{"id":13296,"date":"2009-12-31T07:57:00","date_gmt":"2009-12-31T07:57:00","guid":{"rendered":""},"modified":"2025-10-23T09:58:29","modified_gmt":"2025-10-23T09:58:29","slug":"kur%c2%92ani-bir-cevre-ahlaki-anlayisina-dogru-13296","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/kur%c2%92ani-bir-cevre-ahlaki-anlayisina-dogru-13296","title":{"rendered":"Kur\u0092ani bir \u00e7evre ahlak\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131na do\u011fru"},"content":{"rendered":"

<\/i><\/span>Harvard Üniversitesince “Çevre Ahlak\u0131 ve Felsefesi üzerine doktora yapan ilk Müslüman” olarak nitelendirilen Prof. \u0130brahim Özdemir’in röportaj\u0131<\/span><\/p>\n

\u0130klim krizinde suçlu kim? 
Çocuklar\u0131m\u0131z\u0131n ve torunlar\u0131m\u0131z\u0131n ekmeklerini yiyor, sular\u0131n\u0131 içiyor, oksijenlerini mi soluyoruz? 
Onlar\u0131n geleceklerini mi çal\u0131yoruz? 
<\/span><\/p>\n

Peki, gezegenle uyumlu ya\u015famak mümkün de\u011fil mi? \u0130nsan, s\u0131n\u0131rs\u0131z i\u015ftah\u0131na “dur” diyebilir mi? <\/span> <\/p>\n

Bu konuda haz\u0131rlanan söyle\u015fi kitab\u0131nda, i\u015f ve bilim insanlar\u0131ndan gazetecilere, aktivistlere ve STK yöneticilerine kadar 15 ki\u015fi söz alarak bu kritik sorular\u0131n yan\u0131tlar\u0131n\u0131 ar\u0131yor… 
Söz konusu kitapta Prof. Dr. \u0130brahim Özdemir’le de bir söyle\u015fi yap\u0131ld\u0131. BZD Yay\u0131n ve \u0130leti\u015fim Proje Müdürü Bar\u0131\u015f Do\u011fru<\/strong>’nun sorular\u0131n\u0131 cevaplayan, Harvard Üniversitesince “Çevre Ahlak\u0131 ve Felsefesi üzerine doktora yapan ilk Müslüman” olarak nitelendirilen Özdemir’in görü\u015fleri dikkat çekici. 
<\/em>
Bize biraz özgeçmi\u015finizden bahsedebilir misiniz? 
<\/strong>
Özgeçmi\u015fimi ilk kez “çevreci” bir bak\u0131\u015f aç\u0131s\u0131yla anlatmak istiyorum. Bu, ayn\u0131 zamanda çevreye olan ilgime de \u0131\u015f\u0131k tutabilir. 
Gaziantep’in \u0130slâhiye ilçesinde suyu, okulu ve camisi olmayan küçük bir köyde dünyaya gelmi\u015fim. Okuma ça\u011f\u0131na geldi\u011fimde 3 km. uzakl\u0131ktaki kom\u015fu köye gidip geldim. Ya\u011fmurlu ve olumsuz havalarda, o köydeki bir tan\u0131d\u0131\u011f\u0131n evinde kal\u0131yordum. 
Köyümüzde içecek su olmad\u0131\u011f\u0131 gibi, okul kitaplar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda okuyacak kitap da yoktu. \u0130çecek suyumuzu e\u015fek ile uzaktan getiriyorduk. Bu sebeple içilecek suyun önemini çok erkenden fark ettim. Su olmay\u0131nca, yemekler yap\u0131lam\u0131yor, çay bile içilemiyordu. Rahmetlik annemin gözü hep evdeki sudayd\u0131. Azald\u0131 m\u0131, hemen p\u0131nara gidip su getirmemiz gerekiyordu. 
Sekiz karde\u015fin en küçü\u011fü idim. A\u011fabeylerimle e\u015feks\u0131rt\u0131nda su getirmeye gitmek önceleri bana çok e\u011flenceli gelirdi. Ancak s\u0131ra bana gelince, öyle olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 fark ettim. Her biri 18 kg olan tenekeleri p\u0131nardan doldurup, daha sonra e\u015fe\u011fe yüklemek 13-14 ya\u015flar\u0131nda hiçte kolay de\u011fildi. <\/p>\n

Daha önemlisi hayat\u0131n kayna\u011f\u0131 olan suyun, \u015fiddetin ve kavgan\u0131n da kayna\u011f\u0131 olabilece\u011fini çok erken bir ya\u015fta fark ettim. Köyün uza\u011f\u0131ndaki p\u0131nar\u0131n ba\u015f\u0131nda su için s\u0131ra beklerken, daha ya\u015fl\u0131 veya daha güçlü olanlar gücü ve gerekti\u011finde \u015fiddeti kullanarak s\u0131raya girmeden suyu al\u0131yorlard\u0131. Bu da kavgaya sebep oluyordu. Ayr\u0131ca köyümüzde pamuk ve biber yeti\u015ftirilirdi. Bunlar\u0131 sularken de köyümüzde s\u0131k s\u0131k su kaynakl\u0131 kavgalar olurdu. Kom\u015fu köylerde bu tür kavgalar bazen ölümle bile sonuçlanabiliyordu. 

Her köylü çocu\u011fu gibi bunlar\u0131 erken ya\u015fta görmeye ve ya\u015famaya ba\u015flad\u0131m. \u0130nsan-do\u011fa ili\u015fkisinin ne denli köklü oldu\u011funu kavrad\u0131m. Buna bir de hayvanlarla olan ili\u015fkiyi eklemek laz\u0131m. Çok küçük ya\u015ftan itibaren kuzular\u0131n, koyunlar\u0131n içinde ya\u015fad\u0131m. At, e\u015fek ve köpekle birlikte büyüdüm. Bu hayvanlar\u0131n dünyaya geli\u015fleri gibi, ölümlerini de gördüm. Ayr\u0131ca onlar benim ve ailem için sadece hayvan de\u011fildi. Ayn\u0131 zamanda arkada\u015flar\u0131md\u0131. Ailem için ise her \u015feydi. Hayvanlar\u0131m\u0131z\u0131n sütünden yo\u011furt, peynir ve tereya\u011f\u0131 yap\u0131yor; hem kendimiz kullan\u0131yor hem de sat\u0131yorduk. Yününde gübresine kadar her \u015feylerinden faydalan\u0131yorduk. <\/p>\n

Dahas\u0131 hayvanlar\u0131n kendi aralar\u0131ndaki kavgay\u0131 da gördüm. Vah\u015fi hayvanlar\u0131 yak\u0131ndan tan\u0131d\u0131m. Kendimi ba\u015fta y\u0131lan, akrep ve di\u011fer zehirli hayvanlardan korurken, hayvanlar\u0131m\u0131 da ba\u015fta kurt olmak üzere, di\u011fer vah\u015fi hayvanlardan korudum. Bunu yaparken en sad\u0131k arkada\u015f\u0131m ise köpe\u011fim Karaba\u015ft\u0131. 
Kuzu veya koyuna giderken tabiat\u0131 daha yak\u0131ndan tan\u0131d\u0131m. Geceleri y\u0131ld\u0131zlar\u0131 saymaya kalkt\u0131m. Y\u0131ld\u0131zlar\u0131n anlamlar\u0131n\u0131 (tabii köyümdeki anlay\u0131\u015fa göre) ö\u011frendim. Ayr\u0131ca köy hayat\u0131nda mevsimlerin ve tabiattaki her de\u011fi\u015fimin izlemek zorundayd\u0131k. Kurak mevsimler hayvanlar\u0131m\u0131z\u0131 ve mahsullerimizi ve dolay\u0131s\u0131yla hepimizi etkiliyordu. 
K\u0131saca, \u015fehirde do\u011fmu\u015f ve büyümü\u015f, birinin hiçbir zaman ya\u015fayamayaca\u011f\u0131 kadar do\u011fayla iç-içe ve çok zengin bir çocukluk ya\u015fad\u0131m. Elbette birçok zorluklar da ya\u015fad\u0131m. O zamanlar \u015fehirli çocuklara imrenirdik. Ancak bugün geriye dönüp bakt\u0131\u011f\u0131mda, hiçte pi\u015fmanl\u0131k duymuyorum. Hele hele erken çocukluk dönemimin ilk köpe\u011fi olan Karaba\u015f’\u0131m\u0131 hiç unutam\u0131yorum. <\/p>\n

\u0130lkönce ilahiyat e\u011fitimi, sonradan da felsefe e\u011fitimi alm\u0131\u015fs\u0131n\u0131z. Peki çevre\/ekoloji alan\u0131na ilginiz nas\u0131l ba\u015flad\u0131? <\/strong><\/p>\n

\u0130lahiyat e\u011fitimimi tamamlay\u0131nca, hep bir yan\u0131m\u0131n eksik oldu\u011funu dü\u015fündüm. Bunda ilahiyatta ald\u0131\u011f\u0131m felsefe derslerinin de etkisi vard\u0131. Prof. Dr. Necati Öner ve Prof. Dr. Mehmet Ayd\u0131n Hocalar\u0131m\u0131n felsefeyi sevmemde çok etkisi oldu\u011funu belirtmem laz\u0131m. Bunun bir sonucu olarak felsefe alan\u0131nda önce mast\u0131r, sonra da doktora yapmaya karar verdim. Bunun içinde ODTÜ Felsefe Bölümünü seçtim. 
Bir ilahiyatç\u0131 olarak bunun ne denli zor bir i\u015f oldu\u011funun o zaman belki de tam olarak fark\u0131nda de\u011fildim. Daha mülakatta bir hocam sordu: “Neden felsefe ve neden ODTÜ? Kendi fakültende niçin devam etmiyorsun?” 
O gün verdi\u011fim cevap, san\u0131r\u0131m sorunuza da cevap olabilir. 
K\u0131saca \u015funu ifade ettim: \u0130lahiyat e\u011fitimi ile genelde dinler ve özelde de \u0130slam ve \u0130slam Dü\u015fünce Tarihine a\u015fina oldum. Felsefe Tarihini de k\u0131saca gördüm. Ancak esasl\u0131 bir felsefe tahsili almad\u0131\u011f\u0131m takdirde, \u0130lahiyat’ta ö\u011frendiklerimin tek yönlü ve eksik olaca\u011f\u0131 kanaatine sahip oldum. Bu sebeple, felsefeyi derinlemesine ö\u011frenmeye karar verdim. ODTÜ’yü tercih etmemin elbette sebepleri vard\u0131. Felsefe tahsili yan\u0131nda \u0130ngilizceyi de çok iyi derecede ö\u011frenmem gerekiyordu. Bu da bir yandan birinci el kaynaklara, di\u011fer yandan da dünyaya ula\u015fmam\u0131 sa\u011flayacakt\u0131. <\/p>\n

Hakikaten de öyle oldu. Daha sonra ba\u015fta Harvard Üniversitesi olmak üzere birçok Bat\u0131 üniversitesinde ders verdim. Birçok uluslar aras\u0131 toplant\u0131ya kat\u0131ld\u0131m. ABD’de üç y\u0131la yak\u0131n ö\u011fretim üyesi olarak bulundum. Bunda Felsefe tahsilim yan\u0131nda, iyi derecede \u0130ngilizce bilmem etkili oldu. Dahas\u0131, birçok aday aras\u0131nda beni tercih etmelerinin önemli bir sebebini daha sonra ö\u011frendim. O da teoloji e\u011fitimimi, felsefe ile tamamlamamd\u0131. Böylece hem teoloji, hem felsefe tahsil etmi\u015f birini, tek kanatl\u0131 bir meslekta\u015f\u0131ma tercih ediyorlard\u0131. Tabii, buna disiplinler ötesi olarak adland\u0131r\u0131lan bir perspektiften de yakla\u015fabilirsiniz. 
Özetlemem gerekirse, teolojisiz bir felsefe e\u011fitimi eksik oldu\u011fu gibi, felsefesiz bir teoloji e\u011fitimi de eksik ve tek boyutlu kal\u0131r, diye dü\u015fünüyorum. <\/p>\n

Akademik olarak çevre sorunlar\u0131na ve çevre ahlak\u0131na ilgim ise doktoram için konu ararken ba\u015flad\u0131. Tarihin derinliklerinde kalm\u0131\u015f ve günümüz insan\u0131n\u0131 do\u011frudan ilgilendirmeyen felsefi bir konuyu veya filozofu çal\u0131\u015fmak istemiyordum. 20. Yüzy\u0131l\u0131n son çeyre\u011finde ya\u015fayan bana ve günümüz insan\u0131na hitap eden bir konu olsun istiyordum. Yani biraz varolu\u015fçu bir yakla\u015f\u0131m\u0131m vard\u0131. Güncel bir konu bulmak için filozoflar\u0131n konuyla ilgili yaz\u0131lar\u0131n\u0131 incelemeye ba\u015flad\u0131m. Bunun için de ODTÜ ve Bilkent Kütüphanelerine gelen Felsefe Dergilerini düzenli olarak takip etmeye ve incelemeye ba\u015flad\u0131m. 1992 y\u0131l\u0131yd\u0131. Çal\u0131\u015fmalar\u0131m sonucu ortaya ç\u0131kan konular\u0131 alt alta dizdim. \u0130nsan-Do\u011fa ili\u015fkisini ele alan “çevre felsefesi” ilgimi çekti. <\/p>\n

\u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n o zaman yeni yeni fark etti\u011fi, günümüzde ise bir kâbus gibi sonuçlar\u0131ndan rahats\u0131z oldu\u011fumuz çevre sorunlar\u0131n\u0131n gerçek sebepleri neydi? 
\u0130nsan-do\u011fa ili\u015fkisi nas\u0131l bir ili\u015fkiydi? \u0130lk filozoflardan ba\u015flayarak do\u011fa nas\u0131l görülmü\u015f ve kavranm\u0131\u015ft\u0131? Do\u011fan\u0131n bir anlam\u0131 ve kendinde (intrinsic) de\u011feri var m\u0131yd\u0131? 
Tüm bu sorular sonucu konumu belirledim; “The Ethical Dimension of Human Attitude Towards Nature” Yani “\u0130nsan-Do\u011fa \u0130li\u015fkisinin Ahlakî Boyutu”. <\/span><\/p>\n

Seçti\u011fim konuyu ilk tez hocam Prof. Dr. Ahmet \u0130nam’a söyledi\u011fimde tipik bir felsefeci hayretiyle kar\u015f\u0131lad\u0131. Ben de tek tek argümanlar\u0131m\u0131 s\u0131ralad\u0131m. Çal\u0131\u015fmalar\u0131m\u0131 anlatt\u0131m. “\u0130lginç bir tez olacak” dedi ve ba\u015far\u0131 diledi. 
San\u0131r\u0131m bu konuyu seçmemde çocuklu\u011fumdaki insan-do\u011fa ili\u015fkisiyle ilgili tecrübelerimin de çok etkisi var. 
Tabii, ne kadar yerinde bir konu seçti\u011fimi daha sonra anlad\u0131m. 1998 y\u0131l\u0131nda Harvard Üniversitesi “Dinler ve Çevre” ba\u015fl\u0131kl\u0131 bir dizi konferans düzenledi. Bir konferans\u0131n ad\u0131 da “\u0130slam ve Ekoloji” idi. (Daha sonra burada sunulan tebli\u011fler kitap olarak Harvard Yay\u0131nlar\u0131nca yay\u0131nland\u0131. \u0130slam ve Ekoloji kitab\u0131 O\u011flak Yay\u0131nlar\u0131nca Türkçeye tercüme edildi.) <\/p>\n

Ben de söz konusu konferans için bir tebli\u011f haz\u0131rlad\u0131m. \u0130lk uluslararas\u0131 tebli\u011fim oldu\u011fu için üzerinde alt\u0131 ay kadar çal\u0131\u015ft\u0131m. Özellikle hocam Prof. Dr. Alparslan Aç\u0131kgenç’in de\u011ferli ele\u015ftiri ve katk\u0131s\u0131 oldu. “Towards An Understanding Of Environmental Ethic From A Qur’anic Perspective” (Kur’ani Bir Çevre Ahlak\u0131 Anlay\u0131\u015f\u0131na Do\u011fru) ba\u015fl\u0131kl\u0131 tebli\u011fim kabul edildi. Harvard Üniversitesine gitti\u011fimde “Çevre Ahlak\u0131 ve Felsefesi üzerine doktora yapan ilk Müslüman” olarak takdim edilmem benim için bir sürpriz oldu. Çok da ho\u015fuma gitti. Tezimi yazarken çekti\u011fim tüm zahmet ve s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131 unutturdu. Daha sonra geli\u015fen hadiseler hep bunu teyit etti. <\/p>\n

Bunlar aras\u0131nda Rusya Bilimler Akademisi ve \u0130sveç Bilimler Akademisinde davetli olarak tebli\u011f sunmak benim için unutulamayacak tecrübelerdendi. Daha ilginci ise SSCB’in son Ba\u015fkan\u0131 ve daha sonra çevreci olan M. Gorbaçov’un ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131nda 2002 y\u0131l\u0131nda Lyon’da (Fransa) düzenlen uluslararas\u0131 bir toplant\u0131ya davet edilmemdi. O zaman ABD’de misafir ö\u011fretim üyesiydim. Gorbaçov’un sekreterine sormadan edemedim: “Beni nas\u0131l buldunuz?” diye. Cevab\u0131 k\u0131sa ve anlaml\u0131yd\u0131: “Harvard Üniversitesi sizi önerdi” dedi. Yine bu tür toplant\u0131larda ba\u015fta Nelson Mandela, Dala Lama, Steve Rockefeller olmak üzere, birçok ünlü yazar, sanatç\u0131 ve hatta Hollywood y\u0131ld\u0131zlar\u0131 ile tan\u0131\u015ft\u0131m. Bu an\u0131lar\u0131n genç meslekta\u015flar\u0131ma yararl\u0131 olmas\u0131n\u0131 umar\u0131m. <\/p>\n

AYDINLANMA VE MODERN\u0130TE TAB\u0130ATIN MANEV\u0130 VE KUTSALDAN ARINDIRILMASIDIR <\/p>\n

Genel olarak dinlerin do\u011faya bak\u0131\u015f\u0131 nas\u0131l sizce? Tek tek dinleri ele al\u0131rsak neler söyleyebilirsiniz? 
<\/strong>
Dinlerin çevreye bak\u0131\u015f\u0131 farkl\u0131 olsa da, modern anlay\u0131\u015ftan tamamen farkl\u0131 oldu\u011funu biliyoruz. Zaten ayd\u0131nlanma ve modernite tabiat\u0131n manevi ve kutsaldan ar\u0131nd\u0131r\u0131lmas\u0131d\u0131r. Bu anlay\u0131\u015fa göre tabiat\u0131n kendinden ba\u015fka ve kendinden öte (metafizik anlamda) hiçbir de\u011feri yoktur. Bu da zamanla tabiat\u0131 istedi\u011fimiz gibi kullanabilece\u011fimiz bir meta olarak görülmesine sebep oldu. \u015eimdi ba\u015fta derin çevreciler ve radikal çevreciler olmak üzere herkes modernitenin “ruhsuz, cans\u0131z ve anlams\u0131z” tabiat anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 ele\u015ftiriyor. Tabiat\u0131n bizden ba\u011f\u0131ms\u0131z ve kendinde bir de\u011feri oldu\u011funu savunuyor. Dahas\u0131 ba\u015fta kuantum, biyoloji ve çevrebilim olmak üzere geli\u015fen bilim dallar\u0131 da tabiat\u0131n son tahlilde canl\u0131 oldu\u011funu; her \u015feyin birbirine ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu belirtiyor. \u0130nsan\u0131 tabiat\u0131n efendisi olarak de\u011fil, onun bir üyesi olarak görüyor. 
\u0130\u015fte bu ba\u011flamda farkl\u0131 dinlerin tabiat anlay\u0131\u015f\u0131 dikkat çekmeye ba\u015flad\u0131. Daha do\u011frusu farkl\u0131 dinlerin müntesipler kendi dinlerindeki çevreci unsurlar\u0131 fark etmeye ve ke\u015ffetmeye ba\u015flad\u0131lar. <\/p>\n

Bu konuda dünyan\u0131n belli ba\u015fl\u0131 büyük dinlerinin, inanç ve geleneklerin ilginç ve dikkat çekici bak\u0131\u015f aç\u0131lar\u0131 var. Konfüçyüs gelene\u011finde, Budizm’de, Amerikan K\u0131z\u0131lderililerinde de çevreye duyarl\u0131 anlay\u0131\u015flar\u0131n oldu\u011funu görüyoruz. Günümüzde dünyan\u0131n birçok ileri gelen üniversitelerinde “Din ve Ekoloji” derslerinin konulmas\u0131n\u0131n temelinde bu olgu yat\u0131yor. Ülkemizde de bu dersi ilk kez ben okuttum ve \u015fimdilerde \u0130lahiyat Fakültelerinde seçmeli ders olarak okutuluyor. Çevreyi anlamam\u0131zda, çevre ile ilgili sorunlar\u0131 çözmemizde çevre ile daha bar\u0131\u015f\u0131k ya\u015famam\u0131zda dünya dinlerinin bize nas\u0131l yard\u0131mc\u0131 olabilece\u011fi; bak\u0131\u015f aç\u0131m\u0131z nas\u0131l zenginle\u015ftirebilece\u011fi tart\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. Dahas\u0131, dinlerin çevre duyarl\u0131 mesajlar\u0131n\u0131n vurgulanmas\u0131 ve öne ç\u0131kar\u0131lmas\u0131 dini radikalle\u015ftirmek ve siyasi nedenlerle sömürmek isteyenlere de en iyi cevap olur diye dü\u015fünüyorum. B\u0131rak\u0131n\u0131z fakir, yoksul, yetim ve ma\u011fdurlara yard\u0131m etmeyi; kar\u0131ncaya, ar\u0131ya, solucana ve tüm canl\u0131lara kar\u015f\u0131 merhameti ve \u015fefkati ö\u011freten bir dini anlay\u0131\u015fta, din ad\u0131na \u015fiddet ve teröre yer olmasa gerek. \u015eimdi farkl\u0131 dinlerdeki çevre anlay\u0131\u015flar\u0131na k\u0131saca bakabiliriz. <\/p>\n

BUD\u0130ZM VE ÇEVRE <\/strong><\/p>\n

Kadim bir din olan Budizm, ba\u015fta çevre olmak üzere, sade bir hayat ya\u015fama ve mütevaz\u0131 olma gibi de\u011ferleriyle günümüz insanlar\u0131n\u0131 etkilemeye devam etmektedir. Dünyan\u0131n en ünlü mankeni Kate Moss’un Budizm’in insan-çevre ili\u015fkileriyle ilgili görü\u015flerinden etkilenerek, Budizm’e ve ekolojik konulara daha çok yönelmesi bu konuda sadece bir örnektir. Budizmin etkisiyle ba\u015fta uyu\u015fturucu olmak üzere tüm a\u015f\u0131r\u0131 ve h\u0131zl\u0131 hayat tarz\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftiren Moss; Budist bir çevreci olarak sat\u0131n ald\u0131\u011f\u0131 ürünlerin içerdi\u011fi maddelere dikkat etmektedir. 
Dalai Lama Tibet’in hem dini hem de politik lideridir. Kendisi ile 1999 y\u0131l\u0131nda Cape Town’da tan\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131m. Çevre konusunda sohbet ettik. Çevreyle ilgili söyledikleri beni ve orada bulanan herkesin dikkatini çekmi\u015fti. Uzun y\u0131llard\u0131r Kuzey Hindistan’da sürgünde ya\u015fayan Dalai Lama çevreyle ilgili görü\u015flerini \u015föyle özetlemi\u015fti: <\/p>\n

“Çevrenin ve do\u011fal hayat\u0131n tahribi tamamen tabiattaki zengin canl\u0131 türlerini hesaba katmayan ve onlara kar\u015f\u0131 sayg\u0131 duymayan cahilli\u011fin, aç gözlülü\u011fün ve sayg\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131n bir sonucudur. E\u011fer ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z dünyada bar\u0131\u015f\u0131 gerçekle\u015ftiremezsek ve çevreyi tahrip edi\u015fimiz bugünkü h\u0131z\u0131 ile devam ederse, çocuklar\u0131m\u0131za ve gelecek nesillere ölü bir dünya b\u0131rakaca\u011f\u0131m\u0131zdan \u015füphe yoktur. Bugün uluslararas\u0131 topluluk birçok krizle yüz yüzedir. Büyük insan topluluklar\u0131n\u0131n açl\u0131k ve sefaletle yüz yüze kalmas\u0131 ve yeryüzündeki canl\u0131 türlerinin yok olmas\u0131, bilim ve teknolojideki geli\u015fmeleri gölgelemese bile, onlar kadar bir gerçektir. Uzay\u0131na fethine paralel olarak insan\u0131n cahilli\u011finin ve güdük anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n bir sonucu olarak göller, nehirler, denizler ve okyanuslar kirlenmektedir. Gelecek nesillerin hayvanlar\u0131n gerçek habitatlar\u0131 ile ilgili bir \u015fey bilmeme tehlikesi ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z. Muhtemelen gelecek nesiller bugün yok olma tehlikesiyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya olduklar\u0131n\u0131 bildi\u011fimiz ormanlar ve baz\u0131 hayvan türleri hakk\u0131nda hiçbir \u015fey bilmeyecekler. Bizler bu büyük tehlikenin fark\u0131nda olan bir nesiliz. Bundan dolay\u0131 bir \u015feyler yapmak için çok geç olmadan harekete geçme somut ad\u0131mlar atma durum ve sorumlulu\u011funday\u0131z.” 
Dala Lama gerçekten çok hakl\u0131. O\u011flumu bir yaz köyüme gönderdim. Döndü\u011fünde onu dinleyince çok üzülmü\u015ftüm. Çocuklu\u011fumdaki birçok hayvan türü yok olmu\u015ftu. Özellikle ölçüsüz ve bilinçsiz kullan\u0131lan tar\u0131m ilaçlar\u0131 ekolojik dengeye büyük zarar vermi\u015f. <\/p>\n

H\u0130NDU\u0130ZM VE ÇEVRE <\/strong><\/p>\n

Kadim manevi geleneklerin en büyük özelliklerinden birisi insan\u0131 etraf\u0131ndaki tabii âleme kopar\u0131lamaz ruhi ve manevi ba\u011flarla ba\u011fl\u0131 ve bu tabiat\u0131n bir parças\u0131 oldu\u011funu ö\u011fretmeleridir. 
Bu anlay\u0131\u015f\u0131n en yayg\u0131n oldu\u011fu gelenek ayn\u0131 zamanda dünyan\u0131n da en eski geleneklerinden biri olan Hinduizm’dir. Temel Hint dini metinlerinden olan Vedalar, canl\u0131 ve cans\u0131z tüm mahlûkat\u0131n ayn\u0131 manevi güç taraf\u0131ndan ku\u015fat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir dünya görü\u015fünü yans\u0131tmaktad\u0131r. Bunun bir sonucu olarak Hinduizm, kendisini evrimin çe\u015fitli safhalar\u0131yla gösteren ve her \u015feyi ku\u015fatan ilahi hâkimiyete inan\u0131r. \u0130nsano\u011flu \u015fu anda evrim piramidinin en tepesinde olsa da, tabiat\u0131n ve onunu çok yüzlü\/boyutlu hayat \u015fekillerinden ayr\u0131 görülemez. Tepe de olma ana ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 bir konum ve me\u015fruiyet de vermez. Atharra Vedas\u0131 çevreci de\u011ferlerle kokan muhte\u015fem bir ilahiyi içermektedir. Bu ilahiden baz\u0131 al\u0131nt\u0131lar: <\/p>\n

\u0130çinde tah\u0131l ve m\u0131s\u0131r tarlalar\u0131n\u0131n ye\u015ferdi\u011fi; nefes alan ve hareket eden her \u015feyi bar\u0131nd\u0131ran; denizin, \u0131rma\u011f\u0131n ve di\u011fer sular\u0131n yatt\u0131\u011f\u0131 yeryüzü! 
Yeryüzü, anneci\u011fim, gökyüzündekilerle uyum içinde beni güvenli k\u0131l. 
Ey hikmet sahibi! Beni \u015fefkat ve bollukla kucakla. <\/p>\n

Sadece Vedalar de\u011fil daha sonraki kutsal metinlerden olan Upani\u015ftler ve Puranalarda da Hinduizm’in tabiata bak\u0131\u015f aç\u0131s\u0131 ifade edilmi\u015ftir ve tabiata hürmet ve sayg\u0131y\u0131 vurgulamaktad\u0131r. Tabiat\u0131n büyük güçlerinin- yeryüzü, gökler, hava, su ve ate\u015f- bitkileri ve a\u011façlar\u0131 da içeren çe\u015fitli canl\u0131 türlerin hepsi tabiat\u0131n muazzam ritmiyle birbirine ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. Kutsal olan tabiat\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda de\u011fil, içindedir. Tüm tabii fenomenlerle kendini ifade etmekte ve göstermektedir. 
Hint kültünde tabiata verilen bu önemin çevre bunal\u0131m\u0131yla yeni bir ivme kazand\u0131\u011f\u0131 görülmektedir. Dünyadaki birçok insan bu kültürü anlamaya çal\u0131\u015fmaktad\u0131r. Bunlar\u0131n ba\u015f\u0131nda da bat\u0131l\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n geldi\u011fi görülmektedir. <\/p>\n

YAHUD\u0130L\u0130K VE ÇEVRE <\/strong><\/p>\n

Yahudili\u011fin çevre anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 Dünya Musevi Kongresi Ba\u015fkan Yard\u0131mc\u0131s\u0131 Rabbi Arthur Hertzberg çok güzel özetlemektedir. Hertzberg’e göre hepimiz hayata kar\u015f\u0131 sorumluyuz ve her yerde onu korumam\u0131z gerekir: 
“Hepimiz bu nazenin ve harika dünyada yolcuyuz. Dünya gemisini korumak için ayn\u0131 safta ve ele ele tutu\u015fal\u0131m. Çevrenin ve ona ba\u011fl\u0131 olarak hayat\u0131n tahrip edilmesi; hayat\u0131n zenginli\u011fini hesaba katmayan cahilli\u011fimizin, aç gözlülü\u011fümüzün bir sonucudur. E\u011fer bar\u0131\u015f bu dünyada hâkim olmazsa, dünyan\u0131n ve çevrenin tahribi bu h\u0131zla devam ederse, gelecek nesillerin ölü bir dünyay\u0131 miras olarak alacaklar\u0131ndan kimsenin \u015füphesi olmas\u0131n.” 
Çevreci baz\u0131 Yahudilerle yapt\u0131\u011f\u0131m temaslarda, sava\u015fa ve \u015fiddete kar\u015f\u0131 olduklar\u0131n\u0131; Filistinlilere yap\u0131lanlar\u0131 kesinlikle onaylamad\u0131klar\u0131n\u0131 gördüm. Ama maalesef bu gruplar pek tan\u0131nm\u0131yor. Radikal gruplar\u0131n sesleri daha çok ç\u0131k\u0131yor ya da medyada yer buluyor. <\/p>\n

HIR\u0130ST\u0130YANLIK VE ÇEVRE <\/strong><\/p>\n

H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n çok farkl\u0131 yorumlar\u0131 ve mezhepleri var. Bununla birlikte H\u0131ristiyanlar\u0131n çevre anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 en iyi yans\u0131tan “çevreci aziz” olarak ilan edilen 12. Yüzy\u0131lda ya\u015fam\u0131\u015f Asisili Fransis’tir (1181-1226). Konuyla ilgili olarak Peder Lanfranco Serrini’nin görü\u015fleri \u015föyledir: 
“Tanr\u0131 her \u015feyin iyi olmas\u0131n\u0131, gerçekten iyi olmas\u0131n\u0131 istemi\u015ftir. Lüzumsuz hiçbir \u015fey yaratmad\u0131\u011f\u0131 gibi, lüzumlu hiçbir \u015feyi de ihmal etmemi\u015ftir. Böylece, birbiriyle çarp\u0131\u015fan ve çat\u0131\u015fan kâinat\u0131n elementleri aras\u0131nda bile bir denge ve ahenk bulunmaktad\u0131r. Yarat\u0131c\u0131, kâinattaki tüm bu kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 etkile\u015fmeler ve de\u011fi\u015fmelerle kendi güzelli\u011fini ve mükemmelli\u011fini göstermek istemektedir. Tanr\u0131’n\u0131n hâkimiyetini ve iyili\u011fini göstermek için yarat\u0131lan görünen her \u015feyin hâkimiyeti de insano\u011fluna emanet edilmi\u015ftir. 
Katolik dünyas\u0131n\u0131n müteveffa lideri Papa Jean Paul’un çevre ile ilgili görü\u015fleri, hem Katolik dünyas\u0131n\u0131n anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 hem de sorunuzda ifade etti\u011finiz dinlerin rolünü özetlemektedir: 
“Ekolojik kriz, toplumda bar\u0131\u015f\u0131n aranmas\u0131 manas\u0131nda ele al\u0131n\u0131rsa, evrende sayg\u0131 duyulmas\u0131 gereken bir nizam\u0131n mevcut oldu\u011fu, serbestçe seçme yetene\u011fine sahip insan\u0131n gelecek nesillerin mutlulu\u011fu için bu nizam\u0131n koruma bak\u0131m\u0131ndan a\u011f\u0131r bir sorumluluk alt\u0131nda bulundu\u011fu konular\u0131 önem kazan\u0131r. Ekolojik krizin ahlaki bir konu oldu\u011funu tekrar etmeyi isterim. Hangi dini inançtan olursa olsun umumun iyili\u011fine yönelik sorumluluk duygusuna sahip erkek ve kad\u0131nlar sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir çevrenin tesis için katk\u0131da bulunma zorunluluklar\u0131n fark\u0131ndad\u0131rlar. Tanr\u0131ya yaratan olarak inanan ve böylece dünyada birlik ve nizam\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul eden erkek ve kad\u0131nlar bu problemin muhatab\u0131 olduklar\u0131n\u0131 hissetmek zorundad\u0131rlar.” <\/p>\n

Ortodoks dünyas\u0131n\u0131n dini lideri Patrik I. Bartholomeos’un da çevreye duyarl\u0131 dini bir lider oldu\u011funu vurgulamak isterim. Her y\u0131l dünya çevre günü vesilesiyle çevreyle ilgili mesajlar yay\u0131nl\u0131yor, uluslararas\u0131 toplant\u0131lara kat\u0131l\u0131yor ya da mesaj\u0131n\u0131 okutturuyor. Geçen y\u0131l (2008) konu\u015fmac\u0131 olarak kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131m \u0130sveç Bilimler Akademisince düzenlen “Dünya Su Haftas\u0131” ba\u011flam\u0131nda yap\u0131lan bir panelde konuyla ilgili tebli\u011fini bir rahip okumu\u015ftu 
Patrik I. Bartholomeos’a göre “insanl\u0131k, çoktan beridir yarad\u0131l\u0131\u015f\u0131 koruma yönündeki kutsal emri çi\u011fnemi\u015f durumdad\u0131r. Bu kay\u0131ts\u0131z ve açgözlü davran\u0131\u015f\u0131n sonuçlar\u0131n\u0131 bugün ya\u015famaktay\u0131z. \u0130klimsel de\u011fi\u015fimlerin feci sonuçlar\u0131n\u0131, iç sular\u0131n ve denizlerin kirlenmesini, a\u015f\u0131r\u0131 avlanmay\u0131, biyolojik çe\u015fitlili\u011fin yitirilmesini, topraklar\u0131n çölle\u015fmesini, caniyane yang\u0131nlarla ormanlar\u0131n yok olmas\u0131n\u0131 ve daha önce ya\u015fanmam\u0131\u015f ölçekteki çevre felaketinin nice ba\u015fka tezahürünü, duyars\u0131z izleyiciler olarak ya\u015famaktay\u0131z”. 
Görüldü\u011fü gibi I. Bartholomeos öncelikle kendi cemaati olmak üzere tüm insanlar\u0131 çevre konusunda daha duyarl\u0131 olamaya davet etmektedir. <\/p>\n

ÇEVREC\u0130 B\u0130R BAKI\u015e AÇISIYLA KUR’AN <\/p>\n

Peki Müslümanl\u0131\u011f\u0131n bu anlamda di\u011fer dinlerden bir yakla\u015f\u0131m fark\u0131 var m\u0131? 
<\/strong>
Çevreci bir bak\u0131\u015f aç\u0131s\u0131yla Kur’an’\u0131 okudu\u011fumuzda, Kur’an’\u0131n kutsal kitaplar içinde çevreye en çok önem veren kitap oldu\u011funu görüyoruz. Bu sadece benim Müslüman bir bilim adam\u0131 olarak ula\u015ft\u0131\u011f\u0131m kanaat de\u011fildir. Dünyaca ünlü çevreci bilim adamlar\u0131 da ayn\u0131 kanaati payla\u015f\u0131yor. 
Bunlardan birisi \u015fu anda Kanada’da ö\u011fretim üyesi olan Prof. Richard Foltz. “\u0130slam’da hayvan haklar\u0131” diye bir kitab\u0131 var. \u0130slam ve Ekoloji kitab\u0131n\u0131n da editörlerinden biri. Onun da ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 sonuç \u015fu: Çevreye ve hayvanlara en çok duyarl\u0131l\u0131k gösteren ve yer veren kitap Kur’an’d\u0131r. Çevreci görü\u015fleriyle bilenen ve özelikle sokak köpeklerine babal\u0131k yapan rahmetli Prof. Dr. \u0130smet Sungurbey’in Hayvan Haklar\u0131 kitab\u0131 da bunun güzel bir örne\u011fi. 

Bir di\u011fer ilginç örnek ise \u0130ngiltere Kraliyet Veliahd\u0131 Prens Charles’t\u0131r. Bildi\u011finiz gibi Prens çok entelektüel bir zat. Anla\u015f\u0131lan \u0130slam kültürü konusunda da malumat\u0131 var. Asl\u0131nda imparatorluk gelene\u011fi olan devlet adamlar\u0131nda benze bilgi birikimini görüyorsunuz. 
Prens Charles 13 Kas\u0131m 1996’da \u0130ngiltere’deki uluslararas\u0131 çal\u0131\u015fmalarda sayg\u0131n bir kurulu\u015f olan Wilton Park’\u0131n 50’inci kurulu\u015f y\u0131ldönümünde vesilesiyle “\u0130slam ve Bat\u0131 Aras\u0131nda Köprüler \u0130n\u015fa Etmek” konulu bir konferans vermi\u015fti. Burada “\u0130slam medeniyetinin di\u011fer bir çok din gibi (Yahudilik, Hinduizm ve Budizm) bizi ku\u015fatan dünyan\u0131n kutsall\u0131\u011f\u0131 konusunda daha bütüncül ve uyumlu bir bak\u0131\u015f aç\u0131s\u0131n\u0131 muhafaza etmesiyle bat\u0131 için önemli bir mesaj te\u015fkil etti\u011fini” aç\u0131kça ifade etti. <\/p>\n

Prens “\u0130slami örfün, do\u011fal düzenin zaman üstü gelene\u011fine olan derin sayg\u0131s\u0131n\u0131 dikkatle izlemek yoluyla biz bat\u0131dakilere kendi anlay\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131n köklerini yeniden ke\u015ffetmek konusunda yard\u0131mc\u0131 olabilece\u011fini dü\u015fünüyorum. \u0130nan\u0131yorum ki bu süreç inançlar\u0131m\u0131z\u0131 biraraya getirme konusunda yard\u0131mc\u0131 olacakt\u0131r. Bu ayn\u0131 zamanda biz bat\u0131dakilerin mimari ve \u015fehir planlamas\u0131nda oldu\u011fu kadar sa\u011fl\u0131k, do\u011fal çevre ve tar\u0131m konusunda da yeniden dü\u015fünmesine dahas\u0131, insano\u011fluna ve çevresine hizmet etmesine yard\u0131mc\u0131 olacakt\u0131r”. 
Bu örnekleri ço\u011faltabiliriz. Ama gerek yok. As\u0131l üzüntü veren Müslüman toplumlar\u0131n hala bunun fark\u0131nda olmamas\u0131d\u0131r. Halk\u0131 Müslüman olan herhangi bir ülkeyi ziyaret etti\u011finizde çevre konusundaki duyars\u0131zl\u0131\u011f\u0131 hemen görebilirsiniz. Tabii, bunun çok karma\u015f\u0131k sebepleri var. Bence en önemlisi Müslüman toplumlar birkaç yüzy\u0131l sömürge alt\u0131nda ya\u015fad\u0131lar. Adeta toplumsal haf\u0131zalar\u0131n\u0131 kaybettiler. Bugün kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131m\u0131z birçok uluslararas\u0131 toplant\u0131da Afrikal\u0131 ülkeler ba\u015fta olmak üzere sömürge alt\u0131nda kalan ülkeler bu gerçe\u011fi oldu\u011fu gibi ifade ediyorlar. Bat\u0131 sömürgecili\u011finin olumsuz etkileri hala devam ediyor. <\/p>\n

Sömürge alt\u0131nda ya\u015fayan Müslümanlar kendi kutsal metinlerini ve geleneklerini ise daha çok “kurtulu\u015f teolojisi” ba\u011flam\u0131nda anlad\u0131lar. Onlar için öncelik ülkelerinin özgürlü\u011fü idi. Ancak ülkelerinin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131na kavu\u015fmas\u0131ndan sonra da bu “kurtulu\u015f teolojisi” anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n hala devam etmesi anla\u015f\u0131l\u0131r gibi de\u011fil. Kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131m birçok uluslararas\u0131 toplant\u0131da Müslüman ülkelerin çevre bakanlar\u0131na ve e\u011fitim bakanlar\u0131na çevreyle ilgili sorular sordu\u011fumda tebessümle kar\u015f\u0131land\u0131m. “Daha öncelikle sorunlar\u0131m\u0131z var. Çevre bizim için hala lüks” diyorlar. Hatta baz\u0131lar\u0131 çevrenin bat\u0131n\u0131n bir oyunu oldu\u011funa inan\u0131yor. Dahas\u0131 Müslümanlar\u0131n kalk\u0131nmak ve güçlü olmak için çevre dahil tüm do\u011fal kaynaklar\u0131 sömürmesi gerekti\u011fini bile söylediler. <\/p>\n

Ancak ben böyle dü\u015fünmüyorum. Elbette, Müslümanlar da kalk\u0131nacak ve toplumlar\u0131n\u0131n refah ve bar\u0131\u015f içinde ya\u015famalar\u0131n\u0131 sa\u011flayacaklar. Ama bu, Bat\u0131n\u0131nkinde farkl\u0131 olmal\u0131. Materyalist Bat\u0131n\u0131n hatalar\u0131n\u0131 tekrarlamak zorunda de\u011filiz. Tarihe bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda Müslümanlar\u0131n do\u011fa ile bar\u0131\u015f\u0131k daha dengeli medeniyetler olu\u015fturdu\u011funu görüyoruz. Buna Osmanl\u0131 örne\u011finde dönece\u011fiz. \u015eimdi yeryüzündeki tüm Müslümanlar için kutsal temel metin olan Kur’an’a çevreci bir gözle bakal\u0131m. <\/p>\n

Ama öncelikle Mehmed Akif’in tevekkülü tembellik ve miskinlik olarak anlayan Müslümanlara verdi\u011fi çok etkili cevab\u0131 bu ba\u011flamda hat\u0131rlatmak isterim: 
Görürsün, hissedersin varsa vicdân\u0131nla îmân\u0131n: 
Ne müdhi\u015f bir hamâset çarp\u0131yor gö\u011fsünde Kur’ân’\u0131n! 
O vicdan nerdedir, lâkin? O îman kimde var? Heyhât! 
Ne olmu\u015f, ben de bilmem, pek karanl\u0131k \u015fimdi hissiyyât! <\/p>\n

M. Akif hakl\u0131d\u0131r. Osmanl\u0131y\u0131 çökü\u015fe götüren öncelikle çarp\u0131k din anlay\u0131\u015f\u0131 ve bunu takip eden yozla\u015fmad\u0131r. Bugün de Müslüman toplumlar\u0131n tabiat, çevre, nesli tükenen hayvanlar, küresel \u0131s\u0131nma gibi konulardaki “hissiyat\u0131”; duyu\u015f ve kavray\u0131\u015f\u0131 çok müphem ve karanl\u0131k görünüyor. Bu sebeple olsa gerek, yabanc\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n bile itiraf ettikleri Kur’an’daki canl\u0131 ve anlam dolu “tabiat” anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 yeterince önemsemiyorlar. M. Akif bugün olsa çevre konusunda duyars\u0131z Müslümanlara da \u015funu derdi diye dü\u015fünüyorum: 
Görürsün, hissedersin varsa vicdân\u0131nla îmân\u0131n: 
Ne müdhi\u015f bir [çevre \u015fuuru] çarp\u0131yor gö\u011fsünde Kur’ân’\u0131n! <\/p>\n

Tekrar konumuza dönersek, her dinin müntesiplerine bir dünya görü\u015fü sundu\u011funu yukar\u0131da ifade etmi\u015f ve örnekler vermi\u015ftik. \u0130slam dini de müntesiplerine çok farkl\u0131 bir âlem anlay\u0131\u015f\u0131 sunar. Bunun en mü\u015fahhas örnekleri Mekke’de inen ilk Kur’an ayetleridir. \u0130slam öncesi Araplar için tabiat, “anlams\u0131z, ruhsuz ve anla<\/p>\n

<\/p>\n

Bu yaz\u0131 AYIN KONU\u011eU<\/strong> kategorisinde yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Harvard Üniversitesince “Çevre Ahlak\u0131 ve Felsefesi üzerine doktora yapan ilk Müslüman” olarak nitelendirilen Prof. \u0130brahim Özdemir’in röportaj\u0131 \u0130klim krizinde suçlu kim? Çocuklar\u0131m\u0131z\u0131n ve torunlar\u0131m\u0131z\u0131n ekmeklerini yiyor, sular\u0131n\u0131 içiyor, oksijenlerini mi soluyoruz? Onlar\u0131n geleceklerini mi çal\u0131yoruz?  Peki, gezegenle uyumlu ya\u015famak mümkün de\u011fil mi? \u0130nsan, s\u0131n\u0131rs\u0131z i\u015ftah\u0131na “dur” diyebilir mi?   Bu konuda haz\u0131rlanan söyle\u015fi kitab\u0131nda, i\u015f ve bilim insanlar\u0131ndan […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[405],"tags":[],"fp_columnist":[],"class_list":["post-13296","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-kose-yazilari"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13296","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=13296"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13296\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":170702,"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13296\/revisions\/170702"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=13296"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=13296"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=13296"},{"taxonomy":"fp_columnist","embeddable":true,"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/fp_columnist?post=13296"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}