilerine Batı Anadolu’da, Gediz ile Menderes nehirleri arasında rastlandığını ve dördüncünün ise Anadolu’da bulunmadığını bildirir. Esasında Cucumis melo L. iki alt cinse bölünmektedir. Bunlardan cultus (kurz) Pang Anadolu’da geniş çapta bulunur. Agrestis Naud Pang ise daha çok Suriye, Filistin, İran ve Orta Asya’da yayılmıştır. Bu yüzden Cucumis melo L. cultus Anadolu’nun esas kavunu teşkil eder.
Anadolu kavunu Cucumis melo L. var Cultus (kurz) Pang’ı aşağıdaki şekilde sınıflamak mümkündür.
Cucumis melo L. var Cultus (kurz) Pang
var Adana var Kasaba
1) Macro-cantanus 1) Al boviridis
2) Macro-pyrochrus 2) Flavus
3) Macro-leucus 3) Auranti acus
4) Micro-cantanus 4) Viridis
5) Micro-pyrochrus 5) Hasanbey
6) Micro- leucus 6) Zebrino-lateus
7) Viridis 7) Zebrino-aurantiacus
8) Variegatus 8) Zhukovsky
9) Praecantalıpa 9) Adress
Adana kavunlarını tayin etmede kullanılacak anahtar
A) Meyveleri ellipsoid olanlar (tek-tük yuvarlak)
1) İri meyveliler
a) Kabuk rengi kahverengi olanlar macro-castanus
b) Kabuk rengi sarı veya turuncu olanlar macro-pyrochrus
c) Kabuk rengi beyaz-gri veya ak olanlar macro-leucus
2) Meyveleri ufak olanlar 15-20 cm. çaplı
a) Kabuk rengi kahverengi olanlar micro-castanus
b) Kabuk rengi sarı veya turuncu olanlar micro-pyrochrus
c) Kabuk rengi beyaz-gri veya ak olanlar micro-leucus
d) Kabuk rengi yeşil olanlar viridis
B) Meyveleri basık olanlar (tek-tük yuvarlak)
1) Meyve kabuğu dilimli, kaba ağlı, kalın kabuklu olanlar praecantalupa
2) Meyve kabuğu dilimsiz, düz ve kabuğu ince olanlar variegatus
Kasaba kavununu tayin etmede kullanılan anahtar
A) Meyve kabuğu desensiz
1) Meyveler beyaz-yeşil alboviridis
2) Meyveler sarı flavus
3) Meyveler turuncu aurantiacus
4) Meyveler açık yeşil viridis
B) Meyve kabuğu desenli
1) Deseni benek veya çizgi biçiminde olanlar
a) Sarı benekli zebrin luteus
b) Turuncu benekli zebrino aurantiacus
2) Desen kenarları düz çizgili benek şeklinde olanlar
a) Sarı benek
b) Beyaz benekli adress
c) Zhukovsky
Ülkemizde bulunan en önemli kavunlar hakkında kısa bir bilgi verelim.
-Adana grubu kavunlar
Topatan kavunu (cucumis melo var L. macropycocphus), eskiden İstanbul çevresinde bol miktarda üretilen bir çeşittir. Halen Marmara bölgesinde ve bilhassa Trakya kesiminde yetiştiriciliğe yer yer rastlanır. Meyveler uzun, oval şekilli; uç kısmı bazı tiplerde sivri, bazılarında yuvarlak; dip kısım genellikle yuvarlak; meyve rengi sarı; meyve kabuğunun üzeri hafif ağ örmeli, ince kabuklu; meyve eti beyaz renkli, tam olgunlukta gevşek, bu yüzden uzun süre saklanması ve uzak yerlere nakli zor bir çeşittir. Bir meyve 2-6 kg kadar büyür.
Van kavunu veya kantalop kavunu (cucumis melo var cantalupa), Van ve Diyarbakır çevresinde halen yetiştirilen, meyve şekli basık yuvarlak, üstü dilimli; meyve kabuğunun rengi sarı,yeşil, üzeri ağ örmeli; meyve eti kokulu; meyve et rengi beyaz, sarı turuncu olabilen, tatlı bir kavun çeşididir. Meyveler küçük ve yola az, çok dayanıklıdır. Meyvelerin iriliği 1-3 kg arasındadır.
Sındırgı kavunu (Cucumis melo var. Variegatus), memleketimizin güney Marmara Bölgesi, kuzey Ege Bölgesi içinde, özellikle Balıkesir ve Sındırgı’da üretilen bir kavundur. Meyve şekli yuvarlak, bazı tiplerinde sap ucu hafif sivri, dip kısmı basık; meyve kabuğu koyu yeşil renkte, üzeri düz veya hafif ağ görünüşlü; meyve et rengi açık, yeşil, sulu, hafif tatlı, hoş kokulu bir kavundur. Meyveler 2-6 kg kadar ağırlıktadır.
Hırsız çalmaz kavunu, Marmara Bölgesi’nde bilhassa Adapazarı, Bursa ve Pamuk ovada üretilen bir çeşittir. Meyve kabuk rengi beyaz veya açık bej sarı olduğundan olgunlaşmamış bir görünüm kazanır. Bu olgunlaşmamış görünümünden dolayı hırsızlar dahi çalmayacağı için Hırsız çalmaz adı verilmiştir. Meyveler orta büyüklükte olup, 1-3 kg arasındadır. Meyve eti beyaz, sarı renkli, sulu, oldukça tatlı bir kavundur. Anavatanı ülkemiz olan bu kavunun, aynı anavatanı Van ve Diyarbakır olan Kantalop kavunu gibi, dış ülkelere götürüldüğü ve ıslah edildiği, o ülkelerin sebze kataloglarına bakıldığında, rahatça tespit edilir. Pazar koşullarına uyan bir tiptir.
Muğla kavunu veya pıtraklı diye isimlendirilen bu kavun, daha çok Muğla dolaylarında üretilir. Orta iriliktedir. Meyveler 1-3 kg ağırlıktadır. Meyvelerin yuvarlak, basık yuvarlak tipleri vardır. Meyve kabuğu ağ görünümlüdür. Kabuk rengi sarı, ince, meyve eti sulu ve beyaz-sarı, turuncu renklidir. Saklanmaya ve yola pek gelmez.
Molla köy kavunu daha çok Malatya, Elazığ ve bilhassa Molla köy mıntıkalarında yetiştirilir. Topatan kavununun bir modifiye şeklidir. Yalnız üzeri hafif dilimlidir. Renk daha koyu sarıdır. Kabukta yer yer ağ şekline rastlanır. Et rengi yeşil ve kavuniçidir. Eti sulu ve gevşektir. Muhafazaya ve yola pek gelmez. Meyveler 2-4 kg ağırlıktadır.
Kasaba Grubu Kavunlar
Yuva kavunu, İç Anadolu Bölgesi’nin bir kavunudur. Meyve, uzun, bazen yuvarlak , fakat her iki tipte de meyve sapı sivri veya hafif sivri, kabuğu buruşuk, kabuk rengi yeşil, koyu yeşil renkli, kabuğu kalın, et rengi beyaz, beyaz-yeşil, eti sert, meyve ağırlığı 1-3 kg dır.
Altınbaş kavunları, Marmara ve Ege Bölgesi’nde bilhassa Manisa, Balıkesir, Bursa ve Trakya’da yetiştirilen bir kavundur. Bu kavuna Karaağaç kavunu da denir. Meyveler oldukça büyük bir açılma gösterir ve halen yetiştirilenler arasından 5-6 tip seçmek mümkündür. Meyve kabuğu, düz, buruşuk, hafif dilimli, dilimsiz; meyve şekli yuvarlak, uzun; meyve rengi sarı zemin üzerinde koyu yeşil, hatta siyah desenli; meyve eti sarı-beyaz, yeşil, turuncu; meyve ağırlığı 3-6 kg kadar, genellikle saklamaya, yola dayanıklı bir çeşittir.
Hasan Bey kavunu, Manisa ve Balıkesir’in bir kavunudur. Yuva kavunu ile çoğu kez karıştırılır. Meyveler genellikle yuvarlaktır. Sap ucu sivri, meyve dibi basıktır. Kabuk buruşuk ve yeşil, daha çok koyu yeşil renklidir. Eti yeşil, orta kısmı hafif turuncudur. Tatlı sulu bir çeşittir. Meyve ağırlığı 2-6 kg arasında oynar. Muhafazaya ve yola dayanıklıdır.
Bu kavun çeşitlerinden başka, İç Anadolunun Yuva kavunu, Kahramanmaraş ve Gaziantep’te rastlanan Kilis kavunu, Bursa’da rastlanan ve son yıllarda İç Anadolu’ya da yayılan Sarı kız kavunu, Menemen’in Sarı kavunu, Konya’nın Divlik kavunu, Doğu Anadolu, Adana ve Mersin’in Cep veya Kantalop kavunu bu yöreler için sayılacak çeşitlerdir.