Tweet
MANTAR 10.5. Birinci Misel Gelişme Safhası
Aşılanmış kompost kuluçka odasına alınır. Kompost içine ve değişik yerlere termometreler konur. Odanın termostatı ve higrometresi ayarlanarak, kuluçka odasının hava sıcaklığının 18-20-22oC'de ve neminin % 90-95'te kalmasına çalışılır. Unutulmaması gereken nokta, oda sıcaklığına nazaran, kompost sıcaklığı her zaman 2-4-6oC daha yüksek olacağıdır. Bu bakımdan oda sıcaklığı düşük tutulduğunda, kompost sıcaklığı 24-26oC olacaktır. Bu koşullarda miseller oldukça çabuk ve kuvvetli bir şekilde tohumluktan komposta sıçrayacak ve 10. günden sonra ve normalde 15. günün sonuna doğru kompostu tamamen saracaktır. Başta koyu çukulata (kahverengi) olan kompost, misellerin ortamın içinde çoğalmasıyla rengi açılacak, sarmanın tamamlandığı an beyaz sarı bir renk alacaktır. Zaten oda içine girildiğinde, insanın burnuna hoş bir mantar kokusu gelecektir. En kötü ihtimalle 20 günde sarma işlemi bitecektir. Ancak, daha uzun sürede sarma meydana geliyorsa, bu, oda havası ile kompost içi koşullarında nem, sıcaklık oranlarının yükselmesi veya azalması, ortam pH'ındaki nötür seviyesinin değişmesi, ortamda amonyak çıkışının meydana gelmesi, komposta hastalık ve zararlıların çoğalması ve bunların yaptığı ters etkiden dolayı gelişmenin durması gibi, bir sürü etmenin misel gelişmesini etkilemesinden kaynaklanabilir. Kuluçka odasındaki ilk günler oldukça önemlidir. Bu bakımdan her gün ve günde 2-3 defa kontrol yapılarak, önce oda kokusu, nemi ve sıcaklığı, daha sonra kompost nem ve sıcaklığı değişik noktalarda izlenir. Yer yer kompost kaldırılarak misellerde gelişmenin olup, olmadığı kontrol edilir. Aşılamanın 1-2. gününden itibaren miseller komposta doğru sıçramaya başlar, 3. ve 4. günlerde ise bu olay net olarak belirginleşir. Kompost pastörize odasından çabuk soğutularak alındığı için, aktivitesi bir noktada frenlenmiş durumdadır. Misellerin kompost içindeki gelişmesi sırasında ortaya çıkan aktivite kompost sıcaklığının artmasını teşvik eder. Eğer hava sıcaklığı da iyi ayarlanamazsa, kompost içi sıcaklığı 30oC'nin üstüne doğru çıkmaya başlar, kompostta durdurulmuş olan aktivite yeniden hız kazanıp, kompost içindeki organik maddeleri parçalayacak mikroorganizma faaliyetini teşvik eder, onların da çoğalması ve çalışmaya başlaması ile kompostta aşırı kızışma meydana gelir ve kompost sıcaklığının aniden 30-40oC'ye kadar fırlamasına neden olur. İlk anlarda kompost üst yüzeyinde sıcaklık kısmen düşük kaldığından, yüzeysel kontrollerde misel gelişmesi normal görüldüğünden, kompost içindeki bu değişim kolay anlaşılamaz. İç taraftaki sıcaklığın yükselişine bağlı kalarak, önce misellerin büyümesi durur, daha sonra sıcaklık artışı devam ediyorsa ölmesi başlar. Mutlaka kompost içi sıcaklığı ve misel gelişmesi, bu nedenden dolayı devamlı kontrol edilmelidir. Hele kompost oldukça kalın bir tabaka ile doldurulmuşsa ve kuvvetli bastırma işlemi yapılmışsa, bu durumda daha da dikkatli davranmak gerekir. Çünkü kalınlık arttıkça kızışma ihtimali o kadar daha fazla olur.
Bir diğer önemli nokta, yeteri derecede steril çalışmayan ve özellikle kimyasal yolla kompostu hastalık ve zararlılardan temizleyen işletmelerde veya komposta hastalık ve zararlı olması ihtimali bulunan durumlarda, sıcaklık derecelerini biraz düşük tutmakta yarar vardır. Çünkü kültür mantarının misellerinin geliştiği 24-26oC sıcaklık dereceleri ve % 90-95 nem oranları, aynı zamanda zararlı mantar ve bakterilerin de en iyi geliştiği sınırlardır. Zararlıların ortam içinde bulunması durumunda, onlar daha hızlı ürediklerinden ortamı daha önce işgal eder ve kültür mantarının misellerinin gelişmesine izin vermezler. İşte hastalık ve zararlıların ortamda bulunma ihtimali olduğu zaman, kompost sıcaklık derecesini 20oC civarında tutmak, bu zararlıların hızlı gelişmesini engeller. Fakat bu derecelerde kültür mantarı miselleri nispeten ağır gelişseler bile, zararlılarına karşın daha hızlı çoğaldıklarından, ortamı sarmaları ve rakipleri ile mücadele etmeleri daha kolay olur. Eğer kompostta zararlı organizmaların çoğalması başlamışsa, odanın taze mantar kokan havası değişir. Onun yerini çürük yumurta gibi, genzi yakan bir koku alır. Böyle kokan bir odada kopostunun iç kısmı incelenirse, sarı küf veya yeşil küf hastalığını rahatça görebilir.
Kültür mantarı miselleri, kompost sıcaklığı 30oC'ye ulaştığında büyümesi çok yavaşlar, sıcaklık 35oC ve üstüne çıktığında yaşayamaz, ölürler. Sıcaklık kontrolünde yükselme görülüyorsa, oda içine taze hava vererek sıcaklık düşürülür. Bilindiği gibi misellerin gelişmesi anında havalandırmaya gerek yoktur. Havalandırma, ancak ortamda fazla miktarda karbondioksit (% 0,5 ve üzerine çıkması) ve amonyak (% 0,2 ve üzerine çıkması) birikimi meydana gelmiş ve sıcaklık yükselmişse yapılır. Aksi halde havalandırma, oda nemini düşürdüğü ve komposttan buharlaşmayı hızlandırdığı, kompostun kurumasına yol açtığı için yapılması pek istenmez. Misel büyümesi sırasında, kuluçka odasının hava nemi, komposttaki suyun buharlaşıp havaya karışmasını önlemek ve kompost nemi % 60-63'lerde kalmasını sağlamak üzere, devamlı % 90-95'de tutulur. Şayet nem azalacak olursa, buharı olan işletmelerde buhar vanası açılarak, odaya biraz buhar verilir veya kuluçka odası havasına suyu çok küçük damlacıklar halinde pulverize eden aletler yerleştirilir, bu aletlerle odaya su püskürterek, nem oranı istenen düzeyde tutulur. Söylenen sistemleri olmayan işletmelerde, yerlere, duvarlara zaman zaman su sıkılır. Ayrıca üretim yerlerinin üzerine kağıt serilmiş ise, bunlar ince su püskürten başlıklarla çok az ve dikkatli bir şekilde ıslatılır. Suyun kağıt üzerinde göllenmesi ve burada kalması, alt tarafta penicillium gibi yeşil küf yapan zararlı organizmaların çoğalmasına yol açar. Hele kompost yüzeyine buğday tanesi üzerine sardırılmış tohumluk saçılmışsa, yanlış ıslatma bu tohumluğun yeşil küf hastalığı kapmasına neden olur. Bu bakımdan daha da tehlikeli olur.
Zaman zaman oda içi havasına ve kağıtlar üzerine % 0,2'lik formaldehit sıkmak, zararlı mantar ve bakterileri, % 0,1'lik D.D.V.P., Diazinon, Malathion, Basudin, Endo sülfan'la ilaçlama yapmak, çeşitli zararlı sinek, böcekleri ve kırmızı örümcekleri öldürmek açısından faydalı olur. Eğer kompost üzerinde yeşil, gri renkli hastalık yapan küflerin geliştiği kısımlar görülürse, bu kısımlar önce % 2-5'lik Benomil veya % 0,2-0,5'lik formaldehitle ilaçlamalı, sonra bunların sporlarını veya misellerini etrafa yaymadan, oradan biraz genişçe bir kısımla beraber çok yavaş bir şekilde almalı, hemen kapalı bir torba içine koymalı ve odadan uzaklaştırılmalıdır. Her hastalıklı kısım alındığında, eller sabunlu su (arap sabunu) ile yıkanmalı, sonra diğer hastalıklı kısımlara uygulama için gidilmelidir. Kompost içinde kültür mantarı miselleri geliştikçe, dışardan gelecek enfeksiyonlara karşı dayanma gücü artar. Bu bakımdan başlangıçtaki dikkat daha yoğun olmalıdır.
Misel gelişmesinin 8-10. gününden itibaren kompost sıcaklığı 18-20oC'ye, hava sıcaklığı 15-17oC'ye düşürülmelidir. Örtü toprağı ne kadar erken örtülürse, ilk flaşta mantarlar küçük kalmakta ve dolayısıyle toplam verimde bir azalma meydana gelmektedir. Hollanda'da ve Belçika'da yapılan çalışmalarda misel sarmasının 12-14 günden sonra yapılan örtü toprağı serme işlemiyle hem kaliteli ve hem de azami ürün miktarı elde edilmektedir (VEDDER, 1978). Son yılların bir diğer yeniliği, kompost içine soya fasulyesi unu, pamuk tohumu unu, hindistan cevizi artıkları, kolza tohumu unu, yer fıstığı tohumu unu, bazı bitkisel yağlar (zeytin, mısır ve ay çiçeği yağları) karıştırılarak, kompostun karbonhidrat oranını yükseltmeye çalışılmaktadır. Örneğin, soya fasulyesi unu m2'ye 1-1,5 kg'lik bir tabaka olarak, kompostla örtü toprağı arasına verilmekte ve m2'de 7-8 kg'lık verim artışları elde edilmektedir. Ancak bu uygulamalarda kompost içinde sıcaklık artışları meydana gelebilmekte ve yine hastalıklara karşı ortamın iyi korunması gerekmektedir. Biz yaptığımız araştırmalarda, su kültüründe mantar üretmeye çalışmaktayız. Şu anda bazı denemelerden, ümitli sonuçlar alınmış bulunuyoruz. Eğer bu araştırmalar istenen şekilde sonuçlandırılacak olursa, mantar üretimini sürekli yapmak yanında, kompost hazırlama işlemi ortadan kalkacak, mantar üretim maliyeti büyük ölçüde düşecek, tesis kurmada büyük kolaylıklar sağlanacak, mantar yetiştiriciliği daha kolay, ekonomik ve çekici hale getirilecektir.
Aşılanmış kompost kuluçka odasına alınır. Kompost içine ve değişik yerlere termometreler konur. Odanın termostatı ve higrometresi ayarlanarak, kuluçka odasının hava sıcaklığının 18-20-22oC'de ve neminin % 90-95'te kalmasına çalışılır. Unutulmaması gereken nokta, oda sıcaklığına nazaran, kompost sıcaklığı her zaman 2-4-6oC daha yüksek olacağıdır. Bu bakımdan oda sıcaklığı düşük tutulduğunda, kompost sıcaklığı 24-26oC olacaktır. Bu koşullarda miseller oldukça çabuk ve kuvvetli bir şekilde tohumluktan komposta sıçrayacak ve 10. günden sonra ve normalde 15. günün sonuna doğru kompostu tamamen saracaktır. Başta koyu çukulata (kahverengi) olan kompost, misellerin ortamın içinde çoğalmasıyla rengi açılacak, sarmanın tamamlandığı an beyaz sarı bir renk alacaktır. Zaten oda içine girildiğinde, insanın burnuna hoş bir mantar kokusu gelecektir. En kötü ihtimalle 20 günde sarma işlemi bitecektir. Ancak, daha uzun sürede sarma meydana geliyorsa, bu, oda havası ile kompost içi koşullarında nem, sıcaklık oranlarının yükselmesi veya azalması, ortam pH'ındaki nötür seviyesinin değişmesi, ortamda amonyak çıkışının meydana gelmesi, komposta hastalık ve zararlıların çoğalması ve bunların yaptığı ters etkiden dolayı gelişmenin durması gibi, bir sürü etmenin misel gelişmesini etkilemesinden kaynaklanabilir. Kuluçka odasındaki ilk günler oldukça önemlidir. Bu bakımdan her gün ve günde 2-3 defa kontrol yapılarak, önce oda kokusu, nemi ve sıcaklığı, daha sonra kompost nem ve sıcaklığı değişik noktalarda izlenir. Yer yer kompost kaldırılarak misellerde gelişmenin olup, olmadığı kontrol edilir. Aşılamanın 1-2. gününden itibaren miseller komposta doğru sıçramaya başlar, 3. ve 4. günlerde ise bu olay net olarak belirginleşir. Kompost pastörize odasından çabuk soğutularak alındığı için, aktivitesi bir noktada frenlenmiş durumdadır. Misellerin kompost içindeki gelişmesi sırasında ortaya çıkan aktivite kompost sıcaklığının artmasını teşvik eder. Eğer hava sıcaklığı da iyi ayarlanamazsa, kompost içi sıcaklığı 30oC'nin üstüne doğru çıkmaya başlar, kompostta durdurulmuş olan aktivite yeniden hız kazanıp, kompost içindeki organik maddeleri parçalayacak mikroorganizma faaliyetini teşvik eder, onların da çoğalması ve çalışmaya başlaması ile kompostta aşırı kızışma meydana gelir ve kompost sıcaklığının aniden 30-40oC'ye kadar fırlamasına neden olur. İlk anlarda kompost üst yüzeyinde sıcaklık kısmen düşük kaldığından, yüzeysel kontrollerde misel gelişmesi normal görüldüğünden, kompost içindeki bu değişim kolay anlaşılamaz. İç taraftaki sıcaklığın yükselişine bağlı kalarak, önce misellerin büyümesi durur, daha sonra sıcaklık artışı devam ediyorsa ölmesi başlar. Mutlaka kompost içi sıcaklığı ve misel gelişmesi, bu nedenden dolayı devamlı kontrol edilmelidir. Hele kompost oldukça kalın bir tabaka ile doldurulmuşsa ve kuvvetli bastırma işlemi yapılmışsa, bu durumda daha da dikkatli davranmak gerekir. Çünkü kalınlık arttıkça kızışma ihtimali o kadar daha fazla olur.
Bir diğer önemli nokta, yeteri derecede steril çalışmayan ve özellikle kimyasal yolla kompostu hastalık ve zararlılardan temizleyen işletmelerde veya komposta hastalık ve zararlı olması ihtimali bulunan durumlarda, sıcaklık derecelerini biraz düşük tutmakta yarar vardır. Çünkü kültür mantarının misellerinin geliştiği 24-26oC sıcaklık dereceleri ve % 90-95 nem oranları, aynı zamanda zararlı mantar ve bakterilerin de en iyi geliştiği sınırlardır. Zararlıların ortam içinde bulunması durumunda, onlar daha hızlı ürediklerinden ortamı daha önce işgal eder ve kültür mantarının misellerinin gelişmesine izin vermezler. İşte hastalık ve zararlıların ortamda bulunma ihtimali olduğu zaman, kompost sıcaklık derecesini 20oC civarında tutmak, bu zararlıların hızlı gelişmesini engeller. Fakat bu derecelerde kültür mantarı miselleri nispeten ağır gelişseler bile, zararlılarına karşın daha hızlı çoğaldıklarından, ortamı sarmaları ve rakipleri ile mücadele etmeleri daha kolay olur. Eğer kompostta zararlı organizmaların çoğalması başlamışsa, odanın taze mantar kokan havası değişir. Onun yerini çürük yumurta gibi, genzi yakan bir koku alır. Böyle kokan bir odada kopostunun iç kısmı incelenirse, sarı küf veya yeşil küf hastalığını rahatça görebilir.
Kültür mantarı miselleri, kompost sıcaklığı 30oC'ye ulaştığında büyümesi çok yavaşlar, sıcaklık 35oC ve üstüne çıktığında yaşayamaz, ölürler. Sıcaklık kontrolünde yükselme görülüyorsa, oda içine taze hava vererek sıcaklık düşürülür. Bilindiği gibi misellerin gelişmesi anında havalandırmaya gerek yoktur. Havalandırma, ancak ortamda fazla miktarda karbondioksit (% 0,5 ve üzerine çıkması) ve amonyak (% 0,2 ve üzerine çıkması) birikimi meydana gelmiş ve sıcaklık yükselmişse yapılır. Aksi halde havalandırma, oda nemini düşürdüğü ve komposttan buharlaşmayı hızlandırdığı, kompostun kurumasına yol açtığı için yapılması pek istenmez. Misel büyümesi sırasında, kuluçka odasının hava nemi, komposttaki suyun buharlaşıp havaya karışmasını önlemek ve kompost nemi % 60-63'lerde kalmasını sağlamak üzere, devamlı % 90-95'de tutulur. Şayet nem azalacak olursa, buharı olan işletmelerde buhar vanası açılarak, odaya biraz buhar verilir veya kuluçka odası havasına suyu çok küçük damlacıklar halinde pulverize eden aletler yerleştirilir, bu aletlerle odaya su püskürterek, nem oranı istenen düzeyde tutulur. Söylenen sistemleri olmayan işletmelerde, yerlere, duvarlara zaman zaman su sıkılır. Ayrıca üretim yerlerinin üzerine kağıt serilmiş ise, bunlar ince su püskürten başlıklarla çok az ve dikkatli bir şekilde ıslatılır. Suyun kağıt üzerinde göllenmesi ve burada kalması, alt tarafta penicillium gibi yeşil küf yapan zararlı organizmaların çoğalmasına yol açar. Hele kompost yüzeyine buğday tanesi üzerine sardırılmış tohumluk saçılmışsa, yanlış ıslatma bu tohumluğun yeşil küf hastalığı kapmasına neden olur. Bu bakımdan daha da tehlikeli olur.
Zaman zaman oda içi havasına ve kağıtlar üzerine % 0,2'lik formaldehit sıkmak, zararlı mantar ve bakterileri, % 0,1'lik D.D.V.P., Diazinon, Malathion, Basudin, Endo sülfan'la ilaçlama yapmak, çeşitli zararlı sinek, böcekleri ve kırmızı örümcekleri öldürmek açısından faydalı olur. Eğer kompost üzerinde yeşil, gri renkli hastalık yapan küflerin geliştiği kısımlar görülürse, bu kısımlar önce % 2-5'lik Benomil veya % 0,2-0,5'lik formaldehitle ilaçlamalı, sonra bunların sporlarını veya misellerini etrafa yaymadan, oradan biraz genişçe bir kısımla beraber çok yavaş bir şekilde almalı, hemen kapalı bir torba içine koymalı ve odadan uzaklaştırılmalıdır. Her hastalıklı kısım alındığında, eller sabunlu su (arap sabunu) ile yıkanmalı, sonra diğer hastalıklı kısımlara uygulama için gidilmelidir. Kompost içinde kültür mantarı miselleri geliştikçe, dışardan gelecek enfeksiyonlara karşı dayanma gücü artar. Bu bakımdan başlangıçtaki dikkat daha yoğun olmalıdır.
Misel gelişmesinin 8-10. gününden itibaren kompost sıcaklığı 18-20oC'ye, hava sıcaklığı 15-17oC'ye düşürülmelidir. Örtü toprağı ne kadar erken örtülürse, ilk flaşta mantarlar küçük kalmakta ve dolayısıyle toplam verimde bir azalma meydana gelmektedir. Hollanda'da ve Belçika'da yapılan çalışmalarda misel sarmasının 12-14 günden sonra yapılan örtü toprağı serme işlemiyle hem kaliteli ve hem de azami ürün miktarı elde edilmektedir (VEDDER, 1978). Son yılların bir diğer yeniliği, kompost içine soya fasulyesi unu, pamuk tohumu unu, hindistan cevizi artıkları, kolza tohumu unu, yer fıstığı tohumu unu, bazı bitkisel yağlar (zeytin, mısır ve ay çiçeği yağları) karıştırılarak, kompostun karbonhidrat oranını yükseltmeye çalışılmaktadır. Örneğin, soya fasulyesi unu m2'ye 1-1,5 kg'lik bir tabaka olarak, kompostla örtü toprağı arasına verilmekte ve m2'de 7-8 kg'lık verim artışları elde edilmektedir. Ancak bu uygulamalarda kompost içinde sıcaklık artışları meydana gelebilmekte ve yine hastalıklara karşı ortamın iyi korunması gerekmektedir. Biz yaptığımız araştırmalarda, su kültüründe mantar üretmeye çalışmaktayız. Şu anda bazı denemelerden, ümitli sonuçlar alınmış bulunuyoruz. Eğer bu araştırmalar istenen şekilde sonuçlandırılacak olursa, mantar üretimini sürekli yapmak yanında, kompost hazırlama işlemi ortadan kalkacak, mantar üretim maliyeti büyük ölçüde düşecek, tesis kurmada büyük kolaylıklar sağlanacak, mantar yetiştiriciliği daha kolay, ekonomik ve çekici hale getirilecektir.