Tweet
ENGİNAR Botanik Özellikleri
ENGİNAR 3.1. Bitki Oluşumu
Enginar tohumla ve bitki ocaklarının bulunduğu yerde meydana gelen genç sürgünleri (piçleri) ile üretilir. Bilindiği gibi tohumla üretim bir generatif üretme olup, bilgisizce hareket edildiğinde, yabancı döllemeler sonucu açılım meydana gelerek çeşit özelliği kaybolabilir. Oysa piçlerle üretim vejetatif üretme olduğundan, üretimde kullanılacak piçlerin alındığı bitkilerde herhangi bir mutasyon meydana gelmemiş ise, alındığı bitkinin bütün özelliklerini aynen iletir ve ayrıca piçler alındığı tarlada verimli bitki ocaklarının seleksiyonunu yapıldığından, bu piçlerin verimliliği yüksek olur. Bu bakımdan enginar tesisi daha çok piçler yolu ile kurulur. İster tohumdan elde olunan bitkiler ve isterse piçlerden dikildiği zaman, hızlı bir vejetatif büyüme meydana gelir ve bu dönemde 20-25 yapraklı rozet bir bitki ortaya çıkar. Bir müddet sonra bitkinin sürgün ucu uzamaya başlar, bitki rozet yapraklı devreden çıkarak gövdelenmeye başlar. Bu ana gövdenin uzaması sırasında, ana gövde sürgün ucunda minyatür bir enginar başı meydana gelir. Ana sürgünün boyu uzarken, bir yandan tepe ucunda oluşan minyatür enginar başı da, giderek irileşir. Bu sırada ana gövdenin yaprak koltuklarından yan dallar sürer ve onlarında sürgün uçlarında birer adet enginar başı oluşur. Hiçbir uygulama yapılmayan, kendi halinde gelişen enginar bitkilerinde yan dal sayısı 1-4 arasında değişir. Ayrıca enginarın kök boğazından da, dipten yan sürgünleri (piçler) de sürebilir. Ana gövdede olduğu gibi, bu dip sürgünlerin tepe ve yan dallarında baş enginarlar meydana gelir. Herhangi bir işlem yapılmaz ise bir bitki ocağında 1-10 adete kadar enginar başı oluşur. Bir bitkideki, baş sayısı ne kadar artar ise, bitkinin bu fazla sayıdaki başı aynı oranda büyütmesi mümkün olamayacağından, başlar genelde küçük kalır. Bu yüzden tarımsal üretimde, bitkinin vejetatif gelişme kuvvetine göre baş sayısı sabit tutulur ve fazla yan sürgünlerde oluşan başlar küçükken koparılır. Mümkün olduğunca tepe başları ve yan başlardan 1-4 adet bırakılır. Başlar yeterli büyüklüğü alınca, saplar kesilerek başlar hasat edilir. Bitkinin dipte kalan yapraklı kısmı sonbahar soğuklarına kadar gelişmesine devam eder. Kışın soğukları ile üst kısmı ölür. Alttaki yeni rozet yapraklı bitkiler kışı geçirir ve bunlar gelecek senenin, o ocaktaki bitkilerini oluşturur. Böylece enginar hayatını idame ettirir. Başları kesilmez kendi halinde bırakılır ise Temmuz, Ağustos’ta çiçek açımı meydana gelir ve bitki tohum verir. Sonbahara doğru tohumlar olgunlaşır ve etrafa saçılır. Bu tohumlar da, düştüğü yerde çimlenerek yeni yeni bitkileri meydana getirir. Böylece tabiatta, hem vejetatif hem de generatif yoldan çoğalma müştereken devam eder. Tarım işletmelerinde başlar kesilip yemeklik olarak kullanıldığından, sadece vejetatif yoldan ertesi senenin bitkileri meydana gelir. Ocaklarda oluşan genç bitkilerin bir kısmı sökülüp alınır ve yeni enginarlık tesislerin kurulmasında bu piçler kullanılır.
ENGİNAR 3.2. Kök
Enginarlarda kuvvetli bir kök oluşumu meydana gelir. Bunun başlıca sebebi, çok yıllık bir bitki olmasıdır. Avrupa’da, 3-4 bazen 5-7 yıl aynı yerde kalabilir. Bizde bu süre 10-15 yıla kadar çıkar. Bu süreler içinde, bitkileri iyi beslenmek kaydıyla, verim miktarını fazla düşürmeden ürün alınabilir ve kök yapısı da giderek kuvvetlendirilir. Kökleri çoğunluğu 50 cm’lik toprak tabakası içinde yer alır, % 10-15 kadarı 50-100 cm ve % 5-10 kadarı da 100 cm’den daha derinlere iner. Bazen kök derinliği 150-200 cm’e kadar ulaşır. Enginar ocağında, toprağın hemen altında yıldan yıla kalınlaşan esmer siyah renkli bir kök gövdesi meydana gelir. Bu gövde üzerinde, yanlara doğru her yıl bir çok yeni yan kök gövdesi oluşur ve ocağın çapı ilk yıla göre büyür. Kök gövdesi üzerinden etli yan kökler ve saçak kökler çıkar. Besin maddelerini saçak kökler ve yan kökler alır. Yapraklarda oluşan depo maddeleri ise kök gövdede birikir. Böylece kök gövde bitkinin ertesi yılki yaşamını garanti altına alır.
ENGİNAR 3.3. Yaprak
Enginar yaprakları birleşik yapraktır (Şekil 32.1). Yaprak, 50-80 cm gibi uzun bir yaprak sapı üzerinde bazen karşılıklı, bazen almaçlı, bazen her bir parça müstakil bir yaprak gibi, bazen alt yapraklar müstakil parçalı üste giderek birleşen parçalar halindedir. Sap bir noktada yaprağın ana damarı gibi görünür.
Şekil 32.1. Enginar Bitkisi
Her yaprak parçasının kenarları düz olabildiği gibi, az veya çok derin girintili ve çıkıntılı da olabilir. Genç yapraklarda girinti ve çıkıntılar daha belirgindir. Yaprak yaşlandıkça kenarları düzgünleşir. Yabani enginarlarda yapraklar daha parçalı, yaprak ve sap tüylüdür. Tüyler ince ve boz renklidir. Bu yüzden yaprağa mavi, gümüşi bir renk verir. Ayrıca yaprağın sıkıldığı zaman çıkan usaresi acı tattadır.
ENGİNAR 3.4. Gövde, Başlar ve Çiçek
Gövde uzun ve yuvarlaktır. Boyu 60-200 cm kadar uzar. Üzerinde parçalı yapraklar bulunur. Her gövdeden 2-4 adet yan dal ve her dalın ucunda bir çiçek meydana gelir. Bu çiçek tomurcuğu üzerinde en dışta üçgen şeklinde birbirinin arasından çıkan çanak yaprakları vardır ve sayıları 10-25’i bulur. Çiçek kapalı iken, çanak yaprakların görünümü, çiçeğe bir çam kozalağı havası verir. Çanak yapraklar etlidir. İç kısımda yayvan etli bir çiçek tablası vardır. Bu etli tabla yemeklik olarak kullanılır. Tabla üzerinde 1-2 sıra taç yapraklar yer alır. Taç yapraklar mavi erguvani, morumsu erguvani renklidir. Tablanın ortasında erkek ve dişi organdan meydana gelen topluluk bulunur. Bunlar tohumun dağılmasını sağlayan tüylerle çevrilidir. Enginar başı açılmadan önce hasat edilir. Açıldığı an çiçek tablası lifleşir ve yeme özelliğini kaybeder.
Ana sürgün üzerinde meydana gelen enginar başına “baş enginar”, yan sürgünlerin uçlarında meydana gelen enginar başlarına da “kol enginar” adı verilir. Kol enginarlara nazaran baş enginar daha büyük ve gösterişlidir. Enginar başları, bitkinin beslenme koşullarına ve bir enginar üzerindeki baş sayısına bağlı olarak 200-500-700 gr ve hatta bazen 1000 gr ağırlığa ulaşır ve ortalama ağırlık 200-400 gr gelir (Şekil 32.2). Başların çap genişliği 3 cm’den itibaren 15 cm’e kadar çıkar.
Şekil 32.2. Enginar başı
ENGİNAR 3.5. Tohum
Enginar tohumları 5-7 mm uzunluğunda, 4-6 mm genişliğinde, 2-3 mm kalınlığında siyah, siyah-mor renkli ve sert kabukludur. Tohumluğun temizlik oranı % 85-90, çimlenme kabiliyeti % 65-72 ve kullanılma değeri % 60-65’tir. 1000 Dane tohum ağırlığı 70-80 gr ve bir litre tohumluk 630-660 gr’dır. Bir gram tohumlukta ise 15-25 adet tohum bulunur. Tohumlar çimlenme kabiliyetlerini 4-6 yıl muhafaza eder. Çimlenme sıcaklığı 20-30°C olup, karanlık koşullarda gerçekleştirilir. Çimlendirme süresi 14 gündür.
ENGİNAR 3.1. Bitki Oluşumu
Enginar tohumla ve bitki ocaklarının bulunduğu yerde meydana gelen genç sürgünleri (piçleri) ile üretilir. Bilindiği gibi tohumla üretim bir generatif üretme olup, bilgisizce hareket edildiğinde, yabancı döllemeler sonucu açılım meydana gelerek çeşit özelliği kaybolabilir. Oysa piçlerle üretim vejetatif üretme olduğundan, üretimde kullanılacak piçlerin alındığı bitkilerde herhangi bir mutasyon meydana gelmemiş ise, alındığı bitkinin bütün özelliklerini aynen iletir ve ayrıca piçler alındığı tarlada verimli bitki ocaklarının seleksiyonunu yapıldığından, bu piçlerin verimliliği yüksek olur. Bu bakımdan enginar tesisi daha çok piçler yolu ile kurulur. İster tohumdan elde olunan bitkiler ve isterse piçlerden dikildiği zaman, hızlı bir vejetatif büyüme meydana gelir ve bu dönemde 20-25 yapraklı rozet bir bitki ortaya çıkar. Bir müddet sonra bitkinin sürgün ucu uzamaya başlar, bitki rozet yapraklı devreden çıkarak gövdelenmeye başlar. Bu ana gövdenin uzaması sırasında, ana gövde sürgün ucunda minyatür bir enginar başı meydana gelir. Ana sürgünün boyu uzarken, bir yandan tepe ucunda oluşan minyatür enginar başı da, giderek irileşir. Bu sırada ana gövdenin yaprak koltuklarından yan dallar sürer ve onlarında sürgün uçlarında birer adet enginar başı oluşur. Hiçbir uygulama yapılmayan, kendi halinde gelişen enginar bitkilerinde yan dal sayısı 1-4 arasında değişir. Ayrıca enginarın kök boğazından da, dipten yan sürgünleri (piçler) de sürebilir. Ana gövdede olduğu gibi, bu dip sürgünlerin tepe ve yan dallarında baş enginarlar meydana gelir. Herhangi bir işlem yapılmaz ise bir bitki ocağında 1-10 adete kadar enginar başı oluşur. Bir bitkideki, baş sayısı ne kadar artar ise, bitkinin bu fazla sayıdaki başı aynı oranda büyütmesi mümkün olamayacağından, başlar genelde küçük kalır. Bu yüzden tarımsal üretimde, bitkinin vejetatif gelişme kuvvetine göre baş sayısı sabit tutulur ve fazla yan sürgünlerde oluşan başlar küçükken koparılır. Mümkün olduğunca tepe başları ve yan başlardan 1-4 adet bırakılır. Başlar yeterli büyüklüğü alınca, saplar kesilerek başlar hasat edilir. Bitkinin dipte kalan yapraklı kısmı sonbahar soğuklarına kadar gelişmesine devam eder. Kışın soğukları ile üst kısmı ölür. Alttaki yeni rozet yapraklı bitkiler kışı geçirir ve bunlar gelecek senenin, o ocaktaki bitkilerini oluşturur. Böylece enginar hayatını idame ettirir. Başları kesilmez kendi halinde bırakılır ise Temmuz, Ağustos’ta çiçek açımı meydana gelir ve bitki tohum verir. Sonbahara doğru tohumlar olgunlaşır ve etrafa saçılır. Bu tohumlar da, düştüğü yerde çimlenerek yeni yeni bitkileri meydana getirir. Böylece tabiatta, hem vejetatif hem de generatif yoldan çoğalma müştereken devam eder. Tarım işletmelerinde başlar kesilip yemeklik olarak kullanıldığından, sadece vejetatif yoldan ertesi senenin bitkileri meydana gelir. Ocaklarda oluşan genç bitkilerin bir kısmı sökülüp alınır ve yeni enginarlık tesislerin kurulmasında bu piçler kullanılır.
ENGİNAR 3.2. Kök
Enginarlarda kuvvetli bir kök oluşumu meydana gelir. Bunun başlıca sebebi, çok yıllık bir bitki olmasıdır. Avrupa’da, 3-4 bazen 5-7 yıl aynı yerde kalabilir. Bizde bu süre 10-15 yıla kadar çıkar. Bu süreler içinde, bitkileri iyi beslenmek kaydıyla, verim miktarını fazla düşürmeden ürün alınabilir ve kök yapısı da giderek kuvvetlendirilir. Kökleri çoğunluğu 50 cm’lik toprak tabakası içinde yer alır, % 10-15 kadarı 50-100 cm ve % 5-10 kadarı da 100 cm’den daha derinlere iner. Bazen kök derinliği 150-200 cm’e kadar ulaşır. Enginar ocağında, toprağın hemen altında yıldan yıla kalınlaşan esmer siyah renkli bir kök gövdesi meydana gelir. Bu gövde üzerinde, yanlara doğru her yıl bir çok yeni yan kök gövdesi oluşur ve ocağın çapı ilk yıla göre büyür. Kök gövdesi üzerinden etli yan kökler ve saçak kökler çıkar. Besin maddelerini saçak kökler ve yan kökler alır. Yapraklarda oluşan depo maddeleri ise kök gövdede birikir. Böylece kök gövde bitkinin ertesi yılki yaşamını garanti altına alır.
ENGİNAR 3.3. Yaprak
Enginar yaprakları birleşik yapraktır (Şekil 32.1). Yaprak, 50-80 cm gibi uzun bir yaprak sapı üzerinde bazen karşılıklı, bazen almaçlı, bazen her bir parça müstakil bir yaprak gibi, bazen alt yapraklar müstakil parçalı üste giderek birleşen parçalar halindedir. Sap bir noktada yaprağın ana damarı gibi görünür.
Şekil 32.1. Enginar Bitkisi
Her yaprak parçasının kenarları düz olabildiği gibi, az veya çok derin girintili ve çıkıntılı da olabilir. Genç yapraklarda girinti ve çıkıntılar daha belirgindir. Yaprak yaşlandıkça kenarları düzgünleşir. Yabani enginarlarda yapraklar daha parçalı, yaprak ve sap tüylüdür. Tüyler ince ve boz renklidir. Bu yüzden yaprağa mavi, gümüşi bir renk verir. Ayrıca yaprağın sıkıldığı zaman çıkan usaresi acı tattadır.
ENGİNAR 3.4. Gövde, Başlar ve Çiçek
Gövde uzun ve yuvarlaktır. Boyu 60-200 cm kadar uzar. Üzerinde parçalı yapraklar bulunur. Her gövdeden 2-4 adet yan dal ve her dalın ucunda bir çiçek meydana gelir. Bu çiçek tomurcuğu üzerinde en dışta üçgen şeklinde birbirinin arasından çıkan çanak yaprakları vardır ve sayıları 10-25’i bulur. Çiçek kapalı iken, çanak yaprakların görünümü, çiçeğe bir çam kozalağı havası verir. Çanak yapraklar etlidir. İç kısımda yayvan etli bir çiçek tablası vardır. Bu etli tabla yemeklik olarak kullanılır. Tabla üzerinde 1-2 sıra taç yapraklar yer alır. Taç yapraklar mavi erguvani, morumsu erguvani renklidir. Tablanın ortasında erkek ve dişi organdan meydana gelen topluluk bulunur. Bunlar tohumun dağılmasını sağlayan tüylerle çevrilidir. Enginar başı açılmadan önce hasat edilir. Açıldığı an çiçek tablası lifleşir ve yeme özelliğini kaybeder.
Ana sürgün üzerinde meydana gelen enginar başına “baş enginar”, yan sürgünlerin uçlarında meydana gelen enginar başlarına da “kol enginar” adı verilir. Kol enginarlara nazaran baş enginar daha büyük ve gösterişlidir. Enginar başları, bitkinin beslenme koşullarına ve bir enginar üzerindeki baş sayısına bağlı olarak 200-500-700 gr ve hatta bazen 1000 gr ağırlığa ulaşır ve ortalama ağırlık 200-400 gr gelir (Şekil 32.2). Başların çap genişliği 3 cm’den itibaren 15 cm’e kadar çıkar.
Şekil 32.2. Enginar başı
ENGİNAR 3.5. Tohum
Enginar tohumları 5-7 mm uzunluğunda, 4-6 mm genişliğinde, 2-3 mm kalınlığında siyah, siyah-mor renkli ve sert kabukludur. Tohumluğun temizlik oranı % 85-90, çimlenme kabiliyeti % 65-72 ve kullanılma değeri % 60-65’tir. 1000 Dane tohum ağırlığı 70-80 gr ve bir litre tohumluk 630-660 gr’dır. Bir gram tohumlukta ise 15-25 adet tohum bulunur. Tohumlar çimlenme kabiliyetlerini 4-6 yıl muhafaza eder. Çimlenme sıcaklığı 20-30°C olup, karanlık koşullarda gerçekleştirilir. Çimlendirme süresi 14 gündür.