Tweet
DOMATES Hasat, Standardizasyon, Piyasaya Arz, Muhafaza ve Nakliye
DOMATES 9.1. Hasat
Tarla koşullarında yetiştirilen yer domatesleri, sanayide salça olarak kullanılacaksa, tarlada domateslerin toplu halde birden kızarması, olgunlaşması arzu edilir. Hasat mümkünse 1 defada yapılır. Ender hallerde 2-3’üncü kez tekrarlanır. Bitkiler üzerinde, bulunduğumuz yerin vejetasyon devresi uzunluğuna bağlı kalarak bir miktar yeşil domates kalabilir. Bu domatesler toplanıp çevrede turşu yapan firmalara veya fabrikalara verilerek değerlendirilir veya pazarda perakende satışa arz edilir.
Serde ve bahçede üretilen yer ve sırık domatesler, daha çok taze tüketim için kullanılır. Bu yüzden hasat birkaç kez tekrarlanır. Burada amaç, pazar isteğine uyan domatesleri en kaliteli olduğu anda hasat etmektir. Yakın pazarlar için tam olgunluk aranır. Buna karşın kısmen uzak pazarlara pembe olgunlukta ve çok uzak pazarlara yeşil-pembe olgunlukta domates hasadı yapılır.
Tarlada yetiştirilen domateslerde tohum ekiminden hasada kadar 80-100 gün, fide dikiminden hasada kadar 60-80 gün, serde fide dikimi ile hasada kadar ortalama 49-70 günlük bir zaman vardır. Ekim ve Kasım aylarındaki sonbahar dikiminde 63-70; Ocak ve Şubat aylarındaki ilkbahar dikiminde 50-60 gün hesaplanır. Hasat başladıktan sonra, ilk haftalarda, haftada 1-2 kez; ürün arttığı haftalarda, haftada 2-4 kez toplama yapılır. Hasat sayısının arttırılması, ürünün kalitesini ve pazar değerini yükseltir, fakat işçilik maliyetini arttırır. Bizde;
Normal şartlarda serde (ısıtmasız) Normal şartlarda tarlada
_______________________________ _________________________
(3 ay) Sonbahar ekiminde 10-12 kg/m² Salça üretiminde 8-15 kg/²m
(4 ay) İlkbahar ekiminde 10-15 kg/m Sofralık üretimde 10-20 kg/m²
verim alınabilir. Köylü şartlarında verim, m²’de 8-10 kg’dır. Son yıllarda da dış ülkeler de serde m²’ye verim 20-40 kg kadar çıkartılmıştır. Ürün artışı topraksız yetiştirme ile sağlanmaktadır. Tarlada ise miktar 15-20 kg/m²’dir. Hasat edilen meyveler, büyük işletmelerde veya paketleme evlerinde çeşitli makineler yardımı ile standartlaştırılır ve çeşitli kaplara konur (Bakınız Genel Sebzecilik-Paketleme Evleri). Makine ile tasnifte % 10-30 kadar kayıp söz konusudur. Fakat tasnif için verilecek işçi ücretini bu kayıp karşılar. Bizde işletmeler küçük olduğundan hasat sonrası tasnif ve ambalaj aynı anda işçi gücü ile yapılır. Son yıllarda meyve tasnifi yapılan paketleme evlerinde domateslerinde sınıflama ve boylaması yapılıp, ambalajlanıp piyasaya sürüldüğü de görülmektedir. Toplamada biraz yeşil-pembe renkte meyve de kopartılabilir. Esas kiremit rengi (pembe) meyveler kopartılmalıdır. Fazla olum gösteren kırımızı renkli meyvelerin yola dayanımı azdır ve ancak çok yakın pazar için satışa yollanır. Yeşil ve turuncu meyvelerin normal kırmızı rengini alması, hasat sonrası sıcaklığına bağlıdır. 10°C’nin altında renk teşekkülü meydana gelmez, 20°C’nin üstünde çabuk ve bozuk bir renk teşekkül eder. Böylece hasat sonrası 12-20°C sıcaklık en idealdir. Hasat edilen yeşilimsi turuncu renkte meyveler 12°C’de 20 günde, 15°C’de 14 günde, 19°C’de 10 güne esas olgunluğunu ve rengini alır. Saklama sırasında nem % 85-90 civarında olmalıdır.
DOMATES 9.2. Standardizasyon
Domatesler, Amerika ve Avrupa ülkelerinin çoğunda olduğu gibi ülkemizde de üç ticari sınıf içinde incelemektedir. Bu sınıflar Extra, I. sınıf ve II. sınıftır. Her üç sınıf için de istenen genel ve minimum koşullar şöyledir. Domates meyveleri bütün, sağlanan, temiz ve sağlıklı olmalı, kimyasal madde artıkları, anormal dış nem, yabancı koku ve tat bulunmamalıdır. Bu minimum koşullardan sonra her bir sınıf için saptanan özellikler ise aşağıda belirtilmiştir.
Extra sınıf. Bu sınıfa en üstün nitelikli domatesler girer. Bunlar şekil, renk bakımından çeşidin tipik özelliklerinin göstermeli ve sert etli olmalıdır. Hiçbir kusuru olmamalı, sap tarafında yeşil sertlik bulunmamalıdır. Ekstra sınıfa giren domatesler yuvarlak veya dilimli olabilir. Dilimli domateslerde dilim çizgileri, sapla iğne noktası arasındaki mesafenin üçte birinden daha fazla olmamalıdır. Ekstra sınıfına giren domateslerde boylara ayırma zorunluluğu vardır. Boylama meyvenin en geniş çapına ve Cetvel 36.5’de gösterilen ölçülere göre yapılır.
I. sınıf. Bu sınıfa iyi kalitede olan domatesler girer. Bunlar yeteri kadar sert olmalı, önemli hiçbir kusuru bulunmamalı ve çeşidin tipik özelliklerini göstermelidir. Bu domateslerde hafif zedeler bulunabilirse de, kapanmış veya açık çatlaklar ve gözle görülen yeşil sertlik bulunmamalıdır. Bu sınıfta da domatesler yuvarlak veya dilimli olabilir.
II. sınıf. Bu sınıfa daha üst sınıflara giremeyen fakat genel ve minimum koşullara uyan domatesler girer. Bu sınıftaki domatesler şekilce düzgün olamayabilir. Etleri yeteri kadar sert olmalı, açık yarıkları olmamalıdır ve 3 cm’den daha uzun olmayan kapanmış yarıklar bulunabilir.
Cetvel 36.5. Domates meyvelerinin boylamasında meyve çapı
Meyve çapı en düşük/ Meyve çapı en büyük
35 mm dahil/ 40 mm hariç
40 mm dahil/ 47 mm hariç
47 mm dahil/ 57 mm hariç
57 mm dahil/ 67 mm hariç
67 mm dahil/ 77 mm hariç
77 mm dahil/ 87 mm hariç
Boylara ayırmada, I. ve II. sınıf domateslerde en küçük çap 35 mm’den aşağı olmamalıdır. Fransız standartlarına göre ise ekstra, birinci ve ikinci sınıf domateslerde minimum çap uzun domatesler için 30 mm, yuvarlak ve köşeli domatesler için ise 35 mm ile sınırlandırılmıştır. Görüldüğü gibi Fransız standartlarında meyve şekli yönünden yuvarlak, köşeli ve uzun olmak üzere üç kategori vardır. Yine aynı standartlarda kalite sınıfları da Ekstra, I. Sınıf, II. Sınıf ve III. Sınıf olmak üzere dört ticari sınıf kabul edilmektedir.
DOMATES 9.3. Piyasaya Arz
Piyasaya arzda sofralık domatesler önem kazanır. Domatesler çeşitli ambalaj kapları içinde piyasaya arz edilir. Ambalajlar, taşınma süresinde domatesleri iyi bir durumda tutacak nitelikte tahta, mukavva veya başka materyalden hazırlanmış kasa, kutu, tabla, sandık ile tahta yontuktan yapılmış konik sepetlerdir.
Ambalajların yapımında kullanılan her çeşit malzeme ile ambalajların içerisine konacak oluklu mukavva, delikli kağıt ve benzeri materyal yeni, temiz ve insan sağlığına zararsız olmalıdır.
Ekstra ve I. sınıfa giren domatesler, ambalajlar içerisine kat kat ve diyagonal şekilde istif edilir. İstif sırasında ambalajların alt, üst ve yanlarında oluklu karton kullanılması meyvelerin daha iyi korunmasını sağlar. Ayrıca katlar arasında delikli kağıt serilebilir.
Domates ambalajlarının üzerinde, firmanın adı, adresi veya markası, türü (domates), çeşidi, kalite sınıfı, boyu en büyük ve en küçük çap, “Türk Malı” ibaresi (gerekirse üretim bölgesi, parti numarası ve kontrol işareti) bulunur. Domatesler ve bunların içinde bulundukları ambalajlar işleme yerlerinde, depolarda ve taşıtlarda fena koku yayan veya bunları kirletecek maddelerle bir arada bulunmamalıdır. İçerisinde domates bulunan ambalajlar yağış ve güneş altında ve donma tehlikesi olan açık yerlerde bırakılmamalıdır. Ambalaj kaplarının boyutları hakkında bir fikir vermek üzere Hollanda standartlarına uygun bir domates ambalaj kabının şekli ve boyutları aşağıda verilmiştir (Şekil 36.8).
Şekil 36.8. Domates ambalaj kabı
DOMATES 9.4. Muhafaza
Domatesler erken toplandıklarından, normal şartlarda kalmaları halinde bile 15-20 gün kendiliğinden muhafaza edilebilirler. Bu süre zarfında olgunlaşma devam eder. Olgunlaşma süresi hasattan sonra 5-7 gündür ve 10-15°C gibi biraz düşük sıcaklıkta bu süre daha da uzatılabilir. Adi şartlarda ağırlık kaybı % 5-10, bozulma kaybı % 3-5 arasındadır. Domatesler 1-2°C sıcaklıkta ve % 90 nemde muhafaza edildiklerinde 30-60 gün arasında depolanabilir. Depo sıcaklığı, 0,7°C’nin altına düşerse donma belirtileri görülür. Depolama sonucu domateslerde % 2-5 bir ağırlık kaybı söz konusudur.
DOMATES 9.5. Nakliye
Domatesler ambalaj kapları içinde yakın pazarlara, açık kasalı kamyonlarla sevk edilir ve 3-4 günlük bu nakliye sırasında bozulma meydana gelmez. Ancak ağırlık kaybı özellikle sıcak günlerde artar % 3 ve hatta % 5-10 kadar çıkar. Nakliyenin açık kasalı kamyonlarda yapılması 4-5 günü geçmemelidir. Donlu soğuk günlerde nakliyenin kapalı ısıtma sistemli, çok sıcak ve kuru yaz günlerinde soğutmalı kamyonlarla yapılması gerekir. Nakliye sırasında sıcaklığın 6-8°C ve nemin % 70-80 arasında olması gerekir. Bu esnada meydana gelen ağırlık kaybı % 2-4 arasında oynar. Gemi veya vagonlarla yapılacak nakliyede sıcaklık 4-6°C nem % 70-80 ve kayıp % 3-5’tir. Domateslerin nakliyesinde 100 kg domates için 0,80³’lük bir hacim hesaplanmalıdır.
DOMATES 9.1. Hasat
Tarla koşullarında yetiştirilen yer domatesleri, sanayide salça olarak kullanılacaksa, tarlada domateslerin toplu halde birden kızarması, olgunlaşması arzu edilir. Hasat mümkünse 1 defada yapılır. Ender hallerde 2-3’üncü kez tekrarlanır. Bitkiler üzerinde, bulunduğumuz yerin vejetasyon devresi uzunluğuna bağlı kalarak bir miktar yeşil domates kalabilir. Bu domatesler toplanıp çevrede turşu yapan firmalara veya fabrikalara verilerek değerlendirilir veya pazarda perakende satışa arz edilir.
Serde ve bahçede üretilen yer ve sırık domatesler, daha çok taze tüketim için kullanılır. Bu yüzden hasat birkaç kez tekrarlanır. Burada amaç, pazar isteğine uyan domatesleri en kaliteli olduğu anda hasat etmektir. Yakın pazarlar için tam olgunluk aranır. Buna karşın kısmen uzak pazarlara pembe olgunlukta ve çok uzak pazarlara yeşil-pembe olgunlukta domates hasadı yapılır.
Tarlada yetiştirilen domateslerde tohum ekiminden hasada kadar 80-100 gün, fide dikiminden hasada kadar 60-80 gün, serde fide dikimi ile hasada kadar ortalama 49-70 günlük bir zaman vardır. Ekim ve Kasım aylarındaki sonbahar dikiminde 63-70; Ocak ve Şubat aylarındaki ilkbahar dikiminde 50-60 gün hesaplanır. Hasat başladıktan sonra, ilk haftalarda, haftada 1-2 kez; ürün arttığı haftalarda, haftada 2-4 kez toplama yapılır. Hasat sayısının arttırılması, ürünün kalitesini ve pazar değerini yükseltir, fakat işçilik maliyetini arttırır. Bizde;
Normal şartlarda serde (ısıtmasız) Normal şartlarda tarlada
_______________________________ _________________________
(3 ay) Sonbahar ekiminde 10-12 kg/m² Salça üretiminde 8-15 kg/²m
(4 ay) İlkbahar ekiminde 10-15 kg/m Sofralık üretimde 10-20 kg/m²
verim alınabilir. Köylü şartlarında verim, m²’de 8-10 kg’dır. Son yıllarda da dış ülkeler de serde m²’ye verim 20-40 kg kadar çıkartılmıştır. Ürün artışı topraksız yetiştirme ile sağlanmaktadır. Tarlada ise miktar 15-20 kg/m²’dir. Hasat edilen meyveler, büyük işletmelerde veya paketleme evlerinde çeşitli makineler yardımı ile standartlaştırılır ve çeşitli kaplara konur (Bakınız Genel Sebzecilik-Paketleme Evleri). Makine ile tasnifte % 10-30 kadar kayıp söz konusudur. Fakat tasnif için verilecek işçi ücretini bu kayıp karşılar. Bizde işletmeler küçük olduğundan hasat sonrası tasnif ve ambalaj aynı anda işçi gücü ile yapılır. Son yıllarda meyve tasnifi yapılan paketleme evlerinde domateslerinde sınıflama ve boylaması yapılıp, ambalajlanıp piyasaya sürüldüğü de görülmektedir. Toplamada biraz yeşil-pembe renkte meyve de kopartılabilir. Esas kiremit rengi (pembe) meyveler kopartılmalıdır. Fazla olum gösteren kırımızı renkli meyvelerin yola dayanımı azdır ve ancak çok yakın pazar için satışa yollanır. Yeşil ve turuncu meyvelerin normal kırmızı rengini alması, hasat sonrası sıcaklığına bağlıdır. 10°C’nin altında renk teşekkülü meydana gelmez, 20°C’nin üstünde çabuk ve bozuk bir renk teşekkül eder. Böylece hasat sonrası 12-20°C sıcaklık en idealdir. Hasat edilen yeşilimsi turuncu renkte meyveler 12°C’de 20 günde, 15°C’de 14 günde, 19°C’de 10 güne esas olgunluğunu ve rengini alır. Saklama sırasında nem % 85-90 civarında olmalıdır.
DOMATES 9.2. Standardizasyon
Domatesler, Amerika ve Avrupa ülkelerinin çoğunda olduğu gibi ülkemizde de üç ticari sınıf içinde incelemektedir. Bu sınıflar Extra, I. sınıf ve II. sınıftır. Her üç sınıf için de istenen genel ve minimum koşullar şöyledir. Domates meyveleri bütün, sağlanan, temiz ve sağlıklı olmalı, kimyasal madde artıkları, anormal dış nem, yabancı koku ve tat bulunmamalıdır. Bu minimum koşullardan sonra her bir sınıf için saptanan özellikler ise aşağıda belirtilmiştir.
Extra sınıf. Bu sınıfa en üstün nitelikli domatesler girer. Bunlar şekil, renk bakımından çeşidin tipik özelliklerinin göstermeli ve sert etli olmalıdır. Hiçbir kusuru olmamalı, sap tarafında yeşil sertlik bulunmamalıdır. Ekstra sınıfa giren domatesler yuvarlak veya dilimli olabilir. Dilimli domateslerde dilim çizgileri, sapla iğne noktası arasındaki mesafenin üçte birinden daha fazla olmamalıdır. Ekstra sınıfına giren domateslerde boylara ayırma zorunluluğu vardır. Boylama meyvenin en geniş çapına ve Cetvel 36.5’de gösterilen ölçülere göre yapılır.
I. sınıf. Bu sınıfa iyi kalitede olan domatesler girer. Bunlar yeteri kadar sert olmalı, önemli hiçbir kusuru bulunmamalı ve çeşidin tipik özelliklerini göstermelidir. Bu domateslerde hafif zedeler bulunabilirse de, kapanmış veya açık çatlaklar ve gözle görülen yeşil sertlik bulunmamalıdır. Bu sınıfta da domatesler yuvarlak veya dilimli olabilir.
II. sınıf. Bu sınıfa daha üst sınıflara giremeyen fakat genel ve minimum koşullara uyan domatesler girer. Bu sınıftaki domatesler şekilce düzgün olamayabilir. Etleri yeteri kadar sert olmalı, açık yarıkları olmamalıdır ve 3 cm’den daha uzun olmayan kapanmış yarıklar bulunabilir.
Cetvel 36.5. Domates meyvelerinin boylamasında meyve çapı
Meyve çapı en düşük/ Meyve çapı en büyük
35 mm dahil/ 40 mm hariç
40 mm dahil/ 47 mm hariç
47 mm dahil/ 57 mm hariç
57 mm dahil/ 67 mm hariç
67 mm dahil/ 77 mm hariç
77 mm dahil/ 87 mm hariç
Boylara ayırmada, I. ve II. sınıf domateslerde en küçük çap 35 mm’den aşağı olmamalıdır. Fransız standartlarına göre ise ekstra, birinci ve ikinci sınıf domateslerde minimum çap uzun domatesler için 30 mm, yuvarlak ve köşeli domatesler için ise 35 mm ile sınırlandırılmıştır. Görüldüğü gibi Fransız standartlarında meyve şekli yönünden yuvarlak, köşeli ve uzun olmak üzere üç kategori vardır. Yine aynı standartlarda kalite sınıfları da Ekstra, I. Sınıf, II. Sınıf ve III. Sınıf olmak üzere dört ticari sınıf kabul edilmektedir.
DOMATES 9.3. Piyasaya Arz
Piyasaya arzda sofralık domatesler önem kazanır. Domatesler çeşitli ambalaj kapları içinde piyasaya arz edilir. Ambalajlar, taşınma süresinde domatesleri iyi bir durumda tutacak nitelikte tahta, mukavva veya başka materyalden hazırlanmış kasa, kutu, tabla, sandık ile tahta yontuktan yapılmış konik sepetlerdir.
Ambalajların yapımında kullanılan her çeşit malzeme ile ambalajların içerisine konacak oluklu mukavva, delikli kağıt ve benzeri materyal yeni, temiz ve insan sağlığına zararsız olmalıdır.
Ekstra ve I. sınıfa giren domatesler, ambalajlar içerisine kat kat ve diyagonal şekilde istif edilir. İstif sırasında ambalajların alt, üst ve yanlarında oluklu karton kullanılması meyvelerin daha iyi korunmasını sağlar. Ayrıca katlar arasında delikli kağıt serilebilir.
Domates ambalajlarının üzerinde, firmanın adı, adresi veya markası, türü (domates), çeşidi, kalite sınıfı, boyu en büyük ve en küçük çap, “Türk Malı” ibaresi (gerekirse üretim bölgesi, parti numarası ve kontrol işareti) bulunur. Domatesler ve bunların içinde bulundukları ambalajlar işleme yerlerinde, depolarda ve taşıtlarda fena koku yayan veya bunları kirletecek maddelerle bir arada bulunmamalıdır. İçerisinde domates bulunan ambalajlar yağış ve güneş altında ve donma tehlikesi olan açık yerlerde bırakılmamalıdır. Ambalaj kaplarının boyutları hakkında bir fikir vermek üzere Hollanda standartlarına uygun bir domates ambalaj kabının şekli ve boyutları aşağıda verilmiştir (Şekil 36.8).
Şekil 36.8. Domates ambalaj kabı
DOMATES 9.4. Muhafaza
Domatesler erken toplandıklarından, normal şartlarda kalmaları halinde bile 15-20 gün kendiliğinden muhafaza edilebilirler. Bu süre zarfında olgunlaşma devam eder. Olgunlaşma süresi hasattan sonra 5-7 gündür ve 10-15°C gibi biraz düşük sıcaklıkta bu süre daha da uzatılabilir. Adi şartlarda ağırlık kaybı % 5-10, bozulma kaybı % 3-5 arasındadır. Domatesler 1-2°C sıcaklıkta ve % 90 nemde muhafaza edildiklerinde 30-60 gün arasında depolanabilir. Depo sıcaklığı, 0,7°C’nin altına düşerse donma belirtileri görülür. Depolama sonucu domateslerde % 2-5 bir ağırlık kaybı söz konusudur.
DOMATES 9.5. Nakliye
Domatesler ambalaj kapları içinde yakın pazarlara, açık kasalı kamyonlarla sevk edilir ve 3-4 günlük bu nakliye sırasında bozulma meydana gelmez. Ancak ağırlık kaybı özellikle sıcak günlerde artar % 3 ve hatta % 5-10 kadar çıkar. Nakliyenin açık kasalı kamyonlarda yapılması 4-5 günü geçmemelidir. Donlu soğuk günlerde nakliyenin kapalı ısıtma sistemli, çok sıcak ve kuru yaz günlerinde soğutmalı kamyonlarla yapılması gerekir. Nakliye sırasında sıcaklığın 6-8°C ve nemin % 70-80 arasında olması gerekir. Bu esnada meydana gelen ağırlık kaybı % 2-4 arasında oynar. Gemi veya vagonlarla yapılacak nakliyede sıcaklık 4-6°C nem % 70-80 ve kayıp % 3-5’tir. Domateslerin nakliyesinde 100 kg domates için 0,80³’lük bir hacim hesaplanmalıdır.