Tweet
BEZELYE
Latincesi : Pisum sativum L.
Almancası : Erbse
İngilizcesi : Peas
Fransızcası : Poisa eppsser
İtalyancası : Pisello
Rusçası : Goroch
BEZELYE 1. Anavatanı ve Tarihçesi
Bezelyenin anavatanı Asya, Afrika ve Avrupa’nın belli bölgelerini içine almaktadır. Bu konuda yazarlar arasında bazen birbirine yakın, bazen değişik fikirler ileri sürülmüştür. GOVROV (1937), Doğu Akdeniz, İran, Kafkasya, Afganistan ve Tibet’i birinci derecede, Güneybatı Arabistan ve Etiyopya’dan Kuzey Afrika’ya kadar uzanan bölgeyi ikinci derecede, DILLINGEN (1956) Ege Bölgesi ve Ön Asya’yı, SCHWANITZ (1967) Ön Asya, Akdeniz ve Etiyopya’yı, HÖSSLİN, STEIB ve MAPPES (1984) Akdeniz kıyıları, Güneybatı Asya’yı anavatan içine almaktadır. Anadolu’da tahıl üretilen tarlalarda yabancı ot olarak Pisium elatius’un bazı formlarını görmek mümkündür. Bu formun Pisim sativum’a yakın benzerliği dikkat çekicidir. Bu arada Pisum elatius gibi Pisum humile de sitogenetik yönden kültür formunun bir progenitörü olacağı var sayılmaktadır (HERTZCH 1959, SCHWANITZ 1967 ve ZOHARY 1973). Pisum cinsinin beş yabani formu olarak GOVAROV (1937), F. Abyssiuicum, P. Formsun, P. Fulyum, P. Syriscum (Syn P. Humik) ve P. Alatius’u göstermekte ve primitif kültür formu olarak da F. Abyssiciccium’u vermekte, bunun yetiştirildiğine dikkat çekmektedir. Diğer taraftan bazı yazarlar, birçok yem bezelyesini benzerliğiyle, kültür bezelyesinin yakın bir akrabası ve genitörü gibi görür. DILLINGEN (1959) Pisum elatius’tan mutasyon yolu ile Pisum arvense ve Pisum arvense’den de Pisum sativum’un ortaya çıktığını yazmaktadır. Bununla beraber kültür bezelyesinin nerden ve nasıl ortaya çıktığını bugün için tespit edilmiş değildir. En eski kazılar M.Ö. 6750 yılına ait olup, Irak’ta yapılmış ve Jermo’da ilk bezelye örneklerine rastlanmıştır. Bunu takiben yurdumuzun Çatalhöyük kazılarında M.Ö. 5850-5600 yıllarına ait bezelye örnekleri ortaya çıkarılmıştır. Yine M.Ö. 2500 yılına ait olduğu sanılan ve Ukrayna’da bulunan bezelye numuneleri mevcuttur (VINKOUR, 1960, ZOHARY ve HOPFMANN 1973, ŞEHİRALİ 1988). Eski Yunan, Roma ve Mısırlılar zamanında bezelyenin bilindiği bir gerçektir. Mısır eserlerinde bezelye, fasulye mercimek ve burçak birbirinden ayırt edilmeden anılmaktadır (BAYRAKTAR, 1970). Bezelyenin, Anadolu’dan Balkanlar yoluyla veya Asya’dan Karadeniz ve Kırım yolu ile Avrupa’ya geçtiği ve bunun M.Ö. 5000 yılına rastladığı açıklanmaktadır (HEHN 1950, WILLERDING 1969, BAYRAKTAR 1970). THOMPSON (1949) ve DILLINGEN’e (1956) göre ilk ve özellikle ortaçağda gerek Orta Avrupa’da ve gerekse Kuzey Avrupa’da bezelye yetiştirilmiştir. Bezelye Avrupa’dan Amerika’ya 1536 yıllarında geçmiş ve yetiştirilmeye başlamıştır (MAC GILLIYRAY, 1953).
Latincesi : Pisum sativum L.
Almancası : Erbse
İngilizcesi : Peas
Fransızcası : Poisa eppsser
İtalyancası : Pisello
Rusçası : Goroch
BEZELYE 1. Anavatanı ve Tarihçesi
Bezelyenin anavatanı Asya, Afrika ve Avrupa’nın belli bölgelerini içine almaktadır. Bu konuda yazarlar arasında bazen birbirine yakın, bazen değişik fikirler ileri sürülmüştür. GOVROV (1937), Doğu Akdeniz, İran, Kafkasya, Afganistan ve Tibet’i birinci derecede, Güneybatı Arabistan ve Etiyopya’dan Kuzey Afrika’ya kadar uzanan bölgeyi ikinci derecede, DILLINGEN (1956) Ege Bölgesi ve Ön Asya’yı, SCHWANITZ (1967) Ön Asya, Akdeniz ve Etiyopya’yı, HÖSSLİN, STEIB ve MAPPES (1984) Akdeniz kıyıları, Güneybatı Asya’yı anavatan içine almaktadır. Anadolu’da tahıl üretilen tarlalarda yabancı ot olarak Pisium elatius’un bazı formlarını görmek mümkündür. Bu formun Pisim sativum’a yakın benzerliği dikkat çekicidir. Bu arada Pisum elatius gibi Pisum humile de sitogenetik yönden kültür formunun bir progenitörü olacağı var sayılmaktadır (HERTZCH 1959, SCHWANITZ 1967 ve ZOHARY 1973). Pisum cinsinin beş yabani formu olarak GOVAROV (1937), F. Abyssiuicum, P. Formsun, P. Fulyum, P. Syriscum (Syn P. Humik) ve P. Alatius’u göstermekte ve primitif kültür formu olarak da F. Abyssiciccium’u vermekte, bunun yetiştirildiğine dikkat çekmektedir. Diğer taraftan bazı yazarlar, birçok yem bezelyesini benzerliğiyle, kültür bezelyesinin yakın bir akrabası ve genitörü gibi görür. DILLINGEN (1959) Pisum elatius’tan mutasyon yolu ile Pisum arvense ve Pisum arvense’den de Pisum sativum’un ortaya çıktığını yazmaktadır. Bununla beraber kültür bezelyesinin nerden ve nasıl ortaya çıktığını bugün için tespit edilmiş değildir. En eski kazılar M.Ö. 6750 yılına ait olup, Irak’ta yapılmış ve Jermo’da ilk bezelye örneklerine rastlanmıştır. Bunu takiben yurdumuzun Çatalhöyük kazılarında M.Ö. 5850-5600 yıllarına ait bezelye örnekleri ortaya çıkarılmıştır. Yine M.Ö. 2500 yılına ait olduğu sanılan ve Ukrayna’da bulunan bezelye numuneleri mevcuttur (VINKOUR, 1960, ZOHARY ve HOPFMANN 1973, ŞEHİRALİ 1988). Eski Yunan, Roma ve Mısırlılar zamanında bezelyenin bilindiği bir gerçektir. Mısır eserlerinde bezelye, fasulye mercimek ve burçak birbirinden ayırt edilmeden anılmaktadır (BAYRAKTAR, 1970). Bezelyenin, Anadolu’dan Balkanlar yoluyla veya Asya’dan Karadeniz ve Kırım yolu ile Avrupa’ya geçtiği ve bunun M.Ö. 5000 yılına rastladığı açıklanmaktadır (HEHN 1950, WILLERDING 1969, BAYRAKTAR 1970). THOMPSON (1949) ve DILLINGEN’e (1956) göre ilk ve özellikle ortaçağda gerek Orta Avrupa’da ve gerekse Kuzey Avrupa’da bezelye yetiştirilmiştir. Bezelye Avrupa’dan Amerika’ya 1536 yıllarında geçmiş ve yetiştirilmeye başlamıştır (MAC GILLIYRAY, 1953).