Tweet
8.1.4.1. Yığının Boyutlandırılması
Kompost yapılırken materyale, 160-180 cm genişlikte 160-18Ü cm yükseklikte ve 200 cm uzunlukta kalıpların kullanılmasıyla, birbirine birleşmiş blokların oluşturduğu uzun bir yığın şekli verilir Yığının boyutlarının tespitinde, kullanılacak materyallerin yapısı, iklim koşullan rol oynar. Kaba yapılı, kütle oluşturan materyallerde ve soğuk zamanlarda yığın boyutları 180x180 cm 'ye kadar arttırılır. İnce yapılı, az kütle oluşturan materyallerde ve sıcak zamanlarda yığının boyutları 160x160 cm 'ye kadar azaltılır.
Yığın örnek olarak 180x180 cm boyutlarında yapılmışsa, fermantasyon sırasında kulanılan kaba materyalin yumuşaması ve ufalmasıyla, her aktarma sonrası yığının boyutlarında 5-10 cm arasında bir azalma meydana gelir. İlk yapılan yığınla, son pastörize odasına almadan önceki yığın arasında boyutlarda 40-60 cm 'lik bir fark ortaya çıkar ve yığının boyutu 100x100 cm veya 120x120 cm olarak tespit edilir.
8.1.4.2. Yığının Ön Islatılması Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY - BAHCESELFORUMSEL
Yığının yapılmasına başlamadan evvel, materyal kuru ise bir
çok işletmede ön ıslatma işlemi yapılarak, at gübresinin ve bilhassa
bitki saplarının ıslatılması ve içsel nemlendirilmesi yapılır. Bunun için
örneğimizdeki 15.426 kg buğday sapı beton platforma serilir. Üzerine
yağmurlayıcı konularak devamlı ıslatılır. Suyun verilme şekli ve süresi
materyalin homojen ıslatılmasını etkilemektedir. Mümkün olduğu
kadar suyun küçük zerreler halinde, her tarafa ulaşacak tarzda ve eşit
miktarda verilmesi gerekir. Yığma verilen, fakat materyal tarafından
emilemeyen fazla su, yığından sızarak kanallar vasıtasıyla, platformun
bir kenarında yapılmış beton çukur (havuz) içinde toplanarak, tekrar
yığın üzerine bir elektrikli devir-daim su motoru ile sirküle
edilmelidir. Bu durum fazla su israfı yapılmasını ortadan kaldırır.
Ayrıca materyal üzerine katkı maddeleri ilave edilmişse, yıkanan
maddelerin tekrar yığma dönmesine ve besin maddesi kaybının
ortadan kaldırılmasına yardımcı olur. Ön ıslatma ile, materyalin en az
% 60-70 nemlendirilmesi sağlanır. Bu nem düzeyine ulaşmak için,
başlangıçta % 40-50 arasında neme sahip 1 ton at gübresinin
nemlendirilmesi için 500-1.000 lt ve % 20 neme sahip olan 1 ton
buğday sapının nemlendirilmesi için ise, 2.500-4.000 lt su kullanılır.
Ön ıslatmadan amaç, materyalin dış yüzünün ıslatılması değildir. Önemli olan materyalin iç kısmının, yani bünyesine suyun alınmasıdır.
Ön ıslatmada at gübresi, hayvanın sindirimi sırasında yediği materyalin ıslanması ve sindirim sırasında parçalanıp, fermantasyona uğraması, sonra bunun gübre olarak atın altına serilen buğday saplarında oluşan yataklığın üzerine atılması, atların ayakları ile bu yataklığın ezilmesi, ve ayrıca atın idrarı ile yataklığın ıslanması sonucu, daha az su ile daha çabuk ıslanır.
Saplar suyu kolay alamaz. Çünkü üstü balmumu tabakası ile kaplıdır. Hu tabaka suyun kaymasını; sağlar ve sap içine girmesini engeller. Samanın ön ıslatılmasında, zaman zaman yığın üzerinde ağır bir araç gezdirip, saplan ezmek . yığına katkı maddeleri ilave ederek mikroorganizma faaliyetini artırmak, kızışma meydana getirmek ve ayrıca 2-3 günde bir yığını alt üst edip, karıştırmakta yarar vardır. Yığının ezilmesi ve kızışması, sapların dış kısmındaki bal mumu tabakasını eriterek, sert kabuk kısmını yumuşatır, suyun daha kolay emilmesini temin eder. Ayrıca ön ıslatmada mikroorganizma faliyeti başladığından, ileride esas yığın yapıldığında, bu yığının da daha çabuk fermantasyona başlamasını ve ısınmasını sağlar.
Zamandan ve yerden tasarruf sağlamak istendiğinde, ön ıslatma yapmaktan vazgeçilir. Sap ve saman balyaları açılır açılmaz bol suyla yüzeysel ıslatılarak ve katkı maddeleri katılarak hemen esas yığının yapılmasına geçilir. Hu sistem hem insan gücü ve hemde mekanizasvon ile çalışmaya uygun, ayrıca ekonomik olması yüzünden tercih edilir. Ayrıca katkı maddeleri her tarafa eşit dağıtıldığından, kompost homojen olur.
Ön ıslatma, kullanılan materyalin özelliklerine ve ıslatma yöntemlerine göre 3-10 gün içinde gerçekleşir.
8.1.4.3. Yığının Yapılması Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY - BAHCESELFORUMSEL
Yığının yapılmasında ön ıslatmaya alınmış materyal kullanılır. Biz burada ön ıslatma yapmadan, daha ekonomik olan direkt yığın yapma yöntemini inceleyeceğiz. Ön ıslatma yapılan materyalin de, yığın şekli aynıdır. Ancak içersine katılacak katkı maddelerinin konma şeklinde ve zamanında farklılık bulunur.
Yığının muntazam yapılması için, tahtadan veya demirden yapılmış özel kalıplar kullanılır. Mekanizasyonu olan işletmelerde yığının tümünün kalıbı yapılır ve birden doldurulur. İnsan gücü ile çalışan işletmelerde yığın kalıp kalıp yapılır. Kalıp 1,80 X 2,00 m boyutundadır. İki adet kalıp karşılıklı, birbirinden 1,60-1,80 m mesafede oturtulur. Devrilmemesi için dört, daha çok üç köşeden birbirine demir çubuklarla tutturulur. Dördüncü köşenin üst tarafına tutturucu koymayarak, materyalin daha rahat kalıp içine atılıp, doldurulması sağlanır. 1 mJ buğday sapından yapılmış kompost 300-500 kg gelmektedir. Kalıp tam doldurulduğunda hacmi (1,80x1,80x2,00= 6,48 m3) yaklaşık 6 m'1 'dür. Bir kalıba 6x500=3.000 kg materyal konulduğunda, örneğimizdeki kompost yığını (29.000/3.000 = 9,6) yaklaşık 10 kalıp yapılacaktır.Kalıp doldurulurken katkı maddeleri bir veya iki seferde konur. Bir seferde konulacaksa, ön ıslatmada veya yığın yapmada; iki seferde konulacaksa. birincisi ön ıslatmada, ikincisi yığın yapmada , ön ıslatma yapılmadığı zaman birincisi yığın yapmada, ikincisi I. aktarmada verilir.
Kalıp içersine at gübresi, sap. saman ve katkı maddeleri konurken, bunlar kalıbın her tarafına eşit dağıtılmış olmalıdır. Aksi halde yapılan kompost homojen olmaz. Az besin (katkı maddesi) gelen tarafta az, çok gelen tarafta çok besin maddesi oluşur ve kompot verimi bu değişikliğe göre azalır veya çoğalır. Materyalin kalıba eşit
doldurulması, kalıbın kat kat yapılmasıyla sağlanır. Bir kalıptaki kat sayısı yetiştiricinin isteğine bağlıdır. Ancak kat sayısının artması fazla işçilik, fakat daha güzel karışım, azalması az işçilik, fakat güzel olmayan karışım meydana getirir. Genelde bir kalıptaki kat sayısı 3-5 arasında değişir.
?imdi katkı maddelerinin bir veya iki seferde verilmesini ayrı ayrı inceleyelim.
Katkı maddeleri bir seferde ve doğrudan yığın yapılırken verilecekse, her kalıba katılacak materyal miktarı, Örnek.16 'da hesapladığımız toplam yığına atılacak katkı maddesi miktarını 10 kalıba bölerek:
Buğday sapı................. 1.542,6 kg (1.542/25 = 61,6 balya)
Tavuk gübresi................... 771,3 kg
Kepek............................. 462,8 kg
Amonyum nitrat.............. ....30,8 kg
Toplam.......................... 2.807,5 kg olarak buluruz.
Buradan, bir kalıba düşen miktarı, kalıpta yapılacak kat sayısına bölerek, bir kata atılacak miktarı tesbit ederiz. Biz her kalıpta 5 kat yapmayı düşündüğümüzden, her kata atılacak miktarı
Buğday sapı .............. 1.542,6/5 = 308,5 kg (12,3 balya)
Tavuk gübresi.............. 771,3/5 = 154,2 kg
Kepek......................... 462,8/5= 92,4 kg
Amonyum nitrat........... 30,8/5 = 3,2 kg olarak.hesaplarız.
Kompost yapacağımız sundurmada, sundurmanın en uç kısmına 180 cm aralıkla iki kalıbı yerleştiririz. İlk kalıbın, ilk katı için 308,5 kg 'lık 12 balya kalıp önünde açılır, üzerine hortumla bol miktarda su sıkılarak ıslatılır. Islatılan saplar hemen kalıp içine doldurulur ve çiğneyerek bastırılır (?ekil 8.1). Birinci kata verilecek 154,2 kg tavuk gübresi, 92,4 kg kepek (kuru veya daha doğrusu ıslatılmış olarak), 3,2 kg amonyum nitrat bir yerde karıştırılarak, kalıp içine doldurulan buğday sapı üzerine, her tarafa eşit miktarda gelecek şekilde serpilir. İşlem bitince, ikinci katı oluşturacak 308,5 kg 'lik buğday sapının balyaları açılır, ıslatılır ve kalıp içine doldurulur. Güzelce bastırılarak yığının sıkışması sağlanır. Bu kez ikinci katın katkı maddeleri yine bir yerde karıştırılır ve muntazam olarak kalıba yayılır. Böylece beş kat bitirilir. Bu durumda kalıp, tamamen dolmuştur. Yığının yanındaki kalıplar çıkartılır. İkinci kalıbın yapımı için, kalıpların birer ucu, birinci kalıp yığını ile temas edecek şekilde yerleştirilir. Birinci kalıpta yapılan işlemlerin aynısı ikinci kalıpta da uygulanır. Üçüncü ve giderek onuncu kalıp yapılır ve yığın tamamlanmış olur. Bu sırada da sundurmanın sonuna yaklaşılır. Ancak yığının sonunda, sundurmada 2 kalıplık bir boşluk kalmalıdır. Bu boşluktan ilerde yığının aktarılması sırasında yararlanılacaktır.
Yığın 4-6 gün kendi haline bırakılır. Ancak her gün bir miktar su sıkılarak yığının nem alması sağlanır. İkinci günden itibaren yığın içinde mikroorganizmaların faliyetleri sonucu yanma başladığından, yığın sıcaklığı artar. Sıcaklık artışı giderek devam eder. İlk günlerde 20-25°C olan sıcaklık, daha sonraki günlerde 30-50°C 'ye kadar çıkabilir. Sıcaklığın artmasında, dış havanın soğuk veya sıcak olması önemli rol oynar. Kışın sıcaklığın başlaması ve yükselmesi kötü hava koşulları nedeniyle daha ağır olur. Bazen çevre koşulları uygun bile olsa yığında bir faliyet gözlenmeyebilir. Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY - BAHCESELFORUMSEL
Bu durum :
a. Yığının yeteri kadar ıslatılmamış olmasından veya tam tersi
yığının çok ıslatılmasından,
b. Fazla sıkıştırılıp oksijensiz kalmasından veya az
sıkıştırılmasından dolayı, yığın içine devamlı soğuk hava giriş ve
çıkışının olmasından, yığın içersinde sıcaklığın tutulamayıp düşük
kalmasından,
226
c. Yığında mikroorganizmaların kullanacağı suda çabuk eriyen
şekerli maddelerin yeterli düzeyde olmamasından ve
mikroorganizmaların yeterince çalışamamasından,
d. Yığında aktiviteyi sağlayacak organizmaların
bulunmamasından veya aktif hale geçmemesinden, aktivite için
istenen çevre koşullarının (sıcaklık, nem v.s. gibi) sağlanamamış
olmasından ileri gelebilir.
Eksik görülen hususların tesbit edilmesi ve giderilmesi durumunda, yığındaki faaliyetler normale dönecek ve yığın istenen şekilde fermantasyona uğrayacaktır. Burada belirtilen hususlar aktarmalar sırasında da ortaya çıkabilir. Orada da olay önce iyi incelenmeli, olayın hangi nedenden meydana geldiği bulunmalı, sonra gereken tedbirler alınmalıdır.
Yukarda anlatılan sistemde ön ıslatma yapılmadığından, yığın yapma ön ıslatma olarak kabul edilir ve fermantasyonun süresine eklenmez (Bkz. Cetvel 8.2).
Katkı maddeleri iki seferde verilecekse, önce yukarıda bir sefer için, bir kalıba düşen miktar ikiye bölünür ve her sefer için verilecek olan 1.542,6 kg buğday sapı, 385,6 kg tavuk gübresi, 231,4 kg kepek ve 15,4 kg amonyum nitrat miktarı hesaplanır. Daha sonra bir seferde bir kalıba katılacak bu miktarlar 5'e bölünerek bir kalıbın bir katına düşecek miktar ortaya çıkartılır (Cetvel 8.4).
1. Aktarma Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY - BAHCESELFORUMSEL
Yığının yapılmasından 4-6 gün sonra, yığının sonunda kalan 2 kalıp boşluğun, ilk kısmına, iki kalıp arasında 160 cm genişliğinde mesafe bırakılarak, kalıpla yığın arasında bir kalıplık boşluk kalacak şekilde yerleştirilir. Böylece yeni yığının aktarma işlemi, eski yığının sonundan başlayarak, baş tarafına doğru götürülür. Katkı maddeleri, bir seferde ve yığın yapıldığı sırada verildiğinde, aktarma sırasında yeni hiçbir şey eklenmez. Yalnız nem eksik olacağından, su verilerek yığının nem oranının % 70-73'e çıkması sağlanır. Ayrıca yapılan
Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY - BAHCESELFORUMSEL
karıştırma ve tiftikleme işi ile yığın havalandırılmış olur. Aktarmaya başlandığında, eski yığından bir katlık materyal alınır, kalıpla yığın arasındaki boşluğa yayılır. Ancak yığının aktarılması sırasında yığının dış kısımları içeri, iç kısımları dışarı, üst tarafı alta, alt tarafı üste gelecek şekilde karıştırılır, bol su ile ıslatılır, sonra kalıp içine doldurulur. Hatırlanacağı üzere, eski yığının hazırlanması sırasında buğday sapları yeterli derecede su almamış, sadece yüzeysel ıslanmıştır. Yığın yapıldıktan sonraki 4-6 günlük devrede, yığında meydana gelen mikrobiyolojik fermantasyon ile yığının kızışması, buğday saplarının üzerindeki kaygan kısım kaybolmasına, sapların diriliğinin yok olmasına neden olur. Böylece, bu aktarmadaki ıslatma ile saplar suyu daha kolay alır ve istenen % 70-73 nem oranına gelir. Kalıba doldurma işlemi yapılırken, her kattan sonra üzerinden bastırılması ve yığının sıkıştırılması gerekir. Birinci kalıp bitirildiğinde, kalıplar, aktarması yapılan yığına temas edecek şekilde yerleştirilir. Bu sırada, yine aktarması yapılmış kalıpla, aktarması yapılmamış yığın arasında bir boşluk meydana gelmiştir. Daha sonra ikinci kalıbın katlarının sırasıyla aktarmasına geçilir. Onuncu kalıpta bittikten sonra yığın 3-5 gün süre ile kendi haline bırakılır.
Birinci aktarmada, yığındaki yanma daha kuvvetli cereyan etmeğe başlar ve I.aktarmanın, ikinci gününde sıcaklık 40-50C 'ye daha sonraki günler 50-60üC 'ye kadar çıkar. Son 5. günde, yığındaki materyalin sıklığına, nem miktarına, çevredeki sıcaklığa bağlı olarak, yığın içindeki oksijen miktarının azalmasıyla mikroorganizma faliyetinde bir yavaşlama meydana gelir ve yığının sıcaklığında bir düşme görülür. Eğer yığında sıcaklık hiç yükselmiyorsa, normal aktarma zamanından önce sıcaklık düşmesi meydana geldiği tesbit ediliyorsa, bunun sebebi mutlaka araştırılmalıdır. Sıcaklığın çıkmaması veya erken düşmesi, yığında oksijen ve nem eksikliğinden, yığının fazla ıslak ve sıkışık olmasından, yığında yeteri kadar kolay parçalanabilir şekerli maddelerin olmamasından, fermantasyon yapacak mikroorganizmaların azlığından kaynaklanacağı hatırlanarak, bunları giderici tedbirler alınmalıdır. Yığın, 1. aktarmanın 5. gününe kadar bekletilmeden, sıcaklığın düşmeğe başladığı tespit ediliyorsa, 2. aktarmaya geçilmelidir.
Yığın yapılırken bütün katkı maddeleri birden verilmemişse, yani katkı maddeleri iki seferde veriliyorsa, bunun birincisi yığın yaparken katılmıştır. Eksik kalan katkı maddelerinin ikinci kısım, I.aktarmada tamamlanır (Cetvel 8.4.). Aktarma sırasında düzgün çalışmak ve katkı maddelerini muntazam dağıtmak için, yığının kat kat açılması, kalıba doldurulması ve sonra her kat arasına istenen miktardaki katkı maddelerinin verilmesi uygun olur.
Aktarma yaparken yığının genel yapısı incelendiğinde üst tarafta henüz parçalanmağa başlamamış saplar, biraz altında sütlü kahverengi renkte mikroorganizma faliyetin başladığı bir tabaka, onun altında da kesif amonyak kokusu olan bir tabaka yer alır. Tabanda ise sarımsı renkte, yumurta çürüğü kokusunda bir kısım görülür(anaerobik koşullarda çalışan). Aktarma sırasında bu tabakalar birbiri içine güzelce karıştırılmalıdır.
Yığının dıştan itibaren 10-15 cm altındaki tabaka sıcaklık ve nem bakımından devamlı sirke kurtları, keneler, sinekler ve küf sporları için ideal bir yerdir. Bilhassa taze tavuk gübresi kullanıldığında fazla miktarda sinek oluşumu görülür. Çevre kirliliği ve işletmenin kendi hijyeni için, yığın yapıldıktan sonra bunları yok etmek üzere toz veya sulu bir ilaç kullanarak, ilaçlanır. Genelde malathion veya bazudin mücadelede istenen etkiyi gösterir. Ayrıca nematot (nemadur ile) ve kırmızı örümcekler için de (endosülfan ile) ilaçlama yapmakta fayda vardır.Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY - BAHCESELFORUMSEL
Kompost yapılırken materyale, 160-180 cm genişlikte 160-18Ü cm yükseklikte ve 200 cm uzunlukta kalıpların kullanılmasıyla, birbirine birleşmiş blokların oluşturduğu uzun bir yığın şekli verilir Yığının boyutlarının tespitinde, kullanılacak materyallerin yapısı, iklim koşullan rol oynar. Kaba yapılı, kütle oluşturan materyallerde ve soğuk zamanlarda yığın boyutları 180x180 cm 'ye kadar arttırılır. İnce yapılı, az kütle oluşturan materyallerde ve sıcak zamanlarda yığının boyutları 160x160 cm 'ye kadar azaltılır.
Yığın örnek olarak 180x180 cm boyutlarında yapılmışsa, fermantasyon sırasında kulanılan kaba materyalin yumuşaması ve ufalmasıyla, her aktarma sonrası yığının boyutlarında 5-10 cm arasında bir azalma meydana gelir. İlk yapılan yığınla, son pastörize odasına almadan önceki yığın arasında boyutlarda 40-60 cm 'lik bir fark ortaya çıkar ve yığının boyutu 100x100 cm veya 120x120 cm olarak tespit edilir.
8.1.4.2. Yığının Ön Islatılması Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY - BAHCESELFORUMSEL
Yığının yapılmasına başlamadan evvel, materyal kuru ise bir
çok işletmede ön ıslatma işlemi yapılarak, at gübresinin ve bilhassa
bitki saplarının ıslatılması ve içsel nemlendirilmesi yapılır. Bunun için
örneğimizdeki 15.426 kg buğday sapı beton platforma serilir. Üzerine
yağmurlayıcı konularak devamlı ıslatılır. Suyun verilme şekli ve süresi
materyalin homojen ıslatılmasını etkilemektedir. Mümkün olduğu
kadar suyun küçük zerreler halinde, her tarafa ulaşacak tarzda ve eşit
miktarda verilmesi gerekir. Yığma verilen, fakat materyal tarafından
emilemeyen fazla su, yığından sızarak kanallar vasıtasıyla, platformun
bir kenarında yapılmış beton çukur (havuz) içinde toplanarak, tekrar
yığın üzerine bir elektrikli devir-daim su motoru ile sirküle
edilmelidir. Bu durum fazla su israfı yapılmasını ortadan kaldırır.
Ayrıca materyal üzerine katkı maddeleri ilave edilmişse, yıkanan
maddelerin tekrar yığma dönmesine ve besin maddesi kaybının
ortadan kaldırılmasına yardımcı olur. Ön ıslatma ile, materyalin en az
% 60-70 nemlendirilmesi sağlanır. Bu nem düzeyine ulaşmak için,
başlangıçta % 40-50 arasında neme sahip 1 ton at gübresinin
nemlendirilmesi için 500-1.000 lt ve % 20 neme sahip olan 1 ton
buğday sapının nemlendirilmesi için ise, 2.500-4.000 lt su kullanılır.
Ön ıslatmadan amaç, materyalin dış yüzünün ıslatılması değildir. Önemli olan materyalin iç kısmının, yani bünyesine suyun alınmasıdır.
Ön ıslatmada at gübresi, hayvanın sindirimi sırasında yediği materyalin ıslanması ve sindirim sırasında parçalanıp, fermantasyona uğraması, sonra bunun gübre olarak atın altına serilen buğday saplarında oluşan yataklığın üzerine atılması, atların ayakları ile bu yataklığın ezilmesi, ve ayrıca atın idrarı ile yataklığın ıslanması sonucu, daha az su ile daha çabuk ıslanır.
Saplar suyu kolay alamaz. Çünkü üstü balmumu tabakası ile kaplıdır. Hu tabaka suyun kaymasını; sağlar ve sap içine girmesini engeller. Samanın ön ıslatılmasında, zaman zaman yığın üzerinde ağır bir araç gezdirip, saplan ezmek . yığına katkı maddeleri ilave ederek mikroorganizma faaliyetini artırmak, kızışma meydana getirmek ve ayrıca 2-3 günde bir yığını alt üst edip, karıştırmakta yarar vardır. Yığının ezilmesi ve kızışması, sapların dış kısmındaki bal mumu tabakasını eriterek, sert kabuk kısmını yumuşatır, suyun daha kolay emilmesini temin eder. Ayrıca ön ıslatmada mikroorganizma faliyeti başladığından, ileride esas yığın yapıldığında, bu yığının da daha çabuk fermantasyona başlamasını ve ısınmasını sağlar.
Zamandan ve yerden tasarruf sağlamak istendiğinde, ön ıslatma yapmaktan vazgeçilir. Sap ve saman balyaları açılır açılmaz bol suyla yüzeysel ıslatılarak ve katkı maddeleri katılarak hemen esas yığının yapılmasına geçilir. Hu sistem hem insan gücü ve hemde mekanizasvon ile çalışmaya uygun, ayrıca ekonomik olması yüzünden tercih edilir. Ayrıca katkı maddeleri her tarafa eşit dağıtıldığından, kompost homojen olur.
Ön ıslatma, kullanılan materyalin özelliklerine ve ıslatma yöntemlerine göre 3-10 gün içinde gerçekleşir.
8.1.4.3. Yığının Yapılması Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY - BAHCESELFORUMSEL
Yığının yapılmasında ön ıslatmaya alınmış materyal kullanılır. Biz burada ön ıslatma yapmadan, daha ekonomik olan direkt yığın yapma yöntemini inceleyeceğiz. Ön ıslatma yapılan materyalin de, yığın şekli aynıdır. Ancak içersine katılacak katkı maddelerinin konma şeklinde ve zamanında farklılık bulunur.
Yığının muntazam yapılması için, tahtadan veya demirden yapılmış özel kalıplar kullanılır. Mekanizasyonu olan işletmelerde yığının tümünün kalıbı yapılır ve birden doldurulur. İnsan gücü ile çalışan işletmelerde yığın kalıp kalıp yapılır. Kalıp 1,80 X 2,00 m boyutundadır. İki adet kalıp karşılıklı, birbirinden 1,60-1,80 m mesafede oturtulur. Devrilmemesi için dört, daha çok üç köşeden birbirine demir çubuklarla tutturulur. Dördüncü köşenin üst tarafına tutturucu koymayarak, materyalin daha rahat kalıp içine atılıp, doldurulması sağlanır. 1 mJ buğday sapından yapılmış kompost 300-500 kg gelmektedir. Kalıp tam doldurulduğunda hacmi (1,80x1,80x2,00= 6,48 m3) yaklaşık 6 m'1 'dür. Bir kalıba 6x500=3.000 kg materyal konulduğunda, örneğimizdeki kompost yığını (29.000/3.000 = 9,6) yaklaşık 10 kalıp yapılacaktır.Kalıp doldurulurken katkı maddeleri bir veya iki seferde konur. Bir seferde konulacaksa, ön ıslatmada veya yığın yapmada; iki seferde konulacaksa. birincisi ön ıslatmada, ikincisi yığın yapmada , ön ıslatma yapılmadığı zaman birincisi yığın yapmada, ikincisi I. aktarmada verilir.
Kalıp içersine at gübresi, sap. saman ve katkı maddeleri konurken, bunlar kalıbın her tarafına eşit dağıtılmış olmalıdır. Aksi halde yapılan kompost homojen olmaz. Az besin (katkı maddesi) gelen tarafta az, çok gelen tarafta çok besin maddesi oluşur ve kompot verimi bu değişikliğe göre azalır veya çoğalır. Materyalin kalıba eşit
doldurulması, kalıbın kat kat yapılmasıyla sağlanır. Bir kalıptaki kat sayısı yetiştiricinin isteğine bağlıdır. Ancak kat sayısının artması fazla işçilik, fakat daha güzel karışım, azalması az işçilik, fakat güzel olmayan karışım meydana getirir. Genelde bir kalıptaki kat sayısı 3-5 arasında değişir.
?imdi katkı maddelerinin bir veya iki seferde verilmesini ayrı ayrı inceleyelim.
Katkı maddeleri bir seferde ve doğrudan yığın yapılırken verilecekse, her kalıba katılacak materyal miktarı, Örnek.16 'da hesapladığımız toplam yığına atılacak katkı maddesi miktarını 10 kalıba bölerek:
Buğday sapı................. 1.542,6 kg (1.542/25 = 61,6 balya)
Tavuk gübresi................... 771,3 kg
Kepek............................. 462,8 kg
Amonyum nitrat.............. ....30,8 kg
Toplam.......................... 2.807,5 kg olarak buluruz.
Buradan, bir kalıba düşen miktarı, kalıpta yapılacak kat sayısına bölerek, bir kata atılacak miktarı tesbit ederiz. Biz her kalıpta 5 kat yapmayı düşündüğümüzden, her kata atılacak miktarı
Buğday sapı .............. 1.542,6/5 = 308,5 kg (12,3 balya)
Tavuk gübresi.............. 771,3/5 = 154,2 kg
Kepek......................... 462,8/5= 92,4 kg
Amonyum nitrat........... 30,8/5 = 3,2 kg olarak.hesaplarız.
Kompost yapacağımız sundurmada, sundurmanın en uç kısmına 180 cm aralıkla iki kalıbı yerleştiririz. İlk kalıbın, ilk katı için 308,5 kg 'lık 12 balya kalıp önünde açılır, üzerine hortumla bol miktarda su sıkılarak ıslatılır. Islatılan saplar hemen kalıp içine doldurulur ve çiğneyerek bastırılır (?ekil 8.1). Birinci kata verilecek 154,2 kg tavuk gübresi, 92,4 kg kepek (kuru veya daha doğrusu ıslatılmış olarak), 3,2 kg amonyum nitrat bir yerde karıştırılarak, kalıp içine doldurulan buğday sapı üzerine, her tarafa eşit miktarda gelecek şekilde serpilir. İşlem bitince, ikinci katı oluşturacak 308,5 kg 'lik buğday sapının balyaları açılır, ıslatılır ve kalıp içine doldurulur. Güzelce bastırılarak yığının sıkışması sağlanır. Bu kez ikinci katın katkı maddeleri yine bir yerde karıştırılır ve muntazam olarak kalıba yayılır. Böylece beş kat bitirilir. Bu durumda kalıp, tamamen dolmuştur. Yığının yanındaki kalıplar çıkartılır. İkinci kalıbın yapımı için, kalıpların birer ucu, birinci kalıp yığını ile temas edecek şekilde yerleştirilir. Birinci kalıpta yapılan işlemlerin aynısı ikinci kalıpta da uygulanır. Üçüncü ve giderek onuncu kalıp yapılır ve yığın tamamlanmış olur. Bu sırada da sundurmanın sonuna yaklaşılır. Ancak yığının sonunda, sundurmada 2 kalıplık bir boşluk kalmalıdır. Bu boşluktan ilerde yığının aktarılması sırasında yararlanılacaktır.
Yığın 4-6 gün kendi haline bırakılır. Ancak her gün bir miktar su sıkılarak yığının nem alması sağlanır. İkinci günden itibaren yığın içinde mikroorganizmaların faliyetleri sonucu yanma başladığından, yığın sıcaklığı artar. Sıcaklık artışı giderek devam eder. İlk günlerde 20-25°C olan sıcaklık, daha sonraki günlerde 30-50°C 'ye kadar çıkabilir. Sıcaklığın artmasında, dış havanın soğuk veya sıcak olması önemli rol oynar. Kışın sıcaklığın başlaması ve yükselmesi kötü hava koşulları nedeniyle daha ağır olur. Bazen çevre koşulları uygun bile olsa yığında bir faliyet gözlenmeyebilir. Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY - BAHCESELFORUMSEL
Bu durum :
a. Yığının yeteri kadar ıslatılmamış olmasından veya tam tersi
yığının çok ıslatılmasından,
b. Fazla sıkıştırılıp oksijensiz kalmasından veya az
sıkıştırılmasından dolayı, yığın içine devamlı soğuk hava giriş ve
çıkışının olmasından, yığın içersinde sıcaklığın tutulamayıp düşük
kalmasından,
226
c. Yığında mikroorganizmaların kullanacağı suda çabuk eriyen
şekerli maddelerin yeterli düzeyde olmamasından ve
mikroorganizmaların yeterince çalışamamasından,
d. Yığında aktiviteyi sağlayacak organizmaların
bulunmamasından veya aktif hale geçmemesinden, aktivite için
istenen çevre koşullarının (sıcaklık, nem v.s. gibi) sağlanamamış
olmasından ileri gelebilir.
Eksik görülen hususların tesbit edilmesi ve giderilmesi durumunda, yığındaki faaliyetler normale dönecek ve yığın istenen şekilde fermantasyona uğrayacaktır. Burada belirtilen hususlar aktarmalar sırasında da ortaya çıkabilir. Orada da olay önce iyi incelenmeli, olayın hangi nedenden meydana geldiği bulunmalı, sonra gereken tedbirler alınmalıdır.
Yukarda anlatılan sistemde ön ıslatma yapılmadığından, yığın yapma ön ıslatma olarak kabul edilir ve fermantasyonun süresine eklenmez (Bkz. Cetvel 8.2).
Katkı maddeleri iki seferde verilecekse, önce yukarıda bir sefer için, bir kalıba düşen miktar ikiye bölünür ve her sefer için verilecek olan 1.542,6 kg buğday sapı, 385,6 kg tavuk gübresi, 231,4 kg kepek ve 15,4 kg amonyum nitrat miktarı hesaplanır. Daha sonra bir seferde bir kalıba katılacak bu miktarlar 5'e bölünerek bir kalıbın bir katına düşecek miktar ortaya çıkartılır (Cetvel 8.4).
1. Aktarma Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY - BAHCESELFORUMSEL
Yığının yapılmasından 4-6 gün sonra, yığının sonunda kalan 2 kalıp boşluğun, ilk kısmına, iki kalıp arasında 160 cm genişliğinde mesafe bırakılarak, kalıpla yığın arasında bir kalıplık boşluk kalacak şekilde yerleştirilir. Böylece yeni yığının aktarma işlemi, eski yığının sonundan başlayarak, baş tarafına doğru götürülür. Katkı maddeleri, bir seferde ve yığın yapıldığı sırada verildiğinde, aktarma sırasında yeni hiçbir şey eklenmez. Yalnız nem eksik olacağından, su verilerek yığının nem oranının % 70-73'e çıkması sağlanır. Ayrıca yapılan
Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY - BAHCESELFORUMSEL
karıştırma ve tiftikleme işi ile yığın havalandırılmış olur. Aktarmaya başlandığında, eski yığından bir katlık materyal alınır, kalıpla yığın arasındaki boşluğa yayılır. Ancak yığının aktarılması sırasında yığının dış kısımları içeri, iç kısımları dışarı, üst tarafı alta, alt tarafı üste gelecek şekilde karıştırılır, bol su ile ıslatılır, sonra kalıp içine doldurulur. Hatırlanacağı üzere, eski yığının hazırlanması sırasında buğday sapları yeterli derecede su almamış, sadece yüzeysel ıslanmıştır. Yığın yapıldıktan sonraki 4-6 günlük devrede, yığında meydana gelen mikrobiyolojik fermantasyon ile yığının kızışması, buğday saplarının üzerindeki kaygan kısım kaybolmasına, sapların diriliğinin yok olmasına neden olur. Böylece, bu aktarmadaki ıslatma ile saplar suyu daha kolay alır ve istenen % 70-73 nem oranına gelir. Kalıba doldurma işlemi yapılırken, her kattan sonra üzerinden bastırılması ve yığının sıkıştırılması gerekir. Birinci kalıp bitirildiğinde, kalıplar, aktarması yapılan yığına temas edecek şekilde yerleştirilir. Bu sırada, yine aktarması yapılmış kalıpla, aktarması yapılmamış yığın arasında bir boşluk meydana gelmiştir. Daha sonra ikinci kalıbın katlarının sırasıyla aktarmasına geçilir. Onuncu kalıpta bittikten sonra yığın 3-5 gün süre ile kendi haline bırakılır.
Birinci aktarmada, yığındaki yanma daha kuvvetli cereyan etmeğe başlar ve I.aktarmanın, ikinci gününde sıcaklık 40-50C 'ye daha sonraki günler 50-60üC 'ye kadar çıkar. Son 5. günde, yığındaki materyalin sıklığına, nem miktarına, çevredeki sıcaklığa bağlı olarak, yığın içindeki oksijen miktarının azalmasıyla mikroorganizma faliyetinde bir yavaşlama meydana gelir ve yığının sıcaklığında bir düşme görülür. Eğer yığında sıcaklık hiç yükselmiyorsa, normal aktarma zamanından önce sıcaklık düşmesi meydana geldiği tesbit ediliyorsa, bunun sebebi mutlaka araştırılmalıdır. Sıcaklığın çıkmaması veya erken düşmesi, yığında oksijen ve nem eksikliğinden, yığının fazla ıslak ve sıkışık olmasından, yığında yeteri kadar kolay parçalanabilir şekerli maddelerin olmamasından, fermantasyon yapacak mikroorganizmaların azlığından kaynaklanacağı hatırlanarak, bunları giderici tedbirler alınmalıdır. Yığın, 1. aktarmanın 5. gününe kadar bekletilmeden, sıcaklığın düşmeğe başladığı tespit ediliyorsa, 2. aktarmaya geçilmelidir.
Yığın yapılırken bütün katkı maddeleri birden verilmemişse, yani katkı maddeleri iki seferde veriliyorsa, bunun birincisi yığın yaparken katılmıştır. Eksik kalan katkı maddelerinin ikinci kısım, I.aktarmada tamamlanır (Cetvel 8.4.). Aktarma sırasında düzgün çalışmak ve katkı maddelerini muntazam dağıtmak için, yığının kat kat açılması, kalıba doldurulması ve sonra her kat arasına istenen miktardaki katkı maddelerinin verilmesi uygun olur.
Aktarma yaparken yığının genel yapısı incelendiğinde üst tarafta henüz parçalanmağa başlamamış saplar, biraz altında sütlü kahverengi renkte mikroorganizma faliyetin başladığı bir tabaka, onun altında da kesif amonyak kokusu olan bir tabaka yer alır. Tabanda ise sarımsı renkte, yumurta çürüğü kokusunda bir kısım görülür(anaerobik koşullarda çalışan). Aktarma sırasında bu tabakalar birbiri içine güzelce karıştırılmalıdır.
Yığının dıştan itibaren 10-15 cm altındaki tabaka sıcaklık ve nem bakımından devamlı sirke kurtları, keneler, sinekler ve küf sporları için ideal bir yerdir. Bilhassa taze tavuk gübresi kullanıldığında fazla miktarda sinek oluşumu görülür. Çevre kirliliği ve işletmenin kendi hijyeni için, yığın yapıldıktan sonra bunları yok etmek üzere toz veya sulu bir ilaç kullanarak, ilaçlanır. Genelde malathion veya bazudin mücadelede istenen etkiyi gösterir. Ayrıca nematot (nemadur ile) ve kırmızı örümcekler için de (endosülfan ile) ilaçlama yapmakta fayda vardır.Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY - BAHCESELFORUMSEL