Tweet
BEZELYE Botanik Özellikler
BEZELYE 3.1. Bitki Oluşumu
Bezelyelerin bitki oluşumu, fasulyenin bitki oluşumu ile aynı özellikler gösterir. Tohumun çimlenmesiyle beraber büyüme devam eder. Bitkinin toprak üstü aksamı yayvan veya dik olarak büyür, dallanır ve çiçek açar. Bir müddet sonra baklalar içinde tohumlar meydana gelir. Mevsim sonunda soğukların etkisi ile bitkinin büyümesi durur. Bu sırada bazı çeşitlerde baklalar çatlar ve tohumlar etrafa saçılır. Bazılarında baklalar çatlamaz. Ancak bitki öldüğü an yere yığılma meydana gelir. Bu sırada baklalar toprakla temas eder ve yağış sularıyla ıslanıp çürüyerek tohumlar etrafa saçılır. Toprağa düşen tohumlar kışı geçirip, ertesi yıl sürerek yeni bitkileri meydana getirir.
BEZELYE 3.2. Kök
Bezelye kökleri narin ve ana kök ile yan dallardan oluşur. Ana kökün başlangıç gelişmesi hızlı olur. Daha sonra meydana gelen 5-10 arasında yan kökün büyümesi başlar. Bu sırada ana kökün gelişmesi yavaşlar. Yan kökler zamanla ana kökü geçebilecek büyüklüğe ulaşır. Köklerin yayılmasına bakıldığında bezelyeler orta derin köklü sebzelerden sayılır. Köklerin % 50-60’ı toprağın 0-30 cm, % 20-30’u 40-60 cm derinliğinde bulunur. Geri kalan kökler bazen 100-150 cm derinliğine inebilir. Köklerin yana yayılması 50-60 cm’lik bir alan içindedir. Bezelyelerde kök gelişmesi çiçeklenme dönemine kadar üst seviyededir. Baklaların oluşmasıyla kök gelişmesi durur (DILLINGEN, 1956 ve KLAPP, 1967). Bezelye dekara 80-90 kg kök kalıntıları bırakır (DILLINGEN, 1956). Bezelye köklerine Rhizobium bakterisi aşılanacak olursa, bunlarda nodoziteler meydana gelir. Bu nodoziteler uzun ve yassı görünümdedir. Nodozitede bulunan bakteriler, bitkinin % 70-90 varan azot ihtiyacını karşılar ve bu sayede köklerin toprağa bıraktığı azot miktarı dekara 15 kg kadardır (ERDMANN, 1959 ve KLAPP, 1967).
BEZELYE 3.3. Gövde ve Yaprak
Bezelye gövdesi, belirgin sayılacak boğum ve boğum aralarından meydana gelir. Boğum araları dip kısımda kısa ve kalın, bitki ucuna doğru boyları uzar ve incelir. Gövde kesiti yuvarlaktır. Ancak bazı çeşitlerde gövde kesiti dörtgen ve beşgen olacak şekilde köşelidir. Gövdenin içi boştur. Bitkiler boylanma durumuna göre kısımlara ayrılır. Kısa bodur olan tiplerde boylanma 50-60 cm, orta boylularda 70-100-120 cm, uzun boylularda 120 cm’den büyük olup 200-220 cm çıkar. Uzun ve orta boy alan tiplerin bitkileri sırığa alınmalıdır. Çünkü bunlarda gövde kendiliğinden dik duramaz, yere yatar. Bodur tiplerde bu durum görülmez. Gövde rengi açık sarı yeşil, yeşil ve koyu yeşil renklidir. Bazı çeşitlerde yer yer antosiyan oluşumu meydana gelir ve gövde de morluklar göze çarpar.
Gövdede dallanma değişkendir, kardeşlenme toprak altı ilk iki boğumdan meydana gelir. Bezelyenin çimlenmesiyle meydana gelen kotiledon yapraklar diğer sebzelerden biraz farklı durum gösterir. Yapraklar üç parçalıdır. Ortada bulunan sivri kısım asıl yaprağı, yanlarda bulunan parçalar kulakçıkları meydana getirir. Bezelyenin yaprakları birleşik yapraktır. Bir sap üzerinde (Petiok) yapraklar 3-4 sıra karşılıklı çiftler halinde yer alır. Sapın ucu bir sülük görünümündedir. Bazen tek ve yalın, bazen dallanır ve çatallanır. Sülüğün dallanması 2-7 adet arasındadır. Bezelye yaprakları ters yumurta konumludur. Fakat şekil uzun elipse kadar değişebilir. Yaprak kenarları düz olabildiği gibi dişli, derin dişlidir. Uzunlukları 4-6 cm genişliği 2-5 cm arasındadır. Yaprak rengi koyu yeşilden başlayıp, sarı yeşil, gri yeşil ve mavi yeşile kadar ton değişimi gösterir (DILLINGEN 1956, SNEDDON ve SOQUIBBS 1958, BAYRAKTAR 1970, ŞEHİRALİ 1988). Yaprak sapının ana sap ile birleştiği yerde iki adet kulakçık bulunur. Kulakçıkların şekli çeşitlere göre farklılaşır. Büyük veya küçüğe kadar değişen boyutlarda, yarım kalp, oval, yumurta ve uzun elips şekillidir. Kulakçık uçları yuvarlak veya sivridir. Kenarları düz, dişli, testere dişli, derin dişlidir. Kulakçığın rengi, çiçek rengine göre beyaz çiçekli çeşitlerde beyaz ve sarı yeşil, koyu renkli, alacalı çeşitlerde koyu kırmızı lekelidir.
BEZELYE 3.4. Çiçek ve Bakla
Bezelyelerde çiçekler yaprak koltuklarında meydana gelir. Çiçekler bazı çeşitlerde gövdenin orta kısmının üstünde ve diğer bir çok çeşitte sürgün uçlarında toplanmıştır. Bezelye çiçekleri tek tek oluşabildiği gibi, salkım şeklinde 2-5 adet bir arada meydana gelebilir. Çiçeklerin tek veya salkım şeklinde bulunması genetik yapıdan çok çevre koşullarına bağlıdır. Çiçek erdişi yapıdadır. Beş adet çanak yaprağı bulunur. Çanak yaprakları alta birleşik vaziyette bulunduğundan çan görünümündedir. Uç kısımları sivri, genel renk yeşildir. Taç yapraklardan bayrağı teşkil edenin rengi beyaz, pembe, açık kırmızı, koyu kırmızı, açık mor, koyu mor, kırmızı ve kayıkçılığı teşkil edenin rengi ise pembe, açık mor, koyu mor, kırmızı tonlardadır. Kayıkçığın genel rengi beyazdır. Az da olsa pembe, yeşil beyaz, kırmızı renklidir. Birçok çeşitte çiçek yaprakları farklı renkte olabileceği gibi bütün çiçek yaprakları tek bir renk içerebilir. Düz renk üzerinde alacalı benekler görülebilir. Erkek organ sayısı 10 adettir, bunlardan 9 adedi birleşerek bir boru oluşturmuştur. Ancak bir tanesi serbest duruşludur. Erkek organın oluşturduğu boru içinden dişi organ çıkar. Dişi organın döllenmesiyle, bezelye baklasında 2-10 arasında değişen tohum meydanda gelir. Yani dişi organda karpel sayısı 10’a kadar çıkar. Bezelye çiçekleri olgunlaştığı zaman, salkımdaki çiçekler sıra ile açar. Çiçeklerin açılma zamanı sabah saat 8-9’dan sonra başlar, akşam güneş batana kadar devam eder. Bir çiçek 2-3 gün süre ile açık kalır. Bitkinin tümünü çiçeklenmesi 2-3 haftalık bir süre içinde gerçekleşir. İlk çiçeklenme ana gövdeden ve birinci dallardan başlar, diğerlerine üst dallara doğru geçer. Çiçekler kendine döllemelidir. Çiçek açılmadan önce dölleme olayı bitmiş olur. Döllenmede tüm yumurta taslakları döllenir. Fakat döllenen her yumurta hücresi tohum oluşturamaz, meyve tutumu % 30-70 arasındadır. Çiçek döllendikten 2-3 gün sonra taç yapraklar dökülür. Çanak yapraklar genç meyve üzerinde kalır. Meyve birkaç gün içinde hızla gelişir. Bakla oluşmaya başlar. Başlangıçta düz görünen baklada, ileride tohumların dolgunlaşması ile tohum yerleri belirginleşir. Bazı çeşitlerde ise bu olay meydana gelmez ve bakla tümü ile muntazam bir görünüm sergiler. Bezelye baklalarının taze iken renkleri açık yeşilden koyu yeşile kadar değişkendir. Baklalar olgunlaşınca renk değişir ve açık sarıdan çeşitlere göre kirli sarıya kadar farklılaşır. Baklaları çatlayıp, tohumları dökülenler yanında, çoğu çeşitlerde çatlama meydana gelmez ve tohumları dökülmez. Baklaları düzgün bir şekilde oluşan tipler yanında, hafif eğilmiş, kayışlı tipler de bulunur. Baklanın sap kısmı sivri olup, çanak yapraklar düşmeden kalır. Dip kısım bir tarafı kavisli ve sivridir. Sivrilik küt ve sivriye kadar değişir. Baklanın boyu 3-15 cm arasında, eni 0,5-1,5 cm kadardır (Şekil 42.1).
BEZELYE 3.5. Tohum
Bezelye tohumları yuvarlak köşe şeklindedir. Ayrıca meyve üzeri düz veya karışık olabilir. Tohumun rengi beyaz-sarı, sarı, sarı pembe, sarı portakal, sarı yeşil, yeşil, açık kahverengidir. Tohumun büyük çoğunluğu nişasta depolar. Düz kabuklu tohumlarda nişasta miktarı daha fazla olup, YARNELL’e (1962) göre, düz kabukluda kuru maddenin % 48, kırışık kabukluda % 34 nişastadır. Tohumların temizlik oranı % 95-97, çimlenme kabiliyeti % 60-80’dir. Bin dane ağırlığı 100-500 g, bir litresinin ağırlığı 720-860 g’dır, bir gram tohumlukta 2-8-12 adet dane bulunabilir. Tohumlar çimlenme güçlerini 4-6 yıl muhafaza eder. Çimlenme süresi 3-10 gündür. Tarla koşullarında toprak sıcaklığı 9°C'ye ve hava sıcaklığı 10-14°C olduğunda tohumlar 9-23 günde toprak yüzüne çıkar. Laboratuvar şartlarında minimum sıcaklık 3-6°C olup, optimum 25-30°C ve maksimum 35°C'dir.
Şekil 42.1. Bezelye baklasının değişik şekilleri
BEZELYE 3.1. Bitki Oluşumu
Bezelyelerin bitki oluşumu, fasulyenin bitki oluşumu ile aynı özellikler gösterir. Tohumun çimlenmesiyle beraber büyüme devam eder. Bitkinin toprak üstü aksamı yayvan veya dik olarak büyür, dallanır ve çiçek açar. Bir müddet sonra baklalar içinde tohumlar meydana gelir. Mevsim sonunda soğukların etkisi ile bitkinin büyümesi durur. Bu sırada bazı çeşitlerde baklalar çatlar ve tohumlar etrafa saçılır. Bazılarında baklalar çatlamaz. Ancak bitki öldüğü an yere yığılma meydana gelir. Bu sırada baklalar toprakla temas eder ve yağış sularıyla ıslanıp çürüyerek tohumlar etrafa saçılır. Toprağa düşen tohumlar kışı geçirip, ertesi yıl sürerek yeni bitkileri meydana getirir.
BEZELYE 3.2. Kök
Bezelye kökleri narin ve ana kök ile yan dallardan oluşur. Ana kökün başlangıç gelişmesi hızlı olur. Daha sonra meydana gelen 5-10 arasında yan kökün büyümesi başlar. Bu sırada ana kökün gelişmesi yavaşlar. Yan kökler zamanla ana kökü geçebilecek büyüklüğe ulaşır. Köklerin yayılmasına bakıldığında bezelyeler orta derin köklü sebzelerden sayılır. Köklerin % 50-60’ı toprağın 0-30 cm, % 20-30’u 40-60 cm derinliğinde bulunur. Geri kalan kökler bazen 100-150 cm derinliğine inebilir. Köklerin yana yayılması 50-60 cm’lik bir alan içindedir. Bezelyelerde kök gelişmesi çiçeklenme dönemine kadar üst seviyededir. Baklaların oluşmasıyla kök gelişmesi durur (DILLINGEN, 1956 ve KLAPP, 1967). Bezelye dekara 80-90 kg kök kalıntıları bırakır (DILLINGEN, 1956). Bezelye köklerine Rhizobium bakterisi aşılanacak olursa, bunlarda nodoziteler meydana gelir. Bu nodoziteler uzun ve yassı görünümdedir. Nodozitede bulunan bakteriler, bitkinin % 70-90 varan azot ihtiyacını karşılar ve bu sayede köklerin toprağa bıraktığı azot miktarı dekara 15 kg kadardır (ERDMANN, 1959 ve KLAPP, 1967).
BEZELYE 3.3. Gövde ve Yaprak
Bezelye gövdesi, belirgin sayılacak boğum ve boğum aralarından meydana gelir. Boğum araları dip kısımda kısa ve kalın, bitki ucuna doğru boyları uzar ve incelir. Gövde kesiti yuvarlaktır. Ancak bazı çeşitlerde gövde kesiti dörtgen ve beşgen olacak şekilde köşelidir. Gövdenin içi boştur. Bitkiler boylanma durumuna göre kısımlara ayrılır. Kısa bodur olan tiplerde boylanma 50-60 cm, orta boylularda 70-100-120 cm, uzun boylularda 120 cm’den büyük olup 200-220 cm çıkar. Uzun ve orta boy alan tiplerin bitkileri sırığa alınmalıdır. Çünkü bunlarda gövde kendiliğinden dik duramaz, yere yatar. Bodur tiplerde bu durum görülmez. Gövde rengi açık sarı yeşil, yeşil ve koyu yeşil renklidir. Bazı çeşitlerde yer yer antosiyan oluşumu meydana gelir ve gövde de morluklar göze çarpar.
Gövdede dallanma değişkendir, kardeşlenme toprak altı ilk iki boğumdan meydana gelir. Bezelyenin çimlenmesiyle meydana gelen kotiledon yapraklar diğer sebzelerden biraz farklı durum gösterir. Yapraklar üç parçalıdır. Ortada bulunan sivri kısım asıl yaprağı, yanlarda bulunan parçalar kulakçıkları meydana getirir. Bezelyenin yaprakları birleşik yapraktır. Bir sap üzerinde (Petiok) yapraklar 3-4 sıra karşılıklı çiftler halinde yer alır. Sapın ucu bir sülük görünümündedir. Bazen tek ve yalın, bazen dallanır ve çatallanır. Sülüğün dallanması 2-7 adet arasındadır. Bezelye yaprakları ters yumurta konumludur. Fakat şekil uzun elipse kadar değişebilir. Yaprak kenarları düz olabildiği gibi dişli, derin dişlidir. Uzunlukları 4-6 cm genişliği 2-5 cm arasındadır. Yaprak rengi koyu yeşilden başlayıp, sarı yeşil, gri yeşil ve mavi yeşile kadar ton değişimi gösterir (DILLINGEN 1956, SNEDDON ve SOQUIBBS 1958, BAYRAKTAR 1970, ŞEHİRALİ 1988). Yaprak sapının ana sap ile birleştiği yerde iki adet kulakçık bulunur. Kulakçıkların şekli çeşitlere göre farklılaşır. Büyük veya küçüğe kadar değişen boyutlarda, yarım kalp, oval, yumurta ve uzun elips şekillidir. Kulakçık uçları yuvarlak veya sivridir. Kenarları düz, dişli, testere dişli, derin dişlidir. Kulakçığın rengi, çiçek rengine göre beyaz çiçekli çeşitlerde beyaz ve sarı yeşil, koyu renkli, alacalı çeşitlerde koyu kırmızı lekelidir.
BEZELYE 3.4. Çiçek ve Bakla
Bezelyelerde çiçekler yaprak koltuklarında meydana gelir. Çiçekler bazı çeşitlerde gövdenin orta kısmının üstünde ve diğer bir çok çeşitte sürgün uçlarında toplanmıştır. Bezelye çiçekleri tek tek oluşabildiği gibi, salkım şeklinde 2-5 adet bir arada meydana gelebilir. Çiçeklerin tek veya salkım şeklinde bulunması genetik yapıdan çok çevre koşullarına bağlıdır. Çiçek erdişi yapıdadır. Beş adet çanak yaprağı bulunur. Çanak yaprakları alta birleşik vaziyette bulunduğundan çan görünümündedir. Uç kısımları sivri, genel renk yeşildir. Taç yapraklardan bayrağı teşkil edenin rengi beyaz, pembe, açık kırmızı, koyu kırmızı, açık mor, koyu mor, kırmızı ve kayıkçılığı teşkil edenin rengi ise pembe, açık mor, koyu mor, kırmızı tonlardadır. Kayıkçığın genel rengi beyazdır. Az da olsa pembe, yeşil beyaz, kırmızı renklidir. Birçok çeşitte çiçek yaprakları farklı renkte olabileceği gibi bütün çiçek yaprakları tek bir renk içerebilir. Düz renk üzerinde alacalı benekler görülebilir. Erkek organ sayısı 10 adettir, bunlardan 9 adedi birleşerek bir boru oluşturmuştur. Ancak bir tanesi serbest duruşludur. Erkek organın oluşturduğu boru içinden dişi organ çıkar. Dişi organın döllenmesiyle, bezelye baklasında 2-10 arasında değişen tohum meydanda gelir. Yani dişi organda karpel sayısı 10’a kadar çıkar. Bezelye çiçekleri olgunlaştığı zaman, salkımdaki çiçekler sıra ile açar. Çiçeklerin açılma zamanı sabah saat 8-9’dan sonra başlar, akşam güneş batana kadar devam eder. Bir çiçek 2-3 gün süre ile açık kalır. Bitkinin tümünü çiçeklenmesi 2-3 haftalık bir süre içinde gerçekleşir. İlk çiçeklenme ana gövdeden ve birinci dallardan başlar, diğerlerine üst dallara doğru geçer. Çiçekler kendine döllemelidir. Çiçek açılmadan önce dölleme olayı bitmiş olur. Döllenmede tüm yumurta taslakları döllenir. Fakat döllenen her yumurta hücresi tohum oluşturamaz, meyve tutumu % 30-70 arasındadır. Çiçek döllendikten 2-3 gün sonra taç yapraklar dökülür. Çanak yapraklar genç meyve üzerinde kalır. Meyve birkaç gün içinde hızla gelişir. Bakla oluşmaya başlar. Başlangıçta düz görünen baklada, ileride tohumların dolgunlaşması ile tohum yerleri belirginleşir. Bazı çeşitlerde ise bu olay meydana gelmez ve bakla tümü ile muntazam bir görünüm sergiler. Bezelye baklalarının taze iken renkleri açık yeşilden koyu yeşile kadar değişkendir. Baklalar olgunlaşınca renk değişir ve açık sarıdan çeşitlere göre kirli sarıya kadar farklılaşır. Baklaları çatlayıp, tohumları dökülenler yanında, çoğu çeşitlerde çatlama meydana gelmez ve tohumları dökülmez. Baklaları düzgün bir şekilde oluşan tipler yanında, hafif eğilmiş, kayışlı tipler de bulunur. Baklanın sap kısmı sivri olup, çanak yapraklar düşmeden kalır. Dip kısım bir tarafı kavisli ve sivridir. Sivrilik küt ve sivriye kadar değişir. Baklanın boyu 3-15 cm arasında, eni 0,5-1,5 cm kadardır (Şekil 42.1).
BEZELYE 3.5. Tohum
Bezelye tohumları yuvarlak köşe şeklindedir. Ayrıca meyve üzeri düz veya karışık olabilir. Tohumun rengi beyaz-sarı, sarı, sarı pembe, sarı portakal, sarı yeşil, yeşil, açık kahverengidir. Tohumun büyük çoğunluğu nişasta depolar. Düz kabuklu tohumlarda nişasta miktarı daha fazla olup, YARNELL’e (1962) göre, düz kabukluda kuru maddenin % 48, kırışık kabukluda % 34 nişastadır. Tohumların temizlik oranı % 95-97, çimlenme kabiliyeti % 60-80’dir. Bin dane ağırlığı 100-500 g, bir litresinin ağırlığı 720-860 g’dır, bir gram tohumlukta 2-8-12 adet dane bulunabilir. Tohumlar çimlenme güçlerini 4-6 yıl muhafaza eder. Çimlenme süresi 3-10 gündür. Tarla koşullarında toprak sıcaklığı 9°C'ye ve hava sıcaklığı 10-14°C olduğunda tohumlar 9-23 günde toprak yüzüne çıkar. Laboratuvar şartlarında minimum sıcaklık 3-6°C olup, optimum 25-30°C ve maksimum 35°C'dir.
Şekil 42.1. Bezelye baklasının değişik şekilleri