Tweet
MANTAR 10.3. Kompostun Hastalık ve Zararlılardan Arındırılması,
Olgulaştırılması (Fermantasyonun II. Safhası)
Birinci fermantasyon dış koşullarda yapıldığından, ne kadar özen gösterilirse gösterilsin yığının her tarafında istenen homojen fermantasyon meydana gelmez. Bu yüzden fermantasyonun II. safhasında bir yandan kompostun içinde bulunan ve kültür mantarına rekabet edecek nematot, sinek, böcek gibi zaralıların, kurt ve larvaların, yumurtaların, arzu edilmeyen küf mantar ve bakterilerin ve bunların sporlarının öldürülmesiyle ortam temiz hale getirilmeye çalışılır. Yapılan bu işleme de "Pastörizasyon" adı verilir. Diğer yandan birinci fermantasyon sonrası kompostta kalan hayvansal ve bitkisel azotça zengin maddelerin, mikroorganizmalar tarafından daha da iyi fermantasyona uğratılmasına, hümüsleştirilmesine ve bu parçalanmalar ve birleşmeler sırasında açığa çıkan amonyağın mezofil ve termofil mantarlar ve bakteriler tarafından vücutlarının gereksimi olan protein haline dönüştürerek beslenmelerine, vücutlarında depo edilmesine, sayılarının çoğalmasına, kısacası kompostun yapısal özelliklerinin iyileştirilmesine yardımcı olunur. Kompostun özelliklerinin iyileştirilmesi olan bu olaya da "Kondüsyonelleştirme" adı verilir. Kondüsyonelleştirmenin yapılabilmesi ancak pastörizasyon odalarında gerçekleştirilir. Bir çok işletmede buhar sistemi bulunmadığından kondüsyonelleştirme yapılamaz. Bu işletmeler, yukarıda da belirttiğimiz gibi, I. fermantasyon safhasını daha uzun sürede yaparak, yani yığını 5-7 defa aktararak, kompostun olgunlaşması sağlar. Daha sonra kompostun hastalık ve zararlılarından arındırılması için deksonal, bakır sülfat ve metil bromit gibi maddeleri kullanarak kimyasal yolla dezenfekte eder. Yani bir nevi buharla yapılan pastörizasyon karşılığı sağlanır. Fakat kompost, tam anlamı ile mantarın yetiştirileceği dört dörtlük bir ortam haline getirilemez. Şimdi öncelikle kompostun kimyasal yolla dezenfeksiyon işlemini açıklayalım.
Kompostu kimyasal yoldan, her zaman bir ilacı kullanarak tam anlamı ile temizlemek, dezenfekte etmek mümkün değildir. Kullanılacak ilacın etki dercesine bağlı olarak bazı zararlıları dezenfekte ederken, diğer bazılarına hiçbir etki göstermeyebilir. Ayrıca uygulama sırasındaki çevre sıcaklığı ve kompostun nem durumuna göre dezenfeksiyon iyi veya kötü cereyan edebilir. Ancak küçük işletmelerde çok ucuz bir yöntem olduğundan daha çok tercih görür. Kimyasal yolla kompostu temizlemede önemli nokta kompost neminin % 60-63 olmasıdır.
a. Bakır Sülfat, Formaldehit veya Deksonal Uygulaması : I.Fermantasyonun son aktarmasında, kompost içerisine bir tona 500 gr deksonal veya bakır sülfat ince toz haline getirilip serpilir. Formaldehitin % 10-20’lik sulandırılmış şekli yığına püskürtülür. Yığının aktarması bitince üzerine naylon örtü serilir. Olayın etkili olabilmesi, yığının sıcaklığı ile yakından ilgilidir ve yığının sıcaklığı 25-30oC'nin altına düşmemelidir. 2-3 gün örtü altında bırakılan kompostun, daha sonra üstü açılıp hemen aktarılır. İlaç daha iyi etki yapsın düşüncesiyle, kompostu daha uzun süre örtü altında kapalı bekletmek yanlış bir uygulamadır. Kompostun havasız kalmasına, kızışmasına, tekrar amonyak oluşmasına ve bütün bu durumlar ise, kompostun özelliklerinin bozulmasına sebep olabilir. Kompostu aktarmakla, kompost içinde kalan ilacın uzaklaşması sağlanır. İlacın varlığı, kokusundan anlaşılır. Kompost ele alıp koklandığında, koku devam ediyorsa, 1-2 gün ara ile yığın tekrar aktarılır, bu işleme yığında koku kalmayıncaya kadar devam edilir.
b. Metil Bromid Uygulaması : Metil bromid, bir metreküp komposta 80-100 g olarak uygulanır. Metil bromid zehirleyici, el ve yüze bulaştığı an zarar vericidir. Bu bakımdan kullanırken dikkatli davranmak ve eldiven, maske takmak gerekir. Dış ülkelerde ilacı uygulamak için özel aletler yapılmıştır . Son aktarmada, birer metre aralıkla, 100 cm boyunda pimaş (sert plastik) boru, bir ucu yığının orta kısmına, diğer ucu yığının dışında 5-10 cm'lik kısmı yığın dışında kalacak şekilde yere konur. İç kısımda kalan boru ucuna iki tuğla borunun iki yanına konur, üzeri, kapanacak büyüklükte tahta parçasıyla örtülür ve küçük bir evcik yapılır. Borunun üzerine 60-80 cm yüksekliğinde kompost yığılır. Yığındaki bu uygulama tamamlandığında, yığının üzeri naylon örtü ile örtülüp, kenarları dış hava ile irtibatı kesecek şekilde kum torbalar, tuğla veya taş parçaları veya kalasla ile sıkıştırılır. (Şekil 44.16). Örtü altında kalan, fakat yığının dışında bulunan borunun ağzı açılıp, bir adet 100 g'lık metil bromid tüpünün, dip kısmı boru dışında kalacak şekilde, boru içine yerleştirilir. Naylon örtü tekrar örtülür. Dışardan naylon örtü ile beraber kutu bir elin alt üç parmağı ile tutulur. İşaret ve baş parmak arasındaki 5'lik bir çivi naylonun üzerinden kutunun dip kısmına dayanır. Diğer elde bulunan çekiçle çivi üzerine sert bir darbe vurup, bir seferde kutuda delik açılır. Sonra kutu hemen bırakılır. Kutu içinden kuvvetle çıkan gaz, kutuyu füze gibi ileri iterek, boru içinde kaydırır ve yığının orta kısmında tuğladan yapılmış odacığa götürür. Burada kutudan gaz çıkışı devam eder. Böylece en tehlikesiz şekilde, gazın yığının ortasından verilmesi imkanı yaratılmış olur. Gaz, yukarı ve yanlara doğru eşit bir şekilde yığın içinde yayılır. Kompostun her tarafının aynı oranda ilaçlanması sağlanır. Uygulama yığının altına konan diğer borularda da yapılır. Bazı işletmelerde başka bir sistem uygulanmaktadır. Bu sistemde yığının üzeri örtülüp, yığın konan ve yığınla örtü arasında kalan metil bromid tüpü, çivi ile delinir. Ancak bu işlemde tüpten çıkan gaz, yığının üst kısmında toplanır ve yığının iç ve en alt kısımlarına ulaşması zor olur ve yığın içinde ilacın tam etki yapamadığı alanlar kalabilir.
Şekil 44.16. Metil Bromid’in Komposta Uygulanması
Metil bromid uygulamasından sonra, yığın 2-3 gün örtülü bekletilir. Sonra üstü açılıp ilaç kokusu bitinceye kadar, 1-2 gün aralıklarla bir kaç kez aktarılır. Metil bromidin etkili olmasında, yine dış hava sıcaklığının etkisi vardır. Hava sıcaklığı 15-20oC'den düşükse istenen sonuç tam alınamaz, ilacın etki süresi uzar ve yığını uzun süre kapalı tutmak gerekir. Bu bekletme ise, yukarda bakır sülfat uygulamasında da belirttiğimiz gibi istenmeyen, sakıncaları olan bir olaydır. Yığının ilaçlaması bittiğinde, kompost misel aşılama ünitesine götürülür ve aşılama işlemi yapılır.
c. Kompostun Buharla Pastörizasyonu : Kompostun temizlenmesinde en etkin yoldur. Temizleme yanında, yığında kondüsyonelleşmenin de meydana gelmesi, kompostun kullanımı açısından çok değerlidir. Her türlü zararlıyı öldürmek mümkündür. Ancak yapılması, pastörize odası gibi, bazı özel tesisleri gerektirir. Bu tesislerin kurulması ve iç donatımının yapılması oldukça pahalıdır. Daha çok buhar kullanılan orta ve büyük işletmelerde uygulanır.
Kompostun pastörizasyonu kasa ve ranzalar içinde veya kütle pastörizasyonu olarak iki şekilde yapılır. Ülkemizde naylon torbada üretim yapıldığından burada sadece dökme şeklinde yapılan pastörizasyon anlatılacaktır. Daha fazla bilgi için Günay (1995) bakınız.
Kütle halinde pastörizasyon yapılan pastörize odasının özellikleri önceki konularda anlatılmıştı (Bakınız Mantar Binası İnşaatı bölümü Günay, 1995). Pastörize odasının şekli bakınız Şekil 44.15’de verilmişti. Odanın tabanında ızgaralı bir bölüm bulunur. Dışarıda sundurma altında I.Fermantasyonu tamamlanmış kompost değişik taşıyıcılar vasıtasıyla alınır ve pastörizasyon odasına getirilir. Odanın dip kısmından itibaren 1-2 m yükseklikte yığılır. Oda dolduğunda kapılar sıkıca kapanır ve buharla birlikte oda içi sirkülasyonuna başlanır. Tabanın altındaki ızgara boşluğundan verilen hava, kompost içinden geçerek üstte tavanla kompost yığını arasındaki boşluğa çıkar. Buradaki hava, havalandırma kanalını tarafından emilerek, tekrar alt ızgara boşluğuna basılır. Pastörizasyon odası içinde devamlı bir iç sirkülasyon sağlanır. Sıcaklığı otomatik ayarlayan termostat, 59-60oC'ye ayarlanır. Termostadın artı ve eksi 1-2oC'ye kadar yanılma payı olabilir. Kompost sıcaklığı 4-6 saat içinde 59- 60oC'ye ulaşmalıdır. Pastörize odası içinde farklı yerlerde ancak 1-2oC'lik bir fark gözlenir. Sıcaklık 60oC'ye geldiğinde, oda içi sirkülasyon devam eder. Ancak buhar termostat yardımı ile otomatik olarak kesilir. Sıcaklık 1-2oC'e düştüğünde yine otomatik olarak buhar devreye girer ve ısıtma yapar. Şayet buhar tertibatında otomatik termostat sistemi yoksa, bu işlem dışardan oda içine sokulmuş derecelerle sıcaklık kontrolü yapılır ve buhar vanasının ele açılıp kapatılmasıyla ayarlanır. Kompost 59-60oC sıcaklıkta 18-20 saat tutulur. Bu süre sonunda termostat 50-55oC'ye ayarlanır ve 59-60oC sıcaklıktaki kompostun sıcaklığı, havalandırma tertibatının taze hava kısmı açılarak, dışardan alınan steril soğuk havayla kısa süre içinde 50-55oC'ye düşmesi sağlanır. Kompost bu sıcaklık derecesinde taze hava ve duruma göre buhar verilerek 2-4 gün bekletilir. Daha sonra termostat 40-45oC'ye ayarlanır. Taze hava vermeye ve sıcaklık kontrolü yapmağa 2-4 gün daha devam edilir. Pastörizasyon sırasında sıcaklık değişimi Şekil 44.17’de gösterilmiştir.
Şekil 44.17. Kütle pastörizasyonunda, komposttaki sıcaklık değişmesi
Pastörizasyon sırasında dışardan taze hava verildiğinden, pastörizasyon odasının egzoz borusundan amonyak çıkışı kontrol edilir. Amonyak çıkışı bittiğinde pastörizasyona son verilir. Amonyak çıkışı devam ediyorsa, duruma göre 1-3 gün daha pastörizasyon işlemi uzatılabilir. Cetvel 44.10’da çeşitli zararlıların ölmesi için gerekli sıcaklık dereceleri verilmiştir.
Cetvel 44.10. Kompost İçindeki Çeşitli Zaralıların Ölme Sıcaklığı ve Süresi
Zararlı organizmalar 55oC sıcaklıkta 60oC sıcaklıkta
Virus
Bakteriyel leke hastalığı
Islak kabarcık
Kuru kabarcık
Beyaz alçı hastalığı
Kahverengi alçı "
Mumyalaşma "
Yeşil küf "
Sarı,yeşil, gri küf
Nematot
Sinekler
Kırmızı örümcekler
Larva ve kurtlar 5
4
4
4
4
16
16
16
16
5
5
5
6 3
2
2
2
2
6
6
6
6
3
3
3
4
Genel bir kaide olarak, I. fermantasyon 20-30 gün gibi uzun sürede yapılmış ise II.Fermantasyon süresi 4-6 gün, 10-15 gün gibi kısa sürede yapılmış ise 6-10 gün arasında gerçekleştirilmelidir. Ancak günümüzde yakıt giderleri oldukça pahalandığından, tasarruf amacı ile, bazı işletmelerde I. fermantasyon döneminde uzun fermantasyon yapılıp, kompost tam olgunluğa getirilip, daha sonra II. fermantasyonun sadece birinci kısmı, yani pastörizasyon safhası 1-3 gün süre ile uygulanma, kondüsyonelleştirilmesi yapılmamaktadır. Yığın halinde pastörizasyona ait şema Şekil 44.18’de verilmiştir.
Bazı eski işletmelerde halen kompost kasa içine konulmakta ve bu kasalar içinde pastörizasyonu yapılmaktadır (Şekil 44.19). Bu konuda daha fazla bilgi için GÜNAY ve Arkadaşları (1984)’de bakınız.
d. Küçük işletmeler için, yeni ve basit bir pastörizasyon sistemi
Yığın halinde pastörizasyon sisteminden yararlanarak, küçük işletmeler için yeni bir yöntem tarafımızdan geliştirilmiştir. Kompost tam olgunluğa geldiğinde, son aktarma yapılırken, kompost yığının dip orta kısmına 40-60 cm çapında demir çubuklardan yapılmış bir kafes yığını uzunluğuna alt orta kısmına oturtulur. Kompost aktarılarak bu kafesin üzerine 100 cm yüksekliğinde yığılır. Ancak yığının iki ucundan itibaren 100 cm'lik bir kısmına kafes konmaz. Böylece kafesin iki ağzı kompostla kapatılmış olur. Bu işlemi yaparken yığının bir ucun alt tarafına 20-30 cm çapında 150 cm boyunda bir pimaş plastik boru (saçtan yapılmış bir boru veya benzeri de olabilir.) 20 cm'lik kısmı kafesin içine girecek şekilde oturtulur. Borunun 100 cm'lik kısmı kafesin ağzını kapatacak kompost yığını altında kaldığında, borunun diğer ucu 20-30 cm yığının dışında kalacaktır. Aktarma işlemi bitince, yığının üst iki kenarına 10 cm ve üst orta kısmına 20 cm kalınlığında boydan boya kalaslar konur. Yığının üstü kalın bir plastik veya branda ile örtülür. Hava kaçırmaması için kenarları kum torba, kalas, saman balyası ile bastırılır. Pimaş borunun ucu örtünün dışında bırakılır.
Şekil 44.18. Pastörizasyon odasında yığın halinde kompostun pastörize edilmesi
Şekil 44.19. Kompostun kasa ile pastörizasyonu için, pastörize odasına alınması
Şekil 44.20’de gösterilen havalandırma tertibatının bir ucu pimaş boruya, diğer ucu yığının üst kısmında, yığınla plastik arasındaki boşluğa bir boruyla irtibatlanır. Bu durumda küçük bir pastörize odası yapılmıştır. Havalandırmanın vantilatörü çalıştırıldığında, yığının altındaki kafes boşluğuna hava basılır. Boşlukta şişen basınçlı hava, kompost içinden geçerek, yığınla plastik örtü arasındaki boşluğa dolar. Bu sırada havalandırmanın bu boşlukta içinde kalan emiş borusundan çekilir ve kafese tekrar basılır. Böylece yığın içinde bir sirkülasyon meydana getirilir.
Şekil 44.20. Küçük işletmeler için basit bir kütle pastörizasyon yöntemi
Yığına kısa pastörizasyon metodu uygulanır ve süre 2-3 günle sınırlandırılır. Burada amaç kompostun kondüsyoneleştirilmesinden çok, kompostta bulunan zararlıların yok edilmesidir. Birinci 18-20 saat yığın içine taze hava verilmez, yığın içindeki 55-60oC sıcaklığın sirkülasyonu sağlanır ve yığın pastörize edilir. Süre sonunda yığındaki sıcaklık 40-45oC'de devam edecek şekilde taze hava kanalı açılarak içeriye bir miktar taze hava basılır. Dikkat edilirse, bu sistemin başarısı kompost sıcaklığının 55-60oC olduğu bir dönemde uygulandığı an artar. Sıcaklık 55oC 'nin altında ise etkili olamaz. Eğer metil bromid, deksonal ve formaldehit gibi kimyasal ilaçlar da bu sisteme adapte edilirse dezenfeksiyon daha iyi sonuç verir ve düşük derecelerde daha da başarılı sonuçlar elde edilebilir.
Bir çok işletme son yıllarda kompost üreten firmalardan kompost almayı, ekonomik açıdan yeğlemektedir. Çünkü kompost yapılması ve pastörize edilmesi için oldukça yüksek inşaat ve tesis maliyeti ortaya çıkmaktadır. Kompost dışardan alındığında bu masraflar bertaraf edilmekte ve üretim maliyeti oldukça düşürülmektedir. Ayrıca kompost yapmak çok teknik bir iş olduğundan işletmeler bundan kurtulmaktadır. Kompost üreten firmalar sadece bu işe yoğun emek verdiklerinden, hem bilgi ve hem de teknoloji açısından kendisini geliştirmekte ve kalitesi yüksek kompost üretmektedir. Şekil 44.21’de büyük bir kompost işletmesinden kompost nakli verilmiştir. Ülkemizde hazırlanmış kompost naylon torbalara doldurulmakta ve kamyonlarla sevk edilmektedir. Ancak burada hatalı bir işlem ortaya çıkmaktadır. Yaptığımız gözlemlerde, kompost pastörizasyon odasından çıkarıldıktan sonra hijyenik koşullarda doldurulmamakta, hatta bazen boş pastörize odalarının iki kapısı açık tutulduğundan kompost ihtimar yerindeki pis hava, kompostu torbalara doldurma, aşılama ve kamyonlara yükle holüne gelmekte ve ister istemez enfeksiyon yaratmaktadır. Ayrıca kamyonlara yükleme fazla yapılmakta ve üretim yapacak yere gidinceye kadar altta kalan kompost sıkışmaktadır. Nakliye üstü örtülmeden yapıldığından nakliye sırasında enfeksiyon kapma riski meydana gelmektedir.
Şekil 44.21. Büyük bir işletmede kompost nakliyesi
I. fermantasyon sonrası, pastörizasyona almadan önce kompostta aranan özelliklerle, II. fermantasyon sonrası pastörizasyondan çıkmış ve kültür mantarı misellerinin aşılanması için uygun hale gelmiş kompostta istenen özellikler arasında bazı belirgin farklılıklar meydana gelmektedir. Bu farklılıklar Cetvel 44.11’de verilmiştir. Böylece sadece I. fermantasyon uygulayan veya her ikisini de yapan ve bu kompostları kullananlara, kullandıkları kompostun ne değerde olduğu gösterilmiştir.
Olgulaştırılması (Fermantasyonun II. Safhası)
Birinci fermantasyon dış koşullarda yapıldığından, ne kadar özen gösterilirse gösterilsin yığının her tarafında istenen homojen fermantasyon meydana gelmez. Bu yüzden fermantasyonun II. safhasında bir yandan kompostun içinde bulunan ve kültür mantarına rekabet edecek nematot, sinek, böcek gibi zaralıların, kurt ve larvaların, yumurtaların, arzu edilmeyen küf mantar ve bakterilerin ve bunların sporlarının öldürülmesiyle ortam temiz hale getirilmeye çalışılır. Yapılan bu işleme de "Pastörizasyon" adı verilir. Diğer yandan birinci fermantasyon sonrası kompostta kalan hayvansal ve bitkisel azotça zengin maddelerin, mikroorganizmalar tarafından daha da iyi fermantasyona uğratılmasına, hümüsleştirilmesine ve bu parçalanmalar ve birleşmeler sırasında açığa çıkan amonyağın mezofil ve termofil mantarlar ve bakteriler tarafından vücutlarının gereksimi olan protein haline dönüştürerek beslenmelerine, vücutlarında depo edilmesine, sayılarının çoğalmasına, kısacası kompostun yapısal özelliklerinin iyileştirilmesine yardımcı olunur. Kompostun özelliklerinin iyileştirilmesi olan bu olaya da "Kondüsyonelleştirme" adı verilir. Kondüsyonelleştirmenin yapılabilmesi ancak pastörizasyon odalarında gerçekleştirilir. Bir çok işletmede buhar sistemi bulunmadığından kondüsyonelleştirme yapılamaz. Bu işletmeler, yukarıda da belirttiğimiz gibi, I. fermantasyon safhasını daha uzun sürede yaparak, yani yığını 5-7 defa aktararak, kompostun olgunlaşması sağlar. Daha sonra kompostun hastalık ve zararlılarından arındırılması için deksonal, bakır sülfat ve metil bromit gibi maddeleri kullanarak kimyasal yolla dezenfekte eder. Yani bir nevi buharla yapılan pastörizasyon karşılığı sağlanır. Fakat kompost, tam anlamı ile mantarın yetiştirileceği dört dörtlük bir ortam haline getirilemez. Şimdi öncelikle kompostun kimyasal yolla dezenfeksiyon işlemini açıklayalım.
Kompostu kimyasal yoldan, her zaman bir ilacı kullanarak tam anlamı ile temizlemek, dezenfekte etmek mümkün değildir. Kullanılacak ilacın etki dercesine bağlı olarak bazı zararlıları dezenfekte ederken, diğer bazılarına hiçbir etki göstermeyebilir. Ayrıca uygulama sırasındaki çevre sıcaklığı ve kompostun nem durumuna göre dezenfeksiyon iyi veya kötü cereyan edebilir. Ancak küçük işletmelerde çok ucuz bir yöntem olduğundan daha çok tercih görür. Kimyasal yolla kompostu temizlemede önemli nokta kompost neminin % 60-63 olmasıdır.
a. Bakır Sülfat, Formaldehit veya Deksonal Uygulaması : I.Fermantasyonun son aktarmasında, kompost içerisine bir tona 500 gr deksonal veya bakır sülfat ince toz haline getirilip serpilir. Formaldehitin % 10-20’lik sulandırılmış şekli yığına püskürtülür. Yığının aktarması bitince üzerine naylon örtü serilir. Olayın etkili olabilmesi, yığının sıcaklığı ile yakından ilgilidir ve yığının sıcaklığı 25-30oC'nin altına düşmemelidir. 2-3 gün örtü altında bırakılan kompostun, daha sonra üstü açılıp hemen aktarılır. İlaç daha iyi etki yapsın düşüncesiyle, kompostu daha uzun süre örtü altında kapalı bekletmek yanlış bir uygulamadır. Kompostun havasız kalmasına, kızışmasına, tekrar amonyak oluşmasına ve bütün bu durumlar ise, kompostun özelliklerinin bozulmasına sebep olabilir. Kompostu aktarmakla, kompost içinde kalan ilacın uzaklaşması sağlanır. İlacın varlığı, kokusundan anlaşılır. Kompost ele alıp koklandığında, koku devam ediyorsa, 1-2 gün ara ile yığın tekrar aktarılır, bu işleme yığında koku kalmayıncaya kadar devam edilir.
b. Metil Bromid Uygulaması : Metil bromid, bir metreküp komposta 80-100 g olarak uygulanır. Metil bromid zehirleyici, el ve yüze bulaştığı an zarar vericidir. Bu bakımdan kullanırken dikkatli davranmak ve eldiven, maske takmak gerekir. Dış ülkelerde ilacı uygulamak için özel aletler yapılmıştır . Son aktarmada, birer metre aralıkla, 100 cm boyunda pimaş (sert plastik) boru, bir ucu yığının orta kısmına, diğer ucu yığının dışında 5-10 cm'lik kısmı yığın dışında kalacak şekilde yere konur. İç kısımda kalan boru ucuna iki tuğla borunun iki yanına konur, üzeri, kapanacak büyüklükte tahta parçasıyla örtülür ve küçük bir evcik yapılır. Borunun üzerine 60-80 cm yüksekliğinde kompost yığılır. Yığındaki bu uygulama tamamlandığında, yığının üzeri naylon örtü ile örtülüp, kenarları dış hava ile irtibatı kesecek şekilde kum torbalar, tuğla veya taş parçaları veya kalasla ile sıkıştırılır. (Şekil 44.16). Örtü altında kalan, fakat yığının dışında bulunan borunun ağzı açılıp, bir adet 100 g'lık metil bromid tüpünün, dip kısmı boru dışında kalacak şekilde, boru içine yerleştirilir. Naylon örtü tekrar örtülür. Dışardan naylon örtü ile beraber kutu bir elin alt üç parmağı ile tutulur. İşaret ve baş parmak arasındaki 5'lik bir çivi naylonun üzerinden kutunun dip kısmına dayanır. Diğer elde bulunan çekiçle çivi üzerine sert bir darbe vurup, bir seferde kutuda delik açılır. Sonra kutu hemen bırakılır. Kutu içinden kuvvetle çıkan gaz, kutuyu füze gibi ileri iterek, boru içinde kaydırır ve yığının orta kısmında tuğladan yapılmış odacığa götürür. Burada kutudan gaz çıkışı devam eder. Böylece en tehlikesiz şekilde, gazın yığının ortasından verilmesi imkanı yaratılmış olur. Gaz, yukarı ve yanlara doğru eşit bir şekilde yığın içinde yayılır. Kompostun her tarafının aynı oranda ilaçlanması sağlanır. Uygulama yığının altına konan diğer borularda da yapılır. Bazı işletmelerde başka bir sistem uygulanmaktadır. Bu sistemde yığının üzeri örtülüp, yığın konan ve yığınla örtü arasında kalan metil bromid tüpü, çivi ile delinir. Ancak bu işlemde tüpten çıkan gaz, yığının üst kısmında toplanır ve yığının iç ve en alt kısımlarına ulaşması zor olur ve yığın içinde ilacın tam etki yapamadığı alanlar kalabilir.
Şekil 44.16. Metil Bromid’in Komposta Uygulanması
Metil bromid uygulamasından sonra, yığın 2-3 gün örtülü bekletilir. Sonra üstü açılıp ilaç kokusu bitinceye kadar, 1-2 gün aralıklarla bir kaç kez aktarılır. Metil bromidin etkili olmasında, yine dış hava sıcaklığının etkisi vardır. Hava sıcaklığı 15-20oC'den düşükse istenen sonuç tam alınamaz, ilacın etki süresi uzar ve yığını uzun süre kapalı tutmak gerekir. Bu bekletme ise, yukarda bakır sülfat uygulamasında da belirttiğimiz gibi istenmeyen, sakıncaları olan bir olaydır. Yığının ilaçlaması bittiğinde, kompost misel aşılama ünitesine götürülür ve aşılama işlemi yapılır.
c. Kompostun Buharla Pastörizasyonu : Kompostun temizlenmesinde en etkin yoldur. Temizleme yanında, yığında kondüsyonelleşmenin de meydana gelmesi, kompostun kullanımı açısından çok değerlidir. Her türlü zararlıyı öldürmek mümkündür. Ancak yapılması, pastörize odası gibi, bazı özel tesisleri gerektirir. Bu tesislerin kurulması ve iç donatımının yapılması oldukça pahalıdır. Daha çok buhar kullanılan orta ve büyük işletmelerde uygulanır.
Kompostun pastörizasyonu kasa ve ranzalar içinde veya kütle pastörizasyonu olarak iki şekilde yapılır. Ülkemizde naylon torbada üretim yapıldığından burada sadece dökme şeklinde yapılan pastörizasyon anlatılacaktır. Daha fazla bilgi için Günay (1995) bakınız.
Kütle halinde pastörizasyon yapılan pastörize odasının özellikleri önceki konularda anlatılmıştı (Bakınız Mantar Binası İnşaatı bölümü Günay, 1995). Pastörize odasının şekli bakınız Şekil 44.15’de verilmişti. Odanın tabanında ızgaralı bir bölüm bulunur. Dışarıda sundurma altında I.Fermantasyonu tamamlanmış kompost değişik taşıyıcılar vasıtasıyla alınır ve pastörizasyon odasına getirilir. Odanın dip kısmından itibaren 1-2 m yükseklikte yığılır. Oda dolduğunda kapılar sıkıca kapanır ve buharla birlikte oda içi sirkülasyonuna başlanır. Tabanın altındaki ızgara boşluğundan verilen hava, kompost içinden geçerek üstte tavanla kompost yığını arasındaki boşluğa çıkar. Buradaki hava, havalandırma kanalını tarafından emilerek, tekrar alt ızgara boşluğuna basılır. Pastörizasyon odası içinde devamlı bir iç sirkülasyon sağlanır. Sıcaklığı otomatik ayarlayan termostat, 59-60oC'ye ayarlanır. Termostadın artı ve eksi 1-2oC'ye kadar yanılma payı olabilir. Kompost sıcaklığı 4-6 saat içinde 59- 60oC'ye ulaşmalıdır. Pastörize odası içinde farklı yerlerde ancak 1-2oC'lik bir fark gözlenir. Sıcaklık 60oC'ye geldiğinde, oda içi sirkülasyon devam eder. Ancak buhar termostat yardımı ile otomatik olarak kesilir. Sıcaklık 1-2oC'e düştüğünde yine otomatik olarak buhar devreye girer ve ısıtma yapar. Şayet buhar tertibatında otomatik termostat sistemi yoksa, bu işlem dışardan oda içine sokulmuş derecelerle sıcaklık kontrolü yapılır ve buhar vanasının ele açılıp kapatılmasıyla ayarlanır. Kompost 59-60oC sıcaklıkta 18-20 saat tutulur. Bu süre sonunda termostat 50-55oC'ye ayarlanır ve 59-60oC sıcaklıktaki kompostun sıcaklığı, havalandırma tertibatının taze hava kısmı açılarak, dışardan alınan steril soğuk havayla kısa süre içinde 50-55oC'ye düşmesi sağlanır. Kompost bu sıcaklık derecesinde taze hava ve duruma göre buhar verilerek 2-4 gün bekletilir. Daha sonra termostat 40-45oC'ye ayarlanır. Taze hava vermeye ve sıcaklık kontrolü yapmağa 2-4 gün daha devam edilir. Pastörizasyon sırasında sıcaklık değişimi Şekil 44.17’de gösterilmiştir.
Şekil 44.17. Kütle pastörizasyonunda, komposttaki sıcaklık değişmesi
Pastörizasyon sırasında dışardan taze hava verildiğinden, pastörizasyon odasının egzoz borusundan amonyak çıkışı kontrol edilir. Amonyak çıkışı bittiğinde pastörizasyona son verilir. Amonyak çıkışı devam ediyorsa, duruma göre 1-3 gün daha pastörizasyon işlemi uzatılabilir. Cetvel 44.10’da çeşitli zararlıların ölmesi için gerekli sıcaklık dereceleri verilmiştir.
Cetvel 44.10. Kompost İçindeki Çeşitli Zaralıların Ölme Sıcaklığı ve Süresi
Zararlı organizmalar 55oC sıcaklıkta 60oC sıcaklıkta
Virus
Bakteriyel leke hastalığı
Islak kabarcık
Kuru kabarcık
Beyaz alçı hastalığı
Kahverengi alçı "
Mumyalaşma "
Yeşil küf "
Sarı,yeşil, gri küf
Nematot
Sinekler
Kırmızı örümcekler
Larva ve kurtlar 5
4
4
4
4
16
16
16
16
5
5
5
6 3
2
2
2
2
6
6
6
6
3
3
3
4
Genel bir kaide olarak, I. fermantasyon 20-30 gün gibi uzun sürede yapılmış ise II.Fermantasyon süresi 4-6 gün, 10-15 gün gibi kısa sürede yapılmış ise 6-10 gün arasında gerçekleştirilmelidir. Ancak günümüzde yakıt giderleri oldukça pahalandığından, tasarruf amacı ile, bazı işletmelerde I. fermantasyon döneminde uzun fermantasyon yapılıp, kompost tam olgunluğa getirilip, daha sonra II. fermantasyonun sadece birinci kısmı, yani pastörizasyon safhası 1-3 gün süre ile uygulanma, kondüsyonelleştirilmesi yapılmamaktadır. Yığın halinde pastörizasyona ait şema Şekil 44.18’de verilmiştir.
Bazı eski işletmelerde halen kompost kasa içine konulmakta ve bu kasalar içinde pastörizasyonu yapılmaktadır (Şekil 44.19). Bu konuda daha fazla bilgi için GÜNAY ve Arkadaşları (1984)’de bakınız.
d. Küçük işletmeler için, yeni ve basit bir pastörizasyon sistemi
Yığın halinde pastörizasyon sisteminden yararlanarak, küçük işletmeler için yeni bir yöntem tarafımızdan geliştirilmiştir. Kompost tam olgunluğa geldiğinde, son aktarma yapılırken, kompost yığının dip orta kısmına 40-60 cm çapında demir çubuklardan yapılmış bir kafes yığını uzunluğuna alt orta kısmına oturtulur. Kompost aktarılarak bu kafesin üzerine 100 cm yüksekliğinde yığılır. Ancak yığının iki ucundan itibaren 100 cm'lik bir kısmına kafes konmaz. Böylece kafesin iki ağzı kompostla kapatılmış olur. Bu işlemi yaparken yığının bir ucun alt tarafına 20-30 cm çapında 150 cm boyunda bir pimaş plastik boru (saçtan yapılmış bir boru veya benzeri de olabilir.) 20 cm'lik kısmı kafesin içine girecek şekilde oturtulur. Borunun 100 cm'lik kısmı kafesin ağzını kapatacak kompost yığını altında kaldığında, borunun diğer ucu 20-30 cm yığının dışında kalacaktır. Aktarma işlemi bitince, yığının üst iki kenarına 10 cm ve üst orta kısmına 20 cm kalınlığında boydan boya kalaslar konur. Yığının üstü kalın bir plastik veya branda ile örtülür. Hava kaçırmaması için kenarları kum torba, kalas, saman balyası ile bastırılır. Pimaş borunun ucu örtünün dışında bırakılır.
Şekil 44.18. Pastörizasyon odasında yığın halinde kompostun pastörize edilmesi
Şekil 44.19. Kompostun kasa ile pastörizasyonu için, pastörize odasına alınması
Şekil 44.20’de gösterilen havalandırma tertibatının bir ucu pimaş boruya, diğer ucu yığının üst kısmında, yığınla plastik arasındaki boşluğa bir boruyla irtibatlanır. Bu durumda küçük bir pastörize odası yapılmıştır. Havalandırmanın vantilatörü çalıştırıldığında, yığının altındaki kafes boşluğuna hava basılır. Boşlukta şişen basınçlı hava, kompost içinden geçerek, yığınla plastik örtü arasındaki boşluğa dolar. Bu sırada havalandırmanın bu boşlukta içinde kalan emiş borusundan çekilir ve kafese tekrar basılır. Böylece yığın içinde bir sirkülasyon meydana getirilir.
Şekil 44.20. Küçük işletmeler için basit bir kütle pastörizasyon yöntemi
Yığına kısa pastörizasyon metodu uygulanır ve süre 2-3 günle sınırlandırılır. Burada amaç kompostun kondüsyoneleştirilmesinden çok, kompostta bulunan zararlıların yok edilmesidir. Birinci 18-20 saat yığın içine taze hava verilmez, yığın içindeki 55-60oC sıcaklığın sirkülasyonu sağlanır ve yığın pastörize edilir. Süre sonunda yığındaki sıcaklık 40-45oC'de devam edecek şekilde taze hava kanalı açılarak içeriye bir miktar taze hava basılır. Dikkat edilirse, bu sistemin başarısı kompost sıcaklığının 55-60oC olduğu bir dönemde uygulandığı an artar. Sıcaklık 55oC 'nin altında ise etkili olamaz. Eğer metil bromid, deksonal ve formaldehit gibi kimyasal ilaçlar da bu sisteme adapte edilirse dezenfeksiyon daha iyi sonuç verir ve düşük derecelerde daha da başarılı sonuçlar elde edilebilir.
Bir çok işletme son yıllarda kompost üreten firmalardan kompost almayı, ekonomik açıdan yeğlemektedir. Çünkü kompost yapılması ve pastörize edilmesi için oldukça yüksek inşaat ve tesis maliyeti ortaya çıkmaktadır. Kompost dışardan alındığında bu masraflar bertaraf edilmekte ve üretim maliyeti oldukça düşürülmektedir. Ayrıca kompost yapmak çok teknik bir iş olduğundan işletmeler bundan kurtulmaktadır. Kompost üreten firmalar sadece bu işe yoğun emek verdiklerinden, hem bilgi ve hem de teknoloji açısından kendisini geliştirmekte ve kalitesi yüksek kompost üretmektedir. Şekil 44.21’de büyük bir kompost işletmesinden kompost nakli verilmiştir. Ülkemizde hazırlanmış kompost naylon torbalara doldurulmakta ve kamyonlarla sevk edilmektedir. Ancak burada hatalı bir işlem ortaya çıkmaktadır. Yaptığımız gözlemlerde, kompost pastörizasyon odasından çıkarıldıktan sonra hijyenik koşullarda doldurulmamakta, hatta bazen boş pastörize odalarının iki kapısı açık tutulduğundan kompost ihtimar yerindeki pis hava, kompostu torbalara doldurma, aşılama ve kamyonlara yükle holüne gelmekte ve ister istemez enfeksiyon yaratmaktadır. Ayrıca kamyonlara yükleme fazla yapılmakta ve üretim yapacak yere gidinceye kadar altta kalan kompost sıkışmaktadır. Nakliye üstü örtülmeden yapıldığından nakliye sırasında enfeksiyon kapma riski meydana gelmektedir.
Şekil 44.21. Büyük bir işletmede kompost nakliyesi
I. fermantasyon sonrası, pastörizasyona almadan önce kompostta aranan özelliklerle, II. fermantasyon sonrası pastörizasyondan çıkmış ve kültür mantarı misellerinin aşılanması için uygun hale gelmiş kompostta istenen özellikler arasında bazı belirgin farklılıklar meydana gelmektedir. Bu farklılıklar Cetvel 44.11’de verilmiştir. Böylece sadece I. fermantasyon uygulayan veya her ikisini de yapan ve bu kompostları kullananlara, kullandıkları kompostun ne değerde olduğu gösterilmiştir.