Tweet
PATLICAN Sınıflandırılması
Patlıcan, solanaceae familyası içinde, solanum cinsinin tropik iklimlerinde ağaççık şeklinde gelişen birkaç senelik bir bitkisidir. Bu cins içinde Solanum melongena L., kesin şekilde belirlenmemiş, değişik yabani ve diğer kültür formları ile sık sık karıştırılan bir türüdür. Genelde patlıcan deyince akla ilk gelen bu türdür. Birçok yabani türlerle afinite gösterir (HAN 1979 a ve b). S. İncanum, S. Anomalyu, S. İntegrifolium, S. Sodomenum, S. Mavrovarpum gibi türlerle başarılı melezleme çalışmaları yapılabilir. (FAO 1979).
Harita 35.1. Patlıcanın yayılış yolları
Değişik ülkelerde kültürü yapılan Solanum melongena L.’nin MACCIONI’ye göre üç önemli varyetesi vardır (BAYRAKTAR 1970). Bunlar :
1. Solanum melongena var esculantum. Bu varyete içinde, meyveleri bakımından uzun mor renkli, yuvarlak mor renkli ve iri beyaz renkli; bitki habitüsü bakımından yuvarlak küçük taçlı, yuvarlak iri taçlı ve uzun taçlı bitki formları görülür.
2. Solanum melongena var insanum. Meyveleri oval, uç kısımları şişkin, koyu mor renkli, bitki habitüsü bodur çalı şeklinde, az verimli bir formdur.
3. Solanum melongena var ovigerum. Bu grupta beyaz ve kırmızı tipte meyveleri olan formlar görülür. Meyveler genellikle ufak yumurtaya ve kısmen domatese benzer.
Türkiye’de 1925-1926 yılları arasında seyahat yapan ve örnekler toplayan, daha sonra bunlar üzerinde inceleme yapan ZHUKOVSKY, Anadolu’da Solanum melongena L.’nin 5 varyetesini tespit etmiştir (GEZENBUS 1951).
1. Solanum melongena var. zhukovskyi M.: Balıkesir ve Manisa, kısmen İzmir, Aydın illerinde yetiştirilir. Meyveleri koyu kahverengi kırmızımtırak çizgili, meyve uzunluğu 9-15 cm, meyve eti yumuşak ve meyve et rengi beyaz veya krem olan ve geç olgunlaşan bir varyetedir (Şekil 35.1).
2. Solanum melongena var izmir M.: Uzun silindirik meyvelidir. Meyve uzunluğu 17-20 cm, meyve çapı 6 cm ve meyve kabuk rengi koyu kahverengi olan bir varyetedir (Şekil 35.1).
3. Solanum melongena var falcatum M.: İç Anadolu’da yayılmış bir varyetedir. Denizli, Sivas, Amasya’da görülür. Meyveleri 34 cm uzunlukta ve 5 cm çapındadır. Şekli düz veya hafif eğri olabilir. Meyve kabuk rengi koyu kahverengi, meyve eti yumuşak ve rengi beyaz ve kremdir (Şekil 35.1).
4. Solanum melongena var romosissimum M.: Kayseri Yozgat’a görülmüştür. Benzerlerine Hindistan ve Kafkasya’da rastlanmıştır. Kısmen erkencidir. Meyveleri 12 cm uzunlukta ve 6 cm çapındadır. (Şekil 35.1).
5. Solanum melongena var insanum Nees.: Maraş ve Trabzon’da yetiştirildiği saptanmıştır. Meyveleri 15 cm uzunlukta ve 15 cm çapında olan yuvarlak meyveli bir varyetedir (Şekil 35.1).
Şekil 35.1. ZHUKOVSKY’nın tespit ettiği Anadolu varyeteleri 1. var. Falcatum, 2. var. İzmir, 3. var insanum, 4. var. Zhukovsky, 5. var. romosissimum
Patlıcanlar meyve şekillerine ve renklerine göre de sınıflandırılabilmektedir.
A. Meyve şekilleri
a) Yuvarlak meyveli patlıcanlar
b) Yuvarlak, hafif basık, üzeri dilimli meyveli patlıcanlar
c) Oval meyveli patlıcanlar
d) Orta uzunlukta, silindirik meyveli patlıcanlar
e) Uzun patlıcanlar
f) Armut şeklinde patlıcanlardır.
B. Meyvelerin renklerine göre
a) Beyaz renkli patlıcanlar
b) Açık mor ve üzeri kırçıllı veya çizgili patlıcanlar
c) Kırmızı renkli patlıcanlar
d) Koyu kahve renkli patlıcanlar
e) Siyaha yakın koyu mor renkli patlıcanlar
Patlıcanları yetişme devresi uzunluğuna göre, erkenci ve geççi çeşitler olarak ikiye ayırmak mümkündür. Özellikle uzak doğu ve Japon çeşitleri erkenci grubuna girer ve 3-4 aylık bir dönemde bitki başına 4-5 kg meyve verir. Buna karşın tropik çeşitler daha geççi bir özelliğe sahiptir (MEZSSİAEN, 1975). Patlıcanlar ayrıca normal sofralık ve sanayi çeşitleri diye de ikiye ayrılabilir. Beyaz meyveli tipler sanayiye daha uygun gelmektedir (MEZSSİAEN, 1975). Son zamanda yazarlar patlıcanları kendi ülkelerine getirildikleri bölgeleri ve ülkelerinde bunların gösterdiği gelişme durumlarını dikkate alarak da gruplandırılabilmektedir. Bu gruplama da tropik çeşitler, uzak doğu çeşitleri, Akdeniz havzası çeşitleri esasa alınmaktadır.
Tropikal iklim çeşitleri : Kalın fakat kısa bir gövde yapmaktadır. Boğum araları kısadır. Yaprakları geniş parçalı ve tüylüdür. Genellikle az sayıda fakat iri meyve vermektedir.
Uzak doğu çeşitleri : Orta boyludur. Gövde incedir, boğum araları uzundur. Yaprak yüzeyi çok geniş değildir. Büyük bir çoğunluğu çok antosiyanlı, mor renklidir. Hafif dikenlilik vardır. Meyveler genellikle orta irilikte veya küçük, renkleri açık oldukça yumuşaktır.
Akdeniz havzası çeşitleri : Kuvvetli habitüse sahiptir. Gövdeler kuvvetli ve boğum araları uzundur. Yaprakları büyük ve iyice açılmıştır. Çok az antosiyan içerir. Sıkı etli ve orta irilikte meyve verir.
Günümüzde dışarıda açıkta yetiştirilen ve örtü altında, özellikle serde yetiştirilen patlıcan çeşitleri ıslah edilmektedir. Bu bakımdan da patlıcanları sınıflandıranlara rastlanır. Patlıcanlar, serde yetiştirildiğinde kuvvetli vejetatif gelişme gösterir. Boğum araları çok uzar ve yaprak yüzeyi çok genişler. Akdeniz havzası çeşitleri bu belirtileri, uzak doğu çeşitlerinden daha fazla gösterir. Yüksek gece sıcaklığı (18-20°C) kuvvetli sulama, fazla azotlu gübreleme gibi bazı çevre faktörleri, bu kuvvetli vejetatif gelişmeyi (hipertrofi) daha fazla uyarır. Kuvvetli vejetatif gelişme meyve tutumunu azaltır ve erken çiçek dökümleriyle beraber meyve irileşmesinde anormalliklere yol açar.
Ülkemizde halen tarla tarımında üretimi yapılan en önemli, yerli diyebileceğimiz çeşitler Kemer, Halkapınar, Bostan, Halep karası, Göl, Arşin, Aydın ve Manisa Siyahı’dır.
Halkapınar daha çok Ege Bölgesinde tutunmuştur. Meyveleri 17-22 cm boyda, 4-5 cm kalınlıkta, meyve ucu sivri ve mor renkli lezzetli bir patlıcandır (Şekil 35.2)(BAYRAKTAR 1970).
Şekil 35.2. Yerli çeşitlerimizden 1. Kemer 2. Halkapınar 3. Bostan patlıcanları
Kemer patlıcanı, Marmara, Ege, Akdeniz ile diğer bölgelerde en çok üretilen ve üretildiği yere göre hafif morfolojik farklılıklar gösteren, 20-25 cm uzunluğunda, 4-6 cm çapında, ucu küt ve yuvarlak, parlak mor renkli, oldukça sıkı ve beyaz etli meyveleri olan bir çeşittir. (Şekil 35.2).
Bostan patlıcanı adı altında çok değişik formlar görülür. Genelde yuvarlak hafif basık ve uzun yuvarlak tipleri vardır (Şekil 35.2, 35.3). Meyveleri üstü düz olduğu gibi, hafif dilimli tiplerine de rastlanır. Meyvelerinin ortalama ağırlığı 250-500 g arasında oynar. Maksimum ağırlığı ise 1-2 kg kadar çıkabilir.
Şekil 35.3. Bostan patlıcanı a) uzun b) yuvarlak
Yerli patlıcana, son yıllarda ser koşullarında üretilmek üzere getirilmiş yabancı F1 çeşitleri katılmıştır. Bunların başında Black Beatity, Young, Violette (fong Purple) Prelane b F1 hibrid, baloroi F1 gelmektedir. Bu konuda gerek Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi ve gerekse Antalya Sebzecilik Araştırma Enstitüsünde oldukça ilginç çalışmalar yapılmıştır (Şekil 35.4).
Afrika’da patlıcana yakın akraba olan üç türün yetiştiriciliği yapılmaktadır.
Solanum anomalum Schum and Thon: Gövde ve yapraklar dikensizdir. Patlıcana benzer. Bitkiler daha küçüktür. Meyveleri oval şekilli ve Roma VFN domates çeşidinin meyvelerine benzer. Tadı acımtıraktır. Baharat olarak kullanılır.
Solanum macrocarpum L: Yaprakları tüysüzdür. Patlıcan yapraklarında daha uzundur. Meyvelere uzun veya oval şekilli olup 5-10 cm çapındadır. Renkleri mor veya sarımsı-beyazdır. Çanak yaprakları dikensizdir. Meyveleri normal patlıcan meyvelerine benzer. Yaprakları ıspanak gibi değerlendirilir.
Şekil 35.4. E.Ü.Ziraat Fakültesinde MACİT ve ESER’in (1982) yaptıkları İntrodüksiyon denemelerinde 14 adet patlıcan varyetesi tespit edilmiştir. 3. Halep, 9. E.Ü. F1, 11. E.Ü. F1 3, 12. E.Ü. F1 4, 13. Black Beauty, 14.Mamouth, 15. Radja, 16. Violetta, 17. Aubrina F1, 18. Lange violette, 19. Blauroi F1, 20. Ichiban, 21. Prelane B. F1, 22. 15x25 F1
Solanum integrifolium: Fildişi sahillerinde, dikensiz olan tiplerinin yetiştiriciliği yapılmaktadır. Kırmızı renkli, iri, basık yuvarlak meyveleri, Süpermarmande domates çeşidinin meyvelerine benzer. Ayrıca Japonya’da normal patlıcan yetiştiriciliğinde anaç olarak kullanılmaktadır. Japonya’daki tipleri dikenlidir.
Bu sayılan üç Solanum türünde meyveler normal patlıcan meyvelerine göre daha acıdır. Bunların dışında Amazon’da ve Fransız Guyana’sında Solanum sessiliflorum (veya Solanum topiro); Meksika ve Peru’da Solanum quitoense ve Solanum muricatum türleri yetiştirilmektedir. Solanum sessiliflorum dikensiz bitkilere sahiptir. Fakat meyveleri son derece tüylüdür. Monay Maker domates meyveleri iriliğindeki kırmızı meyveleri olgunluğa kadar tüyleri kaplıdır. Şekerli ve hafif asitli olan meyveler daha çok taze olarak yenilir. Solanum quitoense ve Solanum muricatum’un meyveleri de çok şekerlidir.
Patlıcan, solanaceae familyası içinde, solanum cinsinin tropik iklimlerinde ağaççık şeklinde gelişen birkaç senelik bir bitkisidir. Bu cins içinde Solanum melongena L., kesin şekilde belirlenmemiş, değişik yabani ve diğer kültür formları ile sık sık karıştırılan bir türüdür. Genelde patlıcan deyince akla ilk gelen bu türdür. Birçok yabani türlerle afinite gösterir (HAN 1979 a ve b). S. İncanum, S. Anomalyu, S. İntegrifolium, S. Sodomenum, S. Mavrovarpum gibi türlerle başarılı melezleme çalışmaları yapılabilir. (FAO 1979).
Harita 35.1. Patlıcanın yayılış yolları
Değişik ülkelerde kültürü yapılan Solanum melongena L.’nin MACCIONI’ye göre üç önemli varyetesi vardır (BAYRAKTAR 1970). Bunlar :
1. Solanum melongena var esculantum. Bu varyete içinde, meyveleri bakımından uzun mor renkli, yuvarlak mor renkli ve iri beyaz renkli; bitki habitüsü bakımından yuvarlak küçük taçlı, yuvarlak iri taçlı ve uzun taçlı bitki formları görülür.
2. Solanum melongena var insanum. Meyveleri oval, uç kısımları şişkin, koyu mor renkli, bitki habitüsü bodur çalı şeklinde, az verimli bir formdur.
3. Solanum melongena var ovigerum. Bu grupta beyaz ve kırmızı tipte meyveleri olan formlar görülür. Meyveler genellikle ufak yumurtaya ve kısmen domatese benzer.
Türkiye’de 1925-1926 yılları arasında seyahat yapan ve örnekler toplayan, daha sonra bunlar üzerinde inceleme yapan ZHUKOVSKY, Anadolu’da Solanum melongena L.’nin 5 varyetesini tespit etmiştir (GEZENBUS 1951).
1. Solanum melongena var. zhukovskyi M.: Balıkesir ve Manisa, kısmen İzmir, Aydın illerinde yetiştirilir. Meyveleri koyu kahverengi kırmızımtırak çizgili, meyve uzunluğu 9-15 cm, meyve eti yumuşak ve meyve et rengi beyaz veya krem olan ve geç olgunlaşan bir varyetedir (Şekil 35.1).
2. Solanum melongena var izmir M.: Uzun silindirik meyvelidir. Meyve uzunluğu 17-20 cm, meyve çapı 6 cm ve meyve kabuk rengi koyu kahverengi olan bir varyetedir (Şekil 35.1).
3. Solanum melongena var falcatum M.: İç Anadolu’da yayılmış bir varyetedir. Denizli, Sivas, Amasya’da görülür. Meyveleri 34 cm uzunlukta ve 5 cm çapındadır. Şekli düz veya hafif eğri olabilir. Meyve kabuk rengi koyu kahverengi, meyve eti yumuşak ve rengi beyaz ve kremdir (Şekil 35.1).
4. Solanum melongena var romosissimum M.: Kayseri Yozgat’a görülmüştür. Benzerlerine Hindistan ve Kafkasya’da rastlanmıştır. Kısmen erkencidir. Meyveleri 12 cm uzunlukta ve 6 cm çapındadır. (Şekil 35.1).
5. Solanum melongena var insanum Nees.: Maraş ve Trabzon’da yetiştirildiği saptanmıştır. Meyveleri 15 cm uzunlukta ve 15 cm çapında olan yuvarlak meyveli bir varyetedir (Şekil 35.1).
Şekil 35.1. ZHUKOVSKY’nın tespit ettiği Anadolu varyeteleri 1. var. Falcatum, 2. var. İzmir, 3. var insanum, 4. var. Zhukovsky, 5. var. romosissimum
Patlıcanlar meyve şekillerine ve renklerine göre de sınıflandırılabilmektedir.
A. Meyve şekilleri
a) Yuvarlak meyveli patlıcanlar
b) Yuvarlak, hafif basık, üzeri dilimli meyveli patlıcanlar
c) Oval meyveli patlıcanlar
d) Orta uzunlukta, silindirik meyveli patlıcanlar
e) Uzun patlıcanlar
f) Armut şeklinde patlıcanlardır.
B. Meyvelerin renklerine göre
a) Beyaz renkli patlıcanlar
b) Açık mor ve üzeri kırçıllı veya çizgili patlıcanlar
c) Kırmızı renkli patlıcanlar
d) Koyu kahve renkli patlıcanlar
e) Siyaha yakın koyu mor renkli patlıcanlar
Patlıcanları yetişme devresi uzunluğuna göre, erkenci ve geççi çeşitler olarak ikiye ayırmak mümkündür. Özellikle uzak doğu ve Japon çeşitleri erkenci grubuna girer ve 3-4 aylık bir dönemde bitki başına 4-5 kg meyve verir. Buna karşın tropik çeşitler daha geççi bir özelliğe sahiptir (MEZSSİAEN, 1975). Patlıcanlar ayrıca normal sofralık ve sanayi çeşitleri diye de ikiye ayrılabilir. Beyaz meyveli tipler sanayiye daha uygun gelmektedir (MEZSSİAEN, 1975). Son zamanda yazarlar patlıcanları kendi ülkelerine getirildikleri bölgeleri ve ülkelerinde bunların gösterdiği gelişme durumlarını dikkate alarak da gruplandırılabilmektedir. Bu gruplama da tropik çeşitler, uzak doğu çeşitleri, Akdeniz havzası çeşitleri esasa alınmaktadır.
Tropikal iklim çeşitleri : Kalın fakat kısa bir gövde yapmaktadır. Boğum araları kısadır. Yaprakları geniş parçalı ve tüylüdür. Genellikle az sayıda fakat iri meyve vermektedir.
Uzak doğu çeşitleri : Orta boyludur. Gövde incedir, boğum araları uzundur. Yaprak yüzeyi çok geniş değildir. Büyük bir çoğunluğu çok antosiyanlı, mor renklidir. Hafif dikenlilik vardır. Meyveler genellikle orta irilikte veya küçük, renkleri açık oldukça yumuşaktır.
Akdeniz havzası çeşitleri : Kuvvetli habitüse sahiptir. Gövdeler kuvvetli ve boğum araları uzundur. Yaprakları büyük ve iyice açılmıştır. Çok az antosiyan içerir. Sıkı etli ve orta irilikte meyve verir.
Günümüzde dışarıda açıkta yetiştirilen ve örtü altında, özellikle serde yetiştirilen patlıcan çeşitleri ıslah edilmektedir. Bu bakımdan da patlıcanları sınıflandıranlara rastlanır. Patlıcanlar, serde yetiştirildiğinde kuvvetli vejetatif gelişme gösterir. Boğum araları çok uzar ve yaprak yüzeyi çok genişler. Akdeniz havzası çeşitleri bu belirtileri, uzak doğu çeşitlerinden daha fazla gösterir. Yüksek gece sıcaklığı (18-20°C) kuvvetli sulama, fazla azotlu gübreleme gibi bazı çevre faktörleri, bu kuvvetli vejetatif gelişmeyi (hipertrofi) daha fazla uyarır. Kuvvetli vejetatif gelişme meyve tutumunu azaltır ve erken çiçek dökümleriyle beraber meyve irileşmesinde anormalliklere yol açar.
Ülkemizde halen tarla tarımında üretimi yapılan en önemli, yerli diyebileceğimiz çeşitler Kemer, Halkapınar, Bostan, Halep karası, Göl, Arşin, Aydın ve Manisa Siyahı’dır.
Halkapınar daha çok Ege Bölgesinde tutunmuştur. Meyveleri 17-22 cm boyda, 4-5 cm kalınlıkta, meyve ucu sivri ve mor renkli lezzetli bir patlıcandır (Şekil 35.2)(BAYRAKTAR 1970).
Şekil 35.2. Yerli çeşitlerimizden 1. Kemer 2. Halkapınar 3. Bostan patlıcanları
Kemer patlıcanı, Marmara, Ege, Akdeniz ile diğer bölgelerde en çok üretilen ve üretildiği yere göre hafif morfolojik farklılıklar gösteren, 20-25 cm uzunluğunda, 4-6 cm çapında, ucu küt ve yuvarlak, parlak mor renkli, oldukça sıkı ve beyaz etli meyveleri olan bir çeşittir. (Şekil 35.2).
Bostan patlıcanı adı altında çok değişik formlar görülür. Genelde yuvarlak hafif basık ve uzun yuvarlak tipleri vardır (Şekil 35.2, 35.3). Meyveleri üstü düz olduğu gibi, hafif dilimli tiplerine de rastlanır. Meyvelerinin ortalama ağırlığı 250-500 g arasında oynar. Maksimum ağırlığı ise 1-2 kg kadar çıkabilir.
Şekil 35.3. Bostan patlıcanı a) uzun b) yuvarlak
Yerli patlıcana, son yıllarda ser koşullarında üretilmek üzere getirilmiş yabancı F1 çeşitleri katılmıştır. Bunların başında Black Beatity, Young, Violette (fong Purple) Prelane b F1 hibrid, baloroi F1 gelmektedir. Bu konuda gerek Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi ve gerekse Antalya Sebzecilik Araştırma Enstitüsünde oldukça ilginç çalışmalar yapılmıştır (Şekil 35.4).
Afrika’da patlıcana yakın akraba olan üç türün yetiştiriciliği yapılmaktadır.
Solanum anomalum Schum and Thon: Gövde ve yapraklar dikensizdir. Patlıcana benzer. Bitkiler daha küçüktür. Meyveleri oval şekilli ve Roma VFN domates çeşidinin meyvelerine benzer. Tadı acımtıraktır. Baharat olarak kullanılır.
Solanum macrocarpum L: Yaprakları tüysüzdür. Patlıcan yapraklarında daha uzundur. Meyvelere uzun veya oval şekilli olup 5-10 cm çapındadır. Renkleri mor veya sarımsı-beyazdır. Çanak yaprakları dikensizdir. Meyveleri normal patlıcan meyvelerine benzer. Yaprakları ıspanak gibi değerlendirilir.
Şekil 35.4. E.Ü.Ziraat Fakültesinde MACİT ve ESER’in (1982) yaptıkları İntrodüksiyon denemelerinde 14 adet patlıcan varyetesi tespit edilmiştir. 3. Halep, 9. E.Ü. F1, 11. E.Ü. F1 3, 12. E.Ü. F1 4, 13. Black Beauty, 14.Mamouth, 15. Radja, 16. Violetta, 17. Aubrina F1, 18. Lange violette, 19. Blauroi F1, 20. Ichiban, 21. Prelane B. F1, 22. 15x25 F1
Solanum integrifolium: Fildişi sahillerinde, dikensiz olan tiplerinin yetiştiriciliği yapılmaktadır. Kırmızı renkli, iri, basık yuvarlak meyveleri, Süpermarmande domates çeşidinin meyvelerine benzer. Ayrıca Japonya’da normal patlıcan yetiştiriciliğinde anaç olarak kullanılmaktadır. Japonya’daki tipleri dikenlidir.
Bu sayılan üç Solanum türünde meyveler normal patlıcan meyvelerine göre daha acıdır. Bunların dışında Amazon’da ve Fransız Guyana’sında Solanum sessiliflorum (veya Solanum topiro); Meksika ve Peru’da Solanum quitoense ve Solanum muricatum türleri yetiştirilmektedir. Solanum sessiliflorum dikensiz bitkilere sahiptir. Fakat meyveleri son derece tüylüdür. Monay Maker domates meyveleri iriliğindeki kırmızı meyveleri olgunluğa kadar tüyleri kaplıdır. Şekerli ve hafif asitli olan meyveler daha çok taze olarak yenilir. Solanum quitoense ve Solanum muricatum’un meyveleri de çok şekerlidir.